२. दुतियपाराजिकवण्णना

दुतिये गामा वा अरञ्ञावाति एत्थ सब्बोपि एककुटिकादिभेदो परिक्खित्तो वा अपरिक्खित्तो वा समनुस्सो वा अमनुस्सो वा अन्तमसो अतिरेकचातुमासनिविट्ठो यो कोचि सत्थोपि ‘‘गामो’’ति वेदितब्बो. ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं अरञ्ञं नाम. तत्थ असम्मोहत्थं घरं घरूपचारो गामो गामूपचारोति अयं विभागो वेदितब्बो. निब्बकोसस्स हि उदकपतनट्ठानब्भन्तरं घरं नाम. यं पन द्वारे ठितो मातुगामो भाजनधोवनउदकं छड्डेति, तस्स पतनट्ठानञ्च मातुगामेनेव अन्तोगेहे ठितेन पकतिया बहि खित्तस्स सुप्पस्स वा संमुञ्जनिया वा पतनट्ठानञ्च घरस्स पुरतो द्वीसु कोणेसु सम्बन्धित्वा मज्झे रुक्खसूचिद्वारं ठपेत्वा गोरूपानं पवेसननिवारणत्थं कतपरिक्खेपो च अयं सब्बोपि घरूपचारो नाम. यं पन सब्बन्तिमं घरं होति, तस्स घरस्स तादिसे घरूपचारे ठितस्स थाममज्झिमस्स पुरिसस्स यथा तरुणमनुस्सा अत्तनो बलं दस्सेन्तो बाहुं पसारेत्वा लेड्डुं खिपन्ति, एवं खित्तस्स लेड्डुस्स पतनट्ठानब्भन्तरं गामो नाम. ततो अञ्ञस्स लेड्डुपातस्स अब्भन्तरं गामूपचारो नाम. पतितस्स पन लेड्डुनो पवत्तित्वा गतट्ठानं न गहेतब्बं. परिक्खित्तस्स पन गामस्स परिक्खेपोयेव गामस्स परिच्छेदो, तस्स सचे द्वे इन्दखिला होन्ति अब्भन्तरिमे इन्दखिले ठितस्स लेड्डुपातब्भन्तरं गामूपचारो नाम. पदभाजनेपि (पारा. ९२) हि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. तत्थ य्वायं अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो दस्सितो, तस्स वसेन विकाले गामप्पवेसनादीसु आपत्ति परिच्छिन्दितब्बा. इति इमं ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं इमस्मिं सिक्खापदे अरञ्ञं नाम. देसनामत्तमेव चेतं ‘‘गामा वा अरञ्ञावा’’ति. ये पन इमेसं परिच्छेददस्सनत्थं घरघरूपचारगामूपचारा वुत्ता, ततोपि पाराजिकवत्थुं अवहरन्तस्स पाराजिकं होतियेव.

अदिन्नन्ति अञ्ञस्स मनुस्सजातिकस्स सन्तकं. थेय्यसङ्खातन्ति एत्थ थेनोति चोरो, थेनस्स भावो थेय्यं, अवहरणचित्तस्सेतं नामं. सङ्खा सङ्खातन्ति अत्थतो एकं, कोट्ठासस्सेतं नामं ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’तिआदीसु (सु. नि. ८८०; महानि. १०९) विय. थेय्यञ्च तं सङ्खातञ्चाति थेय्यसङ्खातं, थेय्यचित्तसङ्खातो एको चित्तकोट्ठासोति अत्थो. करणत्थे चेतं पच्चत्तवचनं, तस्मा थेय्यसङ्खातेनाति अत्थतो दट्ठब्बं. यो च थेय्यसङ्खातेन आदियति, सो यस्मा थेय्यचित्तो होति, तस्मा ब्यञ्जनं अनादियित्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘थेय्यचित्तो अवहरणचित्तो’’ति (पारा. ९२) एवमस्स पदभाजनं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

आदियेय्याति पञ्चवीसतिया अवहारानं अञ्ञतरवसेन हरेय्य. ते पन अवहारा पञ्च पञ्चकानि समोधानेत्वा साधुकं सल्लक्खेतब्बा. पञ्च पञ्चकानि नाम नानाभण्डपञ्चकं एकभण्डपञ्चकं साहत्थिकपञ्चकं पुब्बपयोगपञ्चकं थेय्यावहारपञ्चकन्ति. तत्थ पुरिमानि द्वे पञ्चकानि एतस्सेव पदस्स पदभाजने वुत्तानं ‘‘आदियेय्य हरेय्य अवहरेय्य इरियापथं विकोपेय्य ठाना चावेय्या’’ति इमेसं पदानं वसेन लब्भन्ति. तत्थ नानाभण्डपञ्चकं सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकवसेन दट्ठब्बं, इतरं सविञ्ञाणकवसेनेव. कथं? आदियेय्याति आरामं अभियुञ्जति, आपत्ति दुक्कटस्स. सामिकस्स विमतिं उप्पादेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. सामिको ‘‘न मय्हं भविस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, आपत्ति पाराजिकस्स. हरेय्याति अञ्ञस्स भण्डं हरन्तो सीसे भारं थेय्यचित्तो आमसति, दुक्कटं. फन्दापेति, थुल्लच्चयं. खन्धं ओरोपेति, पाराजिकं. अवहरेय्याति उपनिक्खित्तं भण्डं ‘‘देहि मे भण्ड’’न्ति वुच्चमानो ‘‘नाहं गण्हामी’’ति भणति, दुक्कटं. सामिकस्स विमतिं उप्पादेति, थुल्लच्चयं. सामिको ‘‘न मय्हं भविस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, पाराजिकं. इरियापथं विकोपेय्याति ‘‘सह भण्डहारकं नेस्सामी’’ति पठमं पादं अतिक्कामेति, थुल्लच्चयं. दुतियं पादं अतिक्कामेति, पाराजिकं. ठाना चावेय्याति थलट्ठं भण्डं थेय्यचित्तो आमसति, दुक्कटं. फन्दापेति, थुल्लच्चयं. ठाना चावेति, पाराजिकं. एवं ताव नानाभण्डपञ्चकं वेदितब्बं. ससामिकस्स पन दासस्स वा तिरच्छानगतस्स वा यथावुत्तेन अभियोगादिना नयेन आदियनहरणअवहरणइरियापथविकोपनठानाचावनवसेन एकभण्डपञ्चकं वेदितब्बं.

कतमं साहत्थिकपञ्चकं? साहत्थिको आणत्तिको निस्सग्गियो अत्थसाधको धुरनिक्खेपोति. तत्थ साहत्थिको नाम परस्स भण्डं सहत्था अवहरति. आणत्तिको नाम ‘‘असुकस्स भण्डं अवहरा’’ति अञ्ञं आणापेति. निस्सग्गियो नाम सुङ्कघातकपरिकप्पितोकासानं अन्तो ठत्वा बहि पातनं. अत्थसाधको नाम ‘‘असुकस्स भण्डं यदा सक्कोति, तदा तं अवहरा’’ति अञ्ञं आणापेति. तत्थ सचे परो अनन्तरायिको हुत्वा तं अवहरति, आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. परस्स वा पन तेलकुम्भिया पादग्घनकतेलं अवस्सं पिवनकानि उपाहनादीनि पक्खिपति, हत्थतो मुत्तमत्तेयेव पाराजिकं. धुरनिक्खेपो पन आरामाभियोगउपनिक्खित्तभण्डवसेन वेदितब्बो. तावकालिकभण्डदेय्यानि अदेन्तस्सापि एसेवनयोति इदं साहत्थिकपञ्चकं.

कतमं पुब्बपयोगपञ्चकं? पुब्बपयोगो सहपयोगो संविधावहारो सङ्केतकम्मं निमित्तकम्मन्ति. तत्थ आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो. ठाना चावनवसेन, खिलादीनि सङ्कामेत्वा खेत्तादिग्गहणवसेन च सहपयोगो वेदितब्बो. संविधावहारो नाम ‘‘असुकं नाम भण्डं अवहरिस्सामा’’ति संविदहित्वा संमन्तयित्वा अवहरणं. एवं संविदहित्वा गतेसु हि एकेनापि तस्मिं भण्डे ठाना चाविते सब्बेसं अवहारा होन्ति. सङ्केतकम्मं नाम सञ्जाननकम्मं. सचे हि पुरेभत्तादीसु यंकिञ्चि कालं परिच्छिन्दित्वा ‘‘असुकस्मिं काले इत्थन्नामं भण्डं अवहरा’’ति वुत्तो सङ्केततो अपच्छा अपुरे तं अवहरति, सङ्केतकारकस्स सङ्केतकरणक्खणेयेव अवहारो. निमित्तकम्मं नाम सञ्ञुप्पादनत्थं अक्खिनिक्खणादिनिमित्तकरणं. सचे हि एवं कतनिमित्ततो अपच्छा अपुरे ‘‘यं अवहरा’’ति वुत्तो, तं अवहरति, निमित्तकारकस्स निमित्तकरणक्खणेयेव अवहारोति इदं पुब्बपयोगपञ्चकं.

कतमं थेय्यावहारपञ्चकं? थेय्यावहारो पसय्हावहारो परिकप्पावहारो पटिच्छन्नावहारो कुसावहारोति. तत्थ यो सन्धिच्छेदादीनि कत्वा अदिस्समानो अवहरति, कूटमानकूटकहापणादीहि वा वञ्चेत्वा गण्हाति, तस्सेवं गण्हतो अवहारो थेय्यावहारोति वेदितब्बो. यो पन पसय्ह बलक्कारेन परेसं सन्तकं गण्हाति गामघातकादयो विय, अत्तनो पत्तबलितो वा वुत्तनयेनेव अधिकं गण्हाति राजभटादयो विय, तस्सेवं गण्हतो अवहारो पसय्हावहारोति वेदितब्बो. परिकप्पेत्वा गहणं पन परिकप्पावहारो नाम. सो भण्डोकासवसेन दुविधो. तत्रायं भण्डपरिकप्पो – साटकत्थिको अन्तोगब्भं पविसित्वा ‘‘सचे साटको भविस्सति, गण्हिस्सामि, सचे सुत्तं, न गण्हिस्सामी’’ति परिकप्पेत्वा अन्धकारे पसिब्बकं गण्हाति, तत्र चे साटको होति, उद्धारेयेव पाराजिकं. सुत्तं चे होति, रक्खति. बहि नीहरित्वा मुञ्चित्वा ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वा पुन आहरित्वा ठपेति, रक्खतियेव. ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वापि ‘‘यं लद्धं, तं गहेतब्ब’’न्ति गच्छति, पदवारेन कारेतब्बो. भूमियं ठपेत्वा गण्हाति, उद्धारे पाराजिकं. ‘‘चोरो चोरो’’ति अनुबन्धो छट्टेत्वा पलायति, रक्खति. सामिका दिस्वा गण्हन्ति, रक्खति येव. अञ्ञो चे कोचि गण्हाति, भण्डदेय्यं. सामिकेसु निवत्तेसु सयं दिस्वा पंसुकूलसञ्ञाय ‘‘पगेवेतं मया गहितं, मम दानि सन्तक’’न्ति गण्हन्तस्सापि भण्डदेय्यमेव. तत्थ य्वायं ‘‘सचे साटको भविस्सति, गण्हिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तो परिकप्पो, अयं भण्डपरिकप्पो नाम.

ओकासपरिकप्पो पन एवं वेदितब्बो – एकच्चो पन परपरिवेणादीनि पविट्ठो किञ्चि लोभनेय्यं भण्डं दिस्वा गब्भद्वारपमुखहेट्ठापासादद्वारकोट्ठकरुक्खमूलादिवसेन परिच्छेदं कत्वा ‘‘सचे मं एत्थन्तरे पस्सिस्सन्ति, दट्ठुकामताय गहेत्वा विचरन्तो विय दस्सामि, नो चे पस्सिस्सन्ति, हरिस्सामी’’ति परिकप्पेति, तस्स तं आदाय परिकप्पितपरिच्छेदं अतिक्कन्तमत्ते अवहारो होति. इति य्वायं वुत्तनयेनेव पवत्तो परिकप्पो, अयं ओकासपरिकप्पो नाम. एवमिमेसं द्विन्नम्पि परिकप्पानं वसेन परिकप्पेत्वा गण्हतो अवहारो ‘‘परिकप्पावहारो’’ति वेदितब्बो.

पटिच्छादेत्वा पन अवहरणं पटिच्छन्नावहारो नाम. सो एवं वेदितब्बो – यो भिक्खु उय्यानादीसु परेसं ओमुञ्चित्वा ठपितअङ्गुलिमुद्दिकादीनि दिस्वा ‘‘पच्छा गण्हिस्सामी’’ति पंसुना वा पण्णेन वा पटिच्छादेति, तस्स एत्तावता उद्धारो नत्थीति न ताव अवहारो होति. यदा पन सामिका विचिनन्ता अपस्सित्वा ‘‘स्वे जानिस्सामा’’ति सालयाव गता होन्ति, अथस्स तं उद्धरतो उद्धारे अवहारो. पटिच्छन्नकालेयेव ‘‘एतं मम सन्तक’’न्ति सकसञ्ञाय वा ‘‘गता दानि ते, छट्टितभण्डं इद’’न्ति पंसुकूलसञ्ञाय वा गण्हन्तस्स पन भण्डदेय्यं. तेसु दुतियततियदिवसे आगन्त्वा विचिनित्वा अदिस्वा धुरनिक्खेपं कत्वा गतेसुपि गहितं भण्डदेय्यमेव. पच्छा ञत्वा चोदियमानस्स अददतो सामिकानं धुरनिक्खेपे अवहारो होति. कस्मा? यस्मा तस्स पयोगेन तेहि न दिट्ठं. यो पन तथारूपं भण्डं यथाठाने ठितंयेव अप्पटिच्छादेत्वा थेय्यचित्तो पादेन अक्कमित्वा कद्दमे वा वालुकाय वा पवेसेति, तस्स पवेसितमत्तेयेव अवहारो.

कुसं सङ्कामेत्वा पन अवहरणं कुसावहारो नाम. सोपि एवं वेदितब्बो – यो भिक्खु विलीवमयं वा तालपण्णमयं वा कतसञ्ञाणं यंकिञ्चि कुसं पातेत्वा चीवरे भाजीयमाने अत्तनो कोट्ठासस्स समीपे ठितं अप्पग्घतरं वा महग्घतरं वा समसमं वा अग्घेन परस्स कोट्ठासं हरितुकामो अत्तनो कोट्ठासे पतितं कुसं परस्स कोट्ठासे पातेतुकामताय उद्धरति, रक्खति ताव. परस्स कोट्ठासे पातिते रक्खतेव. यदा पन तस्मिं पतिते परस्स कोट्ठासतो परस्स कुसं उद्धरति, उद्धतमत्ते अवहारो. सचे पठमतरं परकोट्ठासतो परस्स कुसं उद्धरति, अत्तनो कोट्ठासे पातेतुकामताय उद्धारे रक्खति, पातनेपि रक्खति, अत्तनो कोट्ठासतो पन अत्तनो कुसं उद्धरतो उद्धारेयेव रक्खति, तं उद्धरित्वा परकोट्ठासे पातेन्तस्स हत्थतो मुत्तमत्ते अवहारो. अयं कुसावहारो. इति यं वुत्तं ‘‘आदियेय्याति पञ्चवीसतिया अवहारानं अञ्ञतरवसेन हरेय्या’’ति, तस्सत्थो पकासितो होति.

यथारूपेति यादिसे. अदिन्नादानेति अदिन्नस्स परसन्तकस्स गहणे. राजानोतिइदं बिम्बिसारंयेव सन्धाय वुत्तं, अञ्ञे पन तथा करेय्युं वा न करेय्युं वाति ते नप्पमाणं. हनेय्युं वाति हत्थादीहि वा पोथेय्युं, सत्थेन वा छिन्देय्युं. बन्धेय्युं वाति रज्जुबन्धनादीहि बन्धेय्युं वा. पब्बाजेय्युं वाति नीहरेय्युं वा. चोरोसि बालोसि मूळ्होसि थेनोसीति इमेहि वचनेहि परिभासेय्युं. कीदिसस्स पन अदिन्नस्स आदाने राजानो एवं करोन्ति? पादस्स वा पादारहस्स वा. तथारूपं भिक्खु अदिन्नं आदियमानोति तादिसं भिक्खु पोराणकस्स कहापणस्स पादं वा पादारहं वा भण्डं अदिन्नं भूमिआदीसु यत्थ कत्थचि ठितं यंकिञ्चि सजीवनिज्जीवं वुत्तप्पकारानं अवहारानं येन केनचि अवहारेन अवहरन्तो पाराजिको होति, को पन वादो ततो अतिरेकतरस्मिन्ति.

राजगहे धनियत्थेरं आरब्भ रञ्ञो दारूनि अदिन्नं आदियनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति, साधारणपञ्ञत्ति, साणत्तिकं, हरणत्थाय गमनादिके पुब्बप्पयोगे दुक्कटं, आमसने दुक्कटं, पाराजिकवत्थुनो फन्दापने थुल्लच्चयं. आदियन्तस्स मासके वा ऊनमासके वा दुक्कटं, अतिरेकमासके वा ऊनपञ्चमासके वा थुल्लच्चयं, पञ्चमासके वा अतिरेकपञ्चमासके वा पाराजिकं. सब्बत्थ गहणकालवसेन च गहणदेसवसेन च परिभोगभाजनपरिवत्तनादीहि च परिहीनापरिहीनवसेन विनिच्छयो वेदितब्बो. सकसञ्ञिस्स, विस्सासग्गाहे, तावकालिके, पेतपरिग्गहे, तिरच्छानगतपरिग्गहे, पंसुकूलसञ्ञिस्स, उम्मत्तकादीनञ्च अनापत्ति. सीलविपत्ति, अञ्ञस्स मनुस्सजातिकस्स वसेन परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितसञ्ञिता, गरुपरिक्खारो, थेय्यचित्तं, वुत्तप्पकारानं अवहारानं वसेन अवहरणञ्चाति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि. अदिन्नादानसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनन्ति.

दुतियपाराजिकवण्णना निट्ठिता.