१. पठमपाराजिकवण्णना

यो पनाति रस्सदीघादिना लिङ्गादिभेदेन यो कोचि. भिक्खूति एहिभिक्खुउपसम्पदा, सरणगमनूपसम्पदा, ओवादप्पटिग्गहणूपसम्पदा, पञ्हाब्याकरणूपसम्पदा, अट्ठगरुधम्मप्पटिग्गहणूपसम्पदा, दूतेनूपसम्पदा, अट्ठवाचिकूपसम्पदा, ञत्तिचतुत्थकम्मूपसम्पदाति इमासु अट्ठसु उपसम्पदासु ञत्तिचतुत्थेन उपसम्पदाकम्मेन अकुप्पेन ठानारहेन उपसम्पन्नो. तस्स पन कम्मस्स वत्थुञत्तिअनुस्सावन सीमा परिसासम्पत्तिवसेन अकुप्पता वेदितब्बा.

तत्थ वत्थूति उपसम्पदापेक्खो पुग्गलो, सो ठपेत्वा ऊनवीसतिवस्सं अन्तिमवत्थुअज्झापन्नपुब्बं, पण्डकादयो च एकादस अभब्बपुग्गले वेदितब्बो. तत्थ ऊनवीसतिवस्सो नाम पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय अपरिपुण्णवीसतिवस्सो. अन्तिमवत्थुअज्झापन्नपुब्बो नाम चतुन्नं पाराजिकानं अञ्ञतरं अज्झापन्नपुब्बो. पण्डकादयो वज्जनीयपुग्गलकथायं वुत्ता. तेसु आसित्तपण्डकञ्च उसूयपण्डकञ्च ठपेत्वा ओपक्कमिकपण्डको नपुंसकपण्डको पण्डकभावपक्खे ठितो पक्खपण्डको च इध अधिप्पेतो.

थेय्यसंवासको पन तिविधो लिङ्गत्थेनको संवासत्थेनको उभयत्थेनकोति. तत्थ यो सयं पब्बजित्वा न भिक्खुवस्सानि गणेति, न यथावुड्ढं भिक्खूनं वा सामणेरानं वा वन्दनं सादियति, न आसनेन पटिबाहति, न उपोसथादीसु सन्दिस्सति, अयं असुद्धचित्तताय लिङ्गमत्तस्सेव थेनितत्ता लिङ्गत्थेनको नाम. यो पन भिक्खूहि पब्बजितो सामणेरो समानो कासायानि अपनेत्वा तेसु सउस्साहोव मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पुन निवासेत्वा सामणेरभावं पटिजानाति, अयं भिक्खूहि दिन्नलिङ्गस्स अपरिच्चत्तत्ता न लिङ्गत्थेनको, न लिङ्गानुरूपस्स संवासस्स सादितत्ता नापि संवासत्थेनको. अन्तिमवत्थुअज्झापन्नकेपि एसेव नयो. यो च खो सामणेरो समानो विदेसं गन्त्वा भिक्खुवस्सानि गणेति, यथावुड्ढं वन्दनं सादियति, आसनेन पटिबाहति, उपोसथादीसु सन्दिस्सति, अयं संवासमत्तस्सेव थेनितत्ता संवासत्थेनको नाम. भिक्खुवस्सगणनादिको हि सब्बोपि किरियभेदो इमस्मिं अत्थे ‘‘संवासो’’ति वेदितब्बो. सिक्खं पच्चक्खाय ‘‘न मं कोचि जानाती’’ति पुन एवं पटिपज्जन्तेपि एसेव नयो. यो पन सयं पब्बजित्वा विहारं गन्त्वा यथावुड्ढं वन्दनं सादियति, आसनेन पटिबाहति, भिक्खुवस्सानि गणेति, उपोसथादीसु सन्दिस्सति, अयं लिङ्गस्स चेव संवासस्स च थेनितत्ता उभयत्थेनको नाम. धुरनिक्खेपवसेन कासायानि अपनेत्वा अन्तिमवत्थुं अज्झापज्जित्वा पुन तानि अच्छादेत्वा एवं पटिपज्जन्तेपि एसेव नयो, अयं तिविधोपि थेय्यसंवासको इध अधिप्पेतो. ठपेत्वा पन इमं तिविधं.

‘‘राज दुब्भिक्ख कन्तार-रोग वेरी भयेन वा;

चीवराहरणत्थं वा, लिङ्गं आदियतीध यो.

‘‘संवासं नाधिवासेति, याव सो सुद्धमानसो;

थेय्यसंवासको नाम, ताव एस न वुच्चती’’ति. (महाव. अट्ठ. ११०);

यो पन उपसम्पन्नो तित्थियभावं पत्थयमानो सयं वा कुसचीरादिकं तित्थियलिङ्गं आदियति, तेसं वा सन्तिके पब्बजति, नग्गो वा हुत्वा आजीवकानं सन्तिकं गन्त्वा तेसं वतानि आदियति, अयं तित्थियपक्कन्तको नाम. ठपेत्वा पन मनुस्सजातिकं अवसेसो सब्बोपि तिरच्छानगतो नाम. येन मनुस्सजातिका जनेत्ति सयम्पि मनुस्सभूतेनेव सञ्चिच्च जीविता वोरोपिता, अयं मातुघातको नाम. पितुघातकेपि एसेव नयो. येन अन्तमसो गिहिलिङ्गे ठितोपि मनुस्सजातिको खीणासवो सञ्चिच्च जीविता वोरोपितो, अयं अरहन्तघातको नाम. यो पन पकतत्तं भिक्खुनिं तिण्णं मग्गानं अञ्ञतरस्मिं मग्गे दूसेति, अयं भिक्खुनिदूसको नाम. यो देवदत्तो विय सासनं उद्धम्मं उब्बिनयं कत्वा चतुन्नं कम्मानं अञ्ञतरवसेन सङ्घं भिन्दति, अयं सङ्घभेदको नाम. यो देवदत्तो विय दुट्ठचित्तेन वधकचित्तेन तथागतस्स जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेति, अयं लोहितुप्पादको नाम. यस्स इत्थिनिमित्तुप्पादनकम्मतो च पुरिसनिमित्तुप्पादनकम्मतो च उभतो दुविधम्पि ब्यञ्जनं अत्थि, अयं उभतोब्यञ्जनको नाम. इति इमे तेरस पुग्गला उपसम्पदाय अवत्थू, इमे पन ठपेत्वा अञ्ञस्मिं उपसम्पदापेक्खे सति उपसम्पदाकम्मं वत्थुसम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति.

कथं ञत्तिसम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति? वत्थुसङ्घपुग्गलञत्तीनं अपरामसनानि, पच्छा ञत्तिट्ठपनञ्चाति इमे ताव पञ्च ञत्तिदोसा. तत्थ ‘‘अयं इत्थन्नामो’’ति उपसम्पदापेक्खस्स अकित्तनं वत्थुअपरामसनं नाम. ‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो’’तिएत्थ ‘‘सुणातु मे, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘सङ्घो’’ति अभणनं सङ्घअपरामसनं नाम. ‘‘इत्थन्नामस्स उपसम्पदापेक्खो’’ति उपज्झायस्स अकित्तनं पुग्गलअपरामसनं नाम. सब्बेन सब्बं ञत्तिया अनुच्चारणं ञत्तिअपरामसनं नाम. पठमं कम्मवाचं निट्ठापेत्वा ‘‘एसा ञत्ती’’ति वत्वा ‘‘खमति सङ्घस्सा’’ति एवं ञत्तिकित्तनं पच्छा ञत्तिट्ठपनं नाम. इति इमेहि दोसेहि विमुत्ताय ञत्तिया सम्पन्नं ञत्तिसम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति.

अनुस्सावनवसेन अकुप्पतायपि वत्थुसङ्घपुग्गलानं अपरामसनानि, सावनाय हापनं, अकाले सावनन्ति इमे पञ्च अनुस्सावनदोसा. तत्थ वत्थादीनं अपरामसनानि ञत्तियं वुत्तसदिसानेव. तीसु पन अनुस्सावनासु यत्थ कत्थचि एतेसं अपरामसनं अपरामसनमेव. सब्बेन सब्बं पन कम्मवाचं अवत्वा चतुक्खत्तुं ञत्तिकित्तनमेव, अथ वा पन कम्मवाचाब्भन्तरे अक्खरस्स वा पदस्स वा अनुच्चारणं वा दुरुच्चारणं वा सावनाय हापनं नाम. सावनाय अनोकासे पठमं ञत्तिं अट्ठपेत्वा अनुस्सावनकरणं अकाले सावनं नाम. इति इमेहि दोसेहि विमुत्ताय अनुस्सावनाय सम्पन्नं अनुस्सावनसम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति.

पुब्बे वुत्तं विपत्तिसीमालक्खणं समतिक्कन्ताय पन सीमाय कतं सीमासम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति. यावतिका भिक्खू कम्मप्पत्ता, तेसं अनागमनं, छन्दारहानं छन्दस्स अनाहरणं, सम्मुखीभूतानं पटिक्कोसनन्ति इमे पन तयो परिसादोसा, तेहि विमुत्ताय परिसाय कतं परिसासम्पत्तिवसेन अकुप्पं होति. कारणारहत्ता पन सत्थु सासनारहत्ता ठानारहं नाम होति. इति यो इमिना एवं अकुप्पेन ठानारहेन ञत्तिचतुत्थेन उपसम्पदाकम्मेन उपसम्पन्नो, अयं इध ‘‘भिक्खू’’ति अधिप्पेतो. पण्णत्तिवज्जेसु पन अञ्ञेपि सङ्गहं गच्छन्ति.

भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नोति या भिक्खूनं अधिसीलसङ्खाता सिक्खा, तञ्च, यत्थ चेते सह जीवन्ति, एकजीविका सभागवुत्तिनो होन्ति, तं भगवता पञ्ञत्तं सिक्खापदसङ्खातं साजीवञ्च, तत्थ सिक्खनभावेन समापन्नोति भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमआपन्नो. समापन्नोति सिक्खञ्च परिपूरेन्तो साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तो हुत्वा तदुभयं उपगतोति अत्थो. सिक्खं अपच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वाति यं सिक्खं समापन्नो, तं अपटिक्खिपित्वा, यञ्च साजीवं समापन्नो, तस्मिं दुब्बलभावं अप्पकासेत्वा. तत्थ चित्तखेत्तकालपयोगपुग्गलविजाननवसेन सिक्खाय पच्चक्खानं ञत्वा तदभावेन अपच्चक्खानं वेदितब्बं. कथं? उपसम्पन्नभावतो चवितुकामताचित्तेनेव हि सिक्खापच्चक्खानं होति, न दवा वा रवा वा भणन्तस्स. एवं चित्तवसेन सिक्खापच्चक्खानं होति, न तदभावेन. तथा ‘‘बुद्धं पच्चक्खामि, धम्मं पच्चक्खामि, सङ्घं पच्चक्खामि, सिक्खं, विनयं, पातिमोक्खं, उद्देसं, उपज्झायं, आचरियं, सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं, समानुपज्झायकं, समानाचरियकं, सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति एवं वुत्तानं बुद्धादीनं चुद्दसन्नं, ‘‘गिहीति मं धारेहि, उपासको, आरामिको, सामणेरो, तित्थियो, तित्थियसावको, असमणो, ‘असक्यपुत्तियो’ति मं धारेही’’ति एवं वुत्तानं गिहिआदीनं अट्ठन्नञ्चाति इमेसं द्वावीसतिया खेत्तपदानं यस्स कस्सचि सवेवचनस्स वसेन तेसु यंकिञ्चि वत्तुकामस्स यंकिञ्चि वदतो सिक्खापच्चक्खानं होति, न रुक्खादीनं अञ्ञतरस्स नामं गहेत्वा पच्चाचिक्खन्तस्स. एवं खेत्तवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

तत्थ यदेतं ‘‘पच्चक्खामी’’ति च, ‘‘मं धारेही’’ति (पारा. ५१) च वुत्तं वत्तमानकालवचनं, यानि च ‘‘अलं मे बुद्धेन, किं नु मे बुद्धेन, न ममत्थो बुद्धेन, सुमुत्ताहं बुद्धेना’’तिआदिना (पारा. ५२) नयेन आख्यातवसेन कालं अनामसित्वा पुरिमेहि चुद्दसहि पदेहि सद्धिं योजेत्वा वुत्तानि ‘‘अलं मे’’तिआदीनि चत्तारि पदानि, तेसंयेव च सवेवचनानं वसेन पच्चक्खानं होति, न ‘‘पच्चक्खासि’’न्ति वा ‘‘पच्चक्खिस्स’’न्ति वा ‘‘मं धारेसी’’ति वा ‘‘मं धारेस्सती’’ति वा ‘‘यंनूनाहं पच्चक्खेय्य’’न्ति (पारा. ४५) वातिआदीनि अतीतानागतपरिकप्पवचनानि भणन्तस्स. एवं वत्तमान कालवसेन चेव अनामट्ठकालवसेन च पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

पयोगो पन दुविधो कायिको च वाचसिको च. तत्थ ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदिना (पारा. ५१) नयेन याय कायचि भासाय वचीभेदं कत्वा वाचसिकप्पयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न अक्खरलिखनं वा हत्थमुद्दादिदस्सनं वा कायप्पयोगं करोन्तस्स. एवं वाचसिकप्पयोगेनेव पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

पुग्गलो पन दुविधो – यो च पच्चक्खाति, यस्स च पच्चक्खाति. तत्थ यो पच्चक्खाति, सो सचे उम्मत्तकखित्तचित्तवेदनाट्टानं अञ्ञतरो न होति. यस्स पन पच्चक्खाति, सो सचे मनुस्सजातिको होति, न च उम्मत्तकादीनं अञ्ञतरो, सम्मुखीभूतो च सिक्खापच्चक्खानं होति. न हि असम्मुखीभूतस्स दूतेन वा पण्णेन वा आरोचनं रुहति. एवं यथावुत्तपुग्गलवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन.

विजाननम्पि नियमितानियमितवसेन दुविधं. तत्थ यस्स येसं वा नियमेत्वा ‘‘इमस्स, इमेसं वा आरोचेमी’’ति वदति, सचे ते यथा पकतिया लोके मनुस्सा वचनं सुत्वा आवज्जनसमये जानन्ति, एवं तस्स वचनानन्तरमेव तस्स ‘‘अयं उक्कण्ठितो’’ति वा ‘‘गिहिभावं पत्थयती’’ति वा येन केनचि आकारेन सिक्खापच्चक्खानभावं जानन्ति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. अथ अपरभागे ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति चिन्तेत्वा जानन्ति, अञ्ञे वा जानन्ति, अपच्चक्खाताव होति सिक्खा. अनियमेत्वा आरोचेन्तस्स पन सचे वुत्तनयेन यो कोचि मनुस्सजातिको वचनत्थं जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा. एवं विजाननवसेन पच्चक्खानं होति, न तदभावेन. यो पन अन्तमसो दवायपि पच्चक्खाति, तेन अपच्चक्खाताव होति सिक्खा. इति इमेसं वुत्तप्पकारानं चित्तादीनं वा वसेन, सब्बसो वा पन अपच्चक्खानेन सिक्खं अपच्चक्खाय सिक्खापच्चक्खानस्सेव च अत्थभूतं एकच्चं दुब्बल्यं अनाविकत्वा.

मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्याति एत्थ मेथुनं धम्मन्ति रागपरियुट्ठानेन सदिसानं उभिन्नं धम्मं. पटिसेवेय्याति पटिसेवेय्य अज्झापज्जेय्य. अन्तमसोति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन. तिरच्छानगतायपीति पटिसन्धिवसेन तिरच्छानेसु गतायपि, अयमेत्थ अनुपञ्ञत्ति. पाराजिको होतीति पराजितो होति, पराजयं आपन्नो. असंवासोति पकतत्ता भिक्खू सह वसन्ति एत्थाति एककम्मादिकोव तिविधोपि विधि संवासो नाम, सो तेन सद्धिं नत्थीति असंवासो. सङ्घकम्मेसु हि एस गणपूरकोपि न होति, अयं ताव पदवण्णना.

अयं पनेत्थ विनिच्छयो – मनुस्सामनुस्सतिरच्छानगतवसेन हि तिस्सो इत्थियो, तासं वच्चमग्गपस्सावमग्गमुखमग्गवसेन तयो तयो कत्वा नव मग्गा, तथा उभतोब्यञ्जनकानं. पुरिसानं पन वच्चमग्गमुखमग्गवसेन द्वे द्वे कत्वा छ मग्गा, तथा पण्डकानन्ति एवं तिंस मग्गा. तेसु अत्तनो वा परेसं वा यस्स कस्सचि मग्गस्स सन्थतस्स वा असन्थतस्स वा, परेसं पन मतानम्पि अक्खायितस्स वा येभुय्येन अक्खायितस्स वा पकतिवातेन असंफुट्ठे अल्लोकासे यो भिक्खु एकतिलबीजमत्तम्पि अत्तनो अङ्गजातं सन्थतं वा असन्थतं वा सेवनचित्तेन पवेसेति, परेन वा पवेसियमाने पवेसनपविट्ठट्ठितउद्धरणेसु यंकिञ्चि सादियति, अयं पाराजिकापत्तिं आपन्नो नाम होति, अयं तावेत्थ असाधारणविनिच्छयो. सब्बसिक्खापदानं पन साधारणविनिच्छयत्थं अयं मातिका –

निदानं पुग्गलं वत्थुं, पञ्ञत्तिविधिमेव च;

आणत्तापत्तिनापत्ति-विपत्तिं अङ्गमेव च.

समुट्ठानविधिं किरिया-सञ्ञाचित्तेहि नानत्तं;

वज्जकम्मप्पभेदञ्च, तिकद्वयविधिं तथा.

लक्खणं सत्तरसधा, ठितं साधारणं इदं;

ञत्वा योजेय्य मेधावी, तत्थ तत्थ यथारहन्ति.

तत्थ निदानं नाम वेसालि-राजगह-सावत्थि-आळवि-कोसम्बि-सग्ग-भग्गानं वसेन सत्तविधं पञ्ञत्तिट्ठानं, इदञ्हि सब्बसिक्खापदानं निदानं. पुग्गलो नाम यं यं आरब्भ तं तं सिक्खापदं पञ्ञत्तं. वत्थु नाम तस्स तस्स पुग्गलस्स अज्झाचारो वुच्चति. पञ्ञत्तिविधिन्ति पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिअनुप्पन्नपञ्ञत्तिसब्बत्थपञ्ञत्तिपदेसपञ्ञत्तिसाधारणपञ्ञत्ति असाधारणपञ्ञत्तिएकतोपञ्ञत्तिउभतोपञ्ञत्तिवसेन नवविधा पञ्ञत्ति. तत्थ अनुप्पन्नपञ्ञत्ति नाम अनुप्पन्ने दोसे पञ्ञत्ता, सा अट्ठगरुधम्मप्पटिग्गहणवसेन (चूळव. ४०३) भिक्खुनीनंयेव आगता, अञ्ञत्र नत्थि. विनयधरपञ्चमेन (महाव. २५९) गणेन उपसम्पदा, गणङ्गणूपाहना (महाव. २५९) धुवन्हानं चम्मत्थरणन्ति एतेसं वसेन चतुब्बिधा पदेसपञ्ञत्ति नाम. मज्झिमदेसेयेव हि एतेहि आपत्ति होति, तेसुपि धुवन्हानं पटिक्खेपमत्तमेव पातिमोक्खे आगतं, ततो अञ्ञा पदेसपञ्ञत्ति नाम नत्थि. सब्बानि सब्बत्थपञ्ञत्तियेव होन्ति, साधारणपञ्ञत्तिदुकञ्च एकतोपञ्ञत्तिदुकञ्च अत्थतो एकं, तस्मा अनुप्पन्नपञ्ञत्तिञ्च सब्बत्थपञ्ञत्तिदुकञ्च एकतोपञ्ञत्तिदुकञ्च ठपेत्वा सेसानं चतस्सन्नं पञ्ञत्तीनं वसेन सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. आणत्तापत्तिनापत्तिविपत्तिन्तिएत्थ आणत्तीतिआणापना वुच्चति. आपत्तीति पुब्बप्पयोगादिवसेन आपत्तिभेदो. अनापत्तीति अजाननादिवसेन अनापत्ति. विपत्तीति सीलआचारदिट्ठिआजीवविपत्तीनं अञ्ञतरा. इति इमासं आणत्तादीनम्पि वसेन सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. अङ्गन्ति सब्बसिक्खापदेसु आपत्तीनं अङ्गं वेदितब्बं.

समुट्ठानविधिन्ति सब्बापत्तीनं कायो वाचा कायवाचा कायचित्तं वाचाचित्तं कायवाचाचित्तन्ति इमानि एकङ्गिकद्वङ्गिकतिवङ्गिकानि. छ समुट्ठानानि नाम यानि ‘‘सिक्खापदसमउट्ठानानी’’तिपि वुच्चन्ति. तत्थ पुरिमानि तीणि अचित्तकानि, पच्छिमानि सचित्तकानि. तेसु एकेन वा द्वीहि वा तीहि वा चतूहि वा छहि वा समुट्ठानेहि आपत्तियो समुट्ठहन्ति, पञ्चसमुट्ठाना नाम नत्थि. तत्थ एकसमुट्ठाना नाम चतुत्थेन च पञ्चमेन च छट्ठेन च समुट्ठानेन समुट्ठाति, न अञ्ञेन. द्विसमुट्ठाना नाम पठमचतुत्थेहि च दुतियपञ्चमेहि च ततियछट्ठेहि च चतुत्थछट्ठेहि च पञ्चमछट्ठेहि च समुट्ठानेहि, समुट्ठाति, न अञ्ञेहि. तिसमुट्ठाना नाम पठमेहि च तीहि, पच्छिमेहि च तीहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति, न अञ्ञेहि. चतुसमुट्ठाना नाम पठमततियचतुत्थछट्ठेहि च दुतियततियपञ्चमछट्ठेहि च समुट्ठानेहि समुट्ठाति, न अञ्ञेहि. छ समुट्ठाना नाम छहिपि समुट्ठाति.

एवं –

तिधा एकसमुट्ठाना, पञ्चधा द्विसमुट्ठिता;

द्विधा तिचतुरो ठाना, एकधा छसमुट्ठिताति.

समुट्ठानवसेन सब्बाव तेरस आपत्तियो होन्ति (चूळव. १६५ आदयो), ता पठमपञ्ञत्तिसिक्खापदवसेन समुट्ठानतो तेरस नामानि लभन्ति पठमपाराजिकसमुट्ठाना, अदिन्नादान-सञ्चरित्त-समनुभासन-कथिन-एळकलोम-पदसोधम्म-अद्धान-थेय्यसत्थ-धम्मदेसनाभूतारोचन-चोरिवुट्ठापन-अननुञ्ञातसमुट्ठानाति. तत्थ या कायचित्ततो समुट्ठाति, अयं पठमपाराजिकसमुट्ठाना नाम. या सचित्तकेहि तीहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति, अयं अदिन्नादानसमुट्ठाना नाम. या छहिपि समुट्ठाति, अयं सञ्चरित्तसमुट्ठाना नाम. या छट्ठेनेव समुट्ठाति, अयं समनुभासनसमुट्ठाना नाम. या ततियछट्ठेहि समुट्ठाति, अयं कथिनसमुट्ठाना नाम. या पठमचतुत्थेहि समुट्ठाति, अयं एळकलोमसमुट्ठाना नाम. या दुतियपञ्चमेहि समुट्ठाति, अयं पदसोधम्मसमुट्ठाना नाम. या पठमततियचतुत्थछट्ठेहि समुट्ठाति, अयं अद्धानसमुट्ठाना नाम. या चतुत्थछट्ठेहि समुट्ठाति, अयं थेय्यसत्थसमुट्ठाना नाम. या पञ्चमेनेव समुट्ठाति, अयं धम्मदेसनासमुट्ठाना नाम. या अचित्तकेहि तीहि समुट्ठानेहि समुट्ठाति, अयं भूतारोचनसमुट्ठाना नाम. या पञ्चमछट्ठेहि समुट्ठाति, अयं चोरिवुट्ठापनसमुट्ठाना नाम. या दुतियततियपञ्चमछट्ठेहि समुट्ठाति, अयं अननुञ्ञातसमुट्ठाना नामाति. इति इमस्स समुट्ठानविधिनोपि वसेन सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो.

किरियासञ्ञाचित्तेहि नानत्तन्ति एतेहि किरियादीहि सब्बापत्तीनं नानाभावं ञत्वा सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. सब्बापत्तियो हि किरियावसेन पञ्चविधा होन्ति, सेय्यथिदं – अत्थापत्ति किरियतो समुट्ठाति, अत्थि अकिरियतो, अत्थि किरियाकिरियतो, अत्थि सिया किरियतो सिया अकिरियतो, अत्थि सिया किरियतो सिया किरियाकिरियतोति. तत्थ या कायेन वा वाचाय वा पथविखणनादीसु (पचि. ८४) विय वीतिक्कमं करोन्तस्स होति, अयं किरियतो समुट्ठाति नाम. या कायवाचाहि कत्तब्बं अकरोन्तस्स होति पठमकथिनापत्ति (पारा. ४५९ आदयो) विय, अयं अकिरियतो समुट्ठाति नाम. या करोन्तस्स च अकरोन्तस्स च होति अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया हत्थतो चीवरप्पटिग्गहणापत्ति (पारा. ५०८-५११) विय, अयं किरियाकिरियतो समुट्ठाति नाम. या सिया करोन्तस्स च, सिया अकरोन्तस्स च होति रूपियप्पटिग्गहणापत्ति (पारा. ५८२) विय, अयं सिया किरियतो सिया अकिरियतो समुट्ठाति नाम. या सिया करोन्तस्स च सिया करोन्ताकरोन्तस्स च होति कुटिकारापत्ति (पारा. ३४२ आदयो) विय, अयं सिया किरियतो सिया किरियाकिरियतो समुट्ठाति नाम.

सब्बापत्तियो च सञ्ञावसेन दुविधा होन्ति सञ्ञाविमोक्खा नोसञ्ञाविमोक्खाति. तत्थ यतो वीतिक्कमसञ्ञाय अभावेन मुच्चति, अयं सञ्ञाविमोक्खा, इतरा नोसञ्ञाविमोक्खा. पुन च सब्बापि चित्तवसेन दुविधा होन्ति सचित्तका अचित्तका चाति. तत्थ या सचित्तकसमुट्ठानवसेनेव समुट्ठाति अयं सचित्तका. या अचित्तकेन वा सचित्तकमिस्सकेन वा समुट्ठाति अयं अचित्तका.

वज्जकम्मप्पभेदन्ति एत्थ सब्बापत्तियो वज्जवसेन दुविधा होन्ति लोकवज्जा पण्णत्तिवज्जा चाति. तत्थ यस्सा सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, अयं लोकवज्जा, सेसा पण्णत्तिवज्जा. सब्बा च कायकम्मवचीकम्मतदुभयवसेन तिविधा होन्ति. तत्थ कायद्वारे आपज्जितब्बा कायकम्मन्ति वुच्चति, वचीद्वारे आपज्जितब्बा वचीकम्मन्ति वुच्चति, उभयत्थ आपज्जितब्बा कायकम्मं वचीकम्मञ्चाति, मनोद्वारे आपत्ति नाम नत्थि. इति इमिना वज्जकम्मप्पभेदेनापि सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो.

तिकद्वयविधिन्ति कुसलत्तिकवेदनात्तिकविधिं. आपत्तिं आपज्जमानो हि अकुसलचित्तो वा आपज्जति कुसलाब्याकतचित्तो वा, तथा दुक्खवेदनासमङ्गी वा इतरवेदनाद्वयसमङ्गी वा. एवं सन्तेपि सब्बसिक्खापदेसु अकुसलचित्तवसेन एकं चित्तं, कुसलाब्याकतचित्तवसेन द्वे चित्तानि, सब्बेसं वसेन तीणि चित्तानि. दुक्खवेदनावसेन एका वेदना, सुखउपेक्खावसेन द्वे, सब्बासं वसेन तिस्सो वेदनाति. अयमेव पभेदो लब्भति, न अञ्ञो.

लक्खणं सत्तरसधा, ठितं साधारणं इदं, ञत्वाति इदं निदानादिवेदनात्तिकपरियोसानं सत्तरसप्पकारं लक्खणं जानित्वा योजेय्य मेधावी. तत्थ तत्थ यथारहन्ति पण्डितो भिक्खु तस्मिं तस्मिं सिक्खापदे इदं लक्खणं यथानुरूपं योजेय्याति अत्थो. तं पन अयोजितं दुब्बिजानं होति, तस्मा नं सब्बसिक्खापदानं असाधारणविनिच्छयपरियोसाने इमं मातिकं अनुद्धरित्वाव योजेत्वा दस्सयिस्साम.

इध पनस्स अयं योजना – इदं वेसालियं सुदिन्नत्थेरं आरब्भ मेथुनवीतिक्कमवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं. ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति अयमेत्थ पञ्ञत्ति, ‘‘सिक्खं अपच्चक्खाया’’ति च ‘‘अन्तमसो तिरच्छानगतायपी’’ति च द्वे अनुपञ्ञत्तियो. अनुपञ्ञत्ति च नामेसा आपत्तिकरा च होति अञ्ञवादकसिक्खापदादीसु (पाचि. ९५ आदयो) विय, अनापत्तिकरा च अञ्ञत्र सुपिनन्तातिआदीसु (पारा. २३६-२३७) विय, आपत्तिउपत्थम्भकरा च अदिन्नादानादीसु (पारा. ९१) विय, इध पन उपत्थम्भकराति वेदितब्बा. इतो परं पन यत्थ अनुपञ्ञत्ति अत्थि, तत्थ ‘‘अयं अनुपञ्ञत्ती’’ति एत्तकमेव दस्सयिस्साम. ठपेत्वा पन अनुपञ्ञत्तिं अवसेसा पञ्ञत्तियेवाति सब्बत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो. भिक्खुं आरब्भ उप्पन्नवत्थुस्मिंयेव ‘‘या पन भिक्खुनी छन्दसो मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’ति एवं भिक्खुनीनम्पि पञ्ञत्तितो साधारणपञ्ञत्ति. आणत्तिया अनापज्जनतो अनाणत्तिकं. भिक्खुं पन आणापेन्तो अकप्पियसमादानापत्तितो न मुच्चति, मेथुनरागेन कायसंसग्गे दुक्कटं, जीवमानकसरीरस्स वुत्तप्पकारे मग्गे सचेपि तचादीनि अनवसेसेत्वा सब्बसो छिन्ने निमित्तसण्ठानमत्तं पञ्ञायति, तत्थ अन्तमसो अङ्गजाते उट्ठितं अनट्ठकायप्पसादं पीळकं वा चम्मखिलं वा पवेसेन्तस्सापि सेवनचित्ते सति पाराजिकं, नट्ठकायप्पसादं सुक्खपीळकं वा मतचम्मं वा लोमं वा पवेसेन्तस्स दुक्कटं, सचे निमित्तसण्ठानमत्तम्पि अनवसेसेत्वा सब्बसो मग्गो उप्पाटितो, तत्थ उपक्कमतो वणसङ्खेपवसेन थुल्लच्चयं, तथा मनुस्सानं अक्खिनासाकण्णच्छिद्दवत्थिकोसेसु सत्थकेन कतवणे वा, हत्थिअस्सादीनञ्च तिरच्छानानं वत्थिकोसनासापुटेसु थुल्लच्चयं. तिरच्छानानं पन अक्खिकण्णनासावणेसु अहिमच्छादीनं पवेसनप्पमाणविरहिते अणुनिमित्ते सब्बेसञ्च उपकच्छकादीसु सेससरीरेसु दुक्कटं. मतसरीरे निमित्ते उपड्ढक्खायिततो पट्ठाय याव न कुथितं होति, ताव थुल्लच्चयं. कुथिते दुक्कटं, तथा वट्टकते मुखे अच्छुपन्तं अङ्गजातं पवेसेन्तस्स दुक्कटं. ओट्ठतो बहि निक्खन्तजिव्हाय वा दन्तेसु वा थुल्लच्चयं. निमित्ततो बहि पतितमंसपेसियं दुक्कटन्ति अयमेत्थ आपत्तिभेदो.

अजानन्तस्स असादियन्तस्स उम्मत्तकस्स खित्तचित्तस्स वेदनाट्टस्स आदिकम्मिकानञ्च अनापत्ति. एत्थ पन यो निद्दं ओक्कन्तत्ता परेन कतम्पि उपक्कमं न जानाति, सो अजानन्तो. यो जानित्वापि न सादियति, सो असादियन्तो. यो पित्तवसेन अतेकिच्छं उम्मादं पत्तो, सो उम्मत्तको. यक्खेहि कतचित्तविक्खेपो खित्तचित्तो. द्विन्नम्पि च एतेसं अग्गिसुवण्णगूथचन्दनादीसु समप्पवत्तिभावेन अजाननभावोव पमाणं. यो अधिमत्तवेदनाय आतुरत्ता किञ्चि न जानाति, सो वेदनाट्टो. यो तस्मिं तस्मिं वत्थुस्मिं आदिभूतो, सो आदिकम्मिको. अयं पन अनापत्ति. चतूसु विपत्तीसु सीलविपत्ति. तस्सा द्वे अङ्गानि सेवनचित्तञ्च मग्गेन मग्गपटिपादनञ्चाति. समुट्ठानादितो इदं सिक्खापदं पठमपाराजिकसमुट्ठानं, किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, अकुसलचित्तं, द्विवेदनन्ति, इमानि च समुट्ठानादीनि नाम आपत्तिया होन्ति, न सिक्खापदस्स. वोहारसुखत्थं पन सब्बट्ठकथासु सिक्खापदसीसेन देसना आगता, तस्मा अञ्ञेसुपि एवरूपेसु ठानेसु ब्यञ्जने आदरं अकत्वा अधिप्पेतमेव गहेतब्बं.

अत्थञ्हि नाथो सरणं अवोच;

न ब्यञ्जनं लोकहितो महेसी.

तस्मा अकत्वा रतिमक्खरेसु;

अत्थे निवेसेय्य मतिं मुतीमाति.

पठमपाराजिकवण्णना निट्ठिता.