६. आरामवग्गो
१. आरामपविसनसिक्खापदवण्णना
आरामवग्गस्स पठमे सभिक्खुकं आरामन्ति यत्थ भिक्खू रुक्खमूलेपि वसन्ति, तं पदेसं. अनापुच्छाति एत्थ भिक्खुसामणेरआरामिकेसु यंकिञ्चि अनापुच्छा, परिक्खित्तस्स आरामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तिया, अपरिक्खित्तस्स उपचारं ओक्कमन्तिया पठमपादे दुक्कटं, दुतियपादे पाचित्तियं.
सावत्थियं सम्बहुला भिक्खुनियो आरब्भ अनापुच्छा आरामं पविसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, ‘‘सन्तं भिक्खुं अनापुच्छा’’ति च ‘‘जानं सभिक्खुक’’न्ति च इमानेत्थ द्वे अनुपञ्ञत्तियो, सभिक्खुके वेमतिकाय, अभिक्खुके सभिक्खुकसञ्ञाय चेव वेमतिकाय च दुक्कटं. तस्मिं पन दुविधेपि अभिक्खुकसञ्ञाय, सन्तं भिक्खुं आपुच्छा पविसन्तिया, पठमप्पविट्ठानं वा भिक्खुनीनं सीसंनुलोकिकाय, यत्थ वा भिक्खुनियो सन्निपतिता, तत्थ ‘‘तासं सन्तिकं गच्छामी’’ति सञ्ञाय, आरामेन वा मग्गो होति, तेन गच्छन्तिया, आपदासु, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. सभिक्खुकारामता, सभिक्खुकसञ्ञिता, वुत्तपरिच्छेदातिक्कमो, अनुञ्ञातकारणाभावोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समनुभासनसमउट्ठानं, किरियाकिरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
आरामपविसनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. भिक्खुअक्कोसनसिक्खापदवण्णना
दुतिये अक्कोसेय्याति दसन्नं अक्कोसवत्थूनं अञ्ञतरेन सम्मुखा वा परम्मुखा वा अक्कोसेय्य. परिभासेय्याति भयमस्स उपदंसेय्य. पाचित्तियन्ति तस्सा एवं करोन्तिया पाचित्तियं.
वेसालियं छब्बग्गिया भिक्खुनियो आरब्भ आयस्मन्तं उपालिं अक्कोसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, तिकपाचित्तियं, अनुपसम्पन्ने तिकदुक्कटं, अत्थधम्मअनुसासनिपुरेक्खाराय, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. उपसम्पन्नता, अक्कोसनपरिभासनं, अत्थपुरेक्खारतादीनं अभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.
भिक्खुअक्कोसनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. गणपरिभासनसिक्खापदवण्णना
ततिये चण्डिकताति कुद्धा. गणन्ति भिक्खुनिसङ्घं. परिभासेय्याति एत्थ ‘‘बाला एता अब्यत्ता एता, नेता जानन्ति कम्मं वा कम्मदोसं वा कम्मसम्पत्तिं वा कम्मविपत्तिं वा’’ति एवं यत्थ कत्थचि परिभासन्तिया पाचित्तियं.
सावत्थियं थुल्लनन्दं आरब्भ गणं परिभासनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, सम्बहुला वा एकं वा अनुपसम्पन्नं वा परिभासन्तिया दुक्कटं. सेसं दुतियसदिसमेवाति.
गणपरिभासनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पवारितसिक्खापदवण्णना
चतुत्थे गणभोजने वुत्तनयेन निमन्तिता, पवारणासिक्खापदे वुत्तनयेन पवारिता वेदितब्बा. पाचित्तियन्ति तस्सा पुरेभत्तं ठपेत्वा यागुञ्चेव सेसानि च तीणि कालिकानि अञ्ञं यंकिञ्चि आमिसं अज्झोहरणत्थाय पटिग्गण्हन्तिया गहणे दुक्कटं, अज्झोहारे अज्झोहारे पाचित्तियं.
सावत्थियं सम्बहुला भिक्खुनियो आरब्भ अञ्ञत्र भुञ्जनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, तीणि कालिकानि आहारत्थाय पटिग्गण्हन्तियापि अज्झोहरन्तियापि दुक्कटं. या पन निमन्तिता अप्पवारिता यागुं पिवति, सामिके अपलोकेत्वा भुञ्जति, तीणि कालिकानि सति पच्चये परिभुञ्जति, तस्सा, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. निमन्तिता वा पवारिता वा तं उभयं वा, पुरेभत्तं वुत्तलक्खणस्स आमिसस्स अज्झोहारो, सामिकानं अनापुच्छनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. अद्धानसमुट्ठानं, निमन्तिताय अनापुच्छा भुञ्जन्तिया आपत्तिसम्भवतो सिया किरियाकिरियं, पवारिताय कप्पियं कारेत्वापि अकारेत्वापि परिभुञ्जन्तिया आपत्तिसम्भवतो सिया किरियं, नोसञ्ञाविमोक्खं, अचित्तकं, पण्णत्तिवज्जं कायकम्मं, वचीकम्मं, तिचित्तं, तिवेदनन्ति.
पवारितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. कुलमच्छरिनीसिक्खापदवण्णना
पञ्चमे कुले मच्छरो कुलमच्छरो, कुलमच्छरो एतिस्सा अत्थि, कुलं वा मच्छरायतीति कुलमच्छरिनी. अस्साति या ईदिसी भवेय्य. पाचित्तियन्ति तस्सा ‘‘यं कुलं भिक्खुनीनं पच्चये दातुकामं, कथं नाम तत्थ भिक्खुनियो न गच्छेय्यु’’न्ति भिक्खुनीनं वा सन्तिके कुलस्स, ‘‘कथं नाम इमे तासं किञ्चि न दज्जेय्यु’’न्ति कुलस्स वा सन्तिके भिक्खुनीनं अवण्णं भासन्तिया पाचित्तियं.
सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुनिं आरब्भ कुलमच्छरायनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं. अमच्छरायित्वा सन्तंयेव आदीनवं आचिक्खन्तिया, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. भिक्खुनीनं अलाभकामता, कुलस्स वा सन्तिके भिक्खुनीनं भिक्खुनीनं वा सन्तिके कुलस्स अवण्णभणनन्ति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि. समुट्ठानादीनि अदिन्नादानसदिसानि, इदं पन दुक्खवेदनन्ति.
कुलमच्छरिनीसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अभिक्खुकावाससिक्खापदवण्णना
छट्ठे सचे भिक्खुनुपस्सयतो अद्धयोजनब्भन्तरे ओवाददायका भिक्खू न वसन्ति, मग्गो वा अखेमो होति न सक्का अनन्तरायेन गन्तुं, अयं अभिक्खुको नाम आवासो. तत्थ ‘‘वस्सं वसिस्सामी’’ति सेनासनपञ्ञापनपानीयउपट्ठापनादीनि करोन्तिया दुक्कटं, सह अरुणुग्गमना पाचित्तियं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन समन्तपासादिकायं (पाचि. अट्ठ. १४४ आदयो) वुत्तो.
सावत्थियं सम्बहुला भिक्खुनियो आरब्भ अभिक्खुके आवासे वस्सं वसनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, यत्थ पन वस्सूपगता भिक्खू पक्कन्ता वा होन्ति विब्भन्ता वा कालङ्कता वा पक्खसङ्कन्ता वा तत्थ वसन्तिया, आपदासु, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. अभिक्खुकावासता, वस्सूपगमनं, अरुणुग्गमनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि एळकलोमसदिसानेवाति.
अभिक्खुकावाससिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. अपवारणासिक्खापदवण्णना
सत्तमे वस्संवुट्ठाति पुरिमं वा पच्छिमं वा तेमासं वुट्ठा. उभतोसङ्घेति भिक्खुनिसङ्घे चेव भिक्खुसङ्घे च. अयं पनेत्थ विनिच्छयकथा – भिक्खुनीहि चातुद्दसेयेव सन्निपतित्वा ‘‘सुणातु मे, अय्ये, सङ्घो, अज्ज पवारणा चातुद्दसी, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो पवारेय्या’’ति एवं सब्बसङ्गाहिकञत्तिं वा, ‘‘तेवाचिकं पवारेय्या’’ति एवं तेवाचिकञत्तिं वा, सति अन्तराये ‘‘द्वेवाचिकं, एकवाचिकं, समानवस्सिकं पवारेय्या’’ति एवं द्वेवाचिकादिञत्तिं वा ठपेत्वा सब्बसङ्गाहिकञत्ति चे ठपिता, ‘‘सङ्घं, अय्ये, पवारेमि दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्तु मं अय्यायो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति (चूळव. ४२७) एवं सकिं वा, ‘‘दुतियम्पि, अय्ये, सङ्घं…पे… ततियम्पि, अय्ये, सङ्घं…पे… पटिकरिस्सामी’’ति एवं द्वत्तिक्खत्तुं वा वत्वा पटिपाटिया पवारेतब्बं. तेवाचिकाय ञत्तिया वचनं न हापेतब्बं, द्वेवाचिकादीसु वड्ढेतुं वट्टति, हापेतुं न वट्टति. एवं भिक्खुनिसङ्घे पवारेत्वा तत्थेव एका भिक्खुनी भिक्खुनिक्खन्धके (चूळव. ४२७) वुत्तेन ञत्तिदुतियकम्मेन भिक्खुनिसङ्घस्सत्थाय भिक्खुसङ्घं पवारेतुं सम्मन्नितब्बा. ताय सम्मताय भिक्खुनिया पन्नरसे भिक्खुनिसङ्घं आदाय भिक्खुसङ्घं उपसङ्कमित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा एवमस्स वचनीयो ‘‘भिक्खुनिसङ्घो अय्य भिक्खुसङ्घं पवारेति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदताय्य भिक्खुसङ्घो भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सति, दुतियम्पि अय्य…पे… ततियम्पि अय्य…पे… पस्सन्तो पटिकरिस्सती’’ति एवं पवारेतब्बं.
सचे पञ्चवग्गो भिक्खुनिसङ्घो न पूरति, चतूहि वा तीहि वा गणञत्तिं ठपेत्वा, द्वीहि विना ञत्तिया अञ्ञमञ्ञं पवारेतब्बं. एकाय ‘‘अज्ज मे पवारणा’’ति अधिट्ठातब्बं.
विहारं पन गन्त्वा ‘‘भिक्खुनियो, अय्य, भिक्खुसङ्घं पवारेन्ति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदताय्य भिक्खुसङ्घो भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘अहं, अय्य, भिक्खुसङ्घं पवारेमि दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदतु मं, अय्य, भिक्खुसङ्घो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं.
सचे भिक्खुसङ्घो न पूरति, ‘‘भिक्खुनिसङ्घो, अय्य, अय्ये पवारेति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्तु अय्या भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सती’’ति च, ‘‘भिक्खुनिसङ्घो, अय्य, अय्यं पवारेति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदताय्यो भिक्खुनिसङ्घं अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तो पटिकरिस्सती’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं.
उभिन्नं अपरिपूरिया ‘‘भिक्खुनियो, अय्या, अय्ये पवारेन्ति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदन्ताय्या भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘भिक्खुनियो, अय्य, अय्यं पवारेन्ति दिट्ठेन वा सुतेन वा परिसङ्काय वा, वदताय्यो भिक्खुनियो अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्तियो पटिकरिस्सन्ती’’ति च, ‘‘अहं, अय्या, अय्ये पवारेमि दिट्ठेन वा सुतेन वा…पे… वदन्तु मं, अय्या, अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च, ‘‘अहं, अय्य, अय्यं पवारेमि दिट्ठेन वा सुतेन वा…पे… वदतु मं, अय्यो, अनुकम्पं उपादाय, पस्सन्ती पटिकरिस्सामी’’ति च एवं तिक्खत्तुं वत्तब्बं. सब्बाहेव हि इमिना नयेन उभतोसङ्घे पवारिता होति, या पन वस्संवुट्ठा ‘‘उभतोसङ्घे एवं न पवारेस्सामी’’ति धुरं निक्खिपति, तस्सा सह धुरनिक्खेपेन पाचित्तियं.
सावत्थियं सम्बहुला भिक्खुनियो आरब्भ वस्सं वसित्वा न पवारणावत्थुस्मिं पञ्ञत्तं. अन्तराये पन सति, परियेसित्वा भिक्खू अलभन्तिया, गिलानाय, आपदासु, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. वस्संवुट्ठता, न उभतोसङ्घे पवारणा, अनुञ्ञातकारणाभावोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि समनुभासनसदिसानीति.
अपवारणासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. ओवादसिक्खापदवण्णना
अट्ठमे ओवादायाति गरुधम्मस्सवनत्थाय. संवासायाति उपोसथपुच्छनत्थाय चेव पवारणत्थाय च. पाचित्तियन्ति ‘‘एतेसं अत्थाय न गच्छामी’’ति धुरं निक्खित्तमत्ते पाचित्तियं.
सक्केसु छब्बग्गिया भिक्खुनियो आरब्भ ओवादाय अगमनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं. अन्तराये पन सति, परियेसित्वा दुतियिकं अलभन्तिया, गिलानाय, आपदासु, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. ओवादसंवासानं अत्थाय अगमनं, अनुञ्ञातकारणाभावोति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि. समुट्ठानादीनि पठमपाराजिकसदिसानि, इदं पन अकिरियं, दुक्खवेदनन्ति.
ओवादसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
९. ओवादूपसङ्कमनसिक्खापदवण्णना
नवमे अन्वद्धमासन्ति अद्धमासे अद्धमासे. उपोसथपुच्छकन्ति उपोसथपुच्छनं. ओवादूपसङ्कमनन्ति ओवादत्थाय उपसङ्कमनं. तं अतिक्कामेन्तियाति एत्थ भिक्खुनीहि तेरसे वा चातुद्दसे वा आरामं गन्त्वा ‘‘अयं उपोसथो चातुद्दसो पन्नरसो’’ति पुच्छितब्बं, उपोसथदिवसे निदानवण्णनायं वुत्तनयेन ओवादूपसङ्कमनं याचितब्बं. या भिक्खुनी वुत्तप्पकारे काले तदुभयं न करोति, सा तं अतिक्कामेति नाम, तस्सा ‘‘उपोसथम्पि न पुच्छिस्सामि, ओवादम्पि न याचिस्सामी’’ति धुरं निक्खित्तमत्ते पाचित्तियं.
सावत्थियं सम्बहुला भिक्खुनियो आरब्भ उपोसथओवादानं अपुच्छनअयाचनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, अनापत्ति अट्ठमसदिसायेव. उपोसथोवादानं अपुच्छनअयाचनायं धुरनिक्खेपो, अनुञ्ञातकारणाभावोति इमानेत्थ द्वे अङ्गानि. समुट्ठानादीनि समनुभासनसदिसानीति.
ओवादूपसङ्कमनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
१०. पसाखेजातसिक्खापदवण्णना
दसमे पसाखेति नाभिया हेट्ठा जाणुमण्डलानं उपरिपदेसे. ततो हि यस्मा रुक्खस्स साखा विय उभो ऊरू पभिज्जित्वा गता, तस्मा सो ‘‘पसाखो’’ति वुच्चति, तस्मिं पसाखे. गण्डन्ति यंकिञ्चि गण्डं. रुधितन्ति वणं. भेदापेय्य वातिआदीसु सचे ‘‘भिन्द फालेही’’ति सब्बानि आणापेति, सो च तथेव करोति, छ दुक्कटानि छ च पाचित्तियानि. अथापि ‘‘यंकिञ्चि एत्थ कत्तब्बं, तं सब्बं करोही’’ति एवं आणापेति, सो च सब्बानिपि भेदनादीनि करोति, एकवाचाय छ दुक्कटानि छ च पाचित्तियानि. सचे पन भेदनादीसु एकंयेव ‘‘इदं नाम करोही’’ति आणापेति, सो च सब्बानि करोति. यं आणत्तं, तस्सेव करणे पाचित्तियं.
सावत्थियं अञ्ञतरं भिक्खुनिं आरब्भ पसाखे जातं गण्डं पुरिसेन भेदापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तं, अपलोकेत्वा वा विञ्ञुं वा यंकञ्चि दुतियिकं गहेत्वा एवं करोन्तिया, उम्मत्तिकादीनञ्च अनापत्ति. पसाखे जातता, अनपलोकनं, दुतियिकाभावो, पुरिसेन भेदादीनं कारापनन्ति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि. समुट्ठानादीनि कथिनसदिसानि, इदं पन किरियाकिरियन्ति.
पसाखेजातसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
आरामवग्गो छट्ठो.