अपसादनावण्णना

ओळारिकन्ति वत्थुवीतिक्कमसमत्थतावसेन थूलं. कामं कामरागपटिघायेव अत्थतो कामरागपटिघसंयोजनानि, कामरागपटिघानुसया च, तथापि अञ्ञोयेव संयोजनट्ठो बन्धनभावतो, अञ्ञो अनुसयनट्ठो अप्पहीनभावेन सन्ताने थामगमनन्ति कत्वा, इति किच्चविसेसविसिट्ठभेदे गहेत्वा ‘‘चत्तारो किलेसे’’ति च वुत्तं. एसेव नयो इतरेसुपि. अणुसहगतेति अणुसभावं उपगते. तब्भावत्थो हि अयं सहगत-सद्दो ‘‘नन्दिरागसहगता’’तिआदीसु (दी. नि. २.४००; म. नि. १.९१, १३३, ४६०; ३.३७४; सं. नि. ५.१०८१; महाव. १४; विभ. २०३; पटि. म. १.३४; २.३०) विय.

यथा उपरिमग्गाधिगमनवसेन सच्चसम्पटिवेधो पच्चयाकारपटिवेधवसेन, एवं सावकबोधिपच्चेकबोधिसम्मासम्बोधिअधिगमनवसेनपि सच्चसम्पटिवेधो पच्चयाकारपटिवेधवसेनेवाति दस्सेतुं ‘‘कस्मा चा’’तिआदि वुत्तं. सब्बथावाति सब्बप्पकारेनेव किञ्चिपि पकारं असेसेत्वाति अत्थो. ये कताभिनीहारानं महाबोधिसत्तानं वीरियस्स उक्कट्ठमज्झिममुदुतावसेन बोधिसम्भारसम्भरणे कालभेदा इच्छिता, ते दस्सेन्तो ‘‘चत्तारि, अट्ठ, सोळस वा असङ्ख्येय्यानी’’ति आह, स्वायमत्थो चरियापिटकवण्णनाय गहेतब्बो. सावको पदेसञाणे ठितोति सावको हुत्वा सेक्खभावतो तत्थापि पदेसञाणे ठितो. बुद्धानं कथाय ‘‘तं तथागतो अभिसमेती’’तिआदिकाय पच्चनीकं होति. अनञ्ञसाधारणस्स हि वसेन बुद्धानं सीहनादो, न अञ्ञसाधारणस्स.

‘‘वायमन्तस्सेवा’’ति इमिना विसेसतो ञाणसम्भारसम्भरणं पञ्ञापारमितापूरणं वदति. तस्स च सब्बम्पि पुञ्ञं उपनिस्सयो.

‘‘एस देवमनुस्सानं, सब्बकामददो निधि;

यं यदेवाभिपत्थेन्ति, सब्बमेतेन लब्भती’’ति. (खु. पा. ८.१०) –

हि वुत्तं. तस्मा महाबोधिसत्तानं सब्बेसम्पि पुञ्ञसम्भारो यावदेव ञाणसम्भारत्थो सम्मासम्बोधिसमधिगमसमत्थत्ताति आह ‘‘पच्चयाकारं …पे… नत्थी’’ति. इदानि पच्चयाकारपटिवेधस्सेव वा महानुभावतादस्सनमुखेन पटिच्चसमुप्पादस्सेव परमगम्भीरतं दस्सेतुं ‘‘अविज्जा’’तिआदि वुत्तं. नवहि आकारेहीति उप्पादादीहि नवहि आकारेहि. अविज्जा हि सङ्खारानं उप्पादो हुत्वा पच्चयो होति, पवत्तं हुत्वा निमित्तं, आयूहनं, संयोगो, पलिबोधो, समुदयो, हेतु, पच्चयो हुत्वा पच्चयो होति. एवं सङ्खारादयो विञ्ञाणादीनं. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदामग्गे ‘‘कथं पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं? अविज्जा सङ्खारानं उप्पादट्ठिति च पवत्तट्ठिति च निमित्तट्ठिति च आयूहनट्ठिति च सञ्ञोगट्ठिति च पलिबोधट्ठिति च समुदयट्ठिति च हेतुट्ठिति च पच्चयट्ठिति च इमेहि नवहाकारेहि अविज्जापच्चया सङ्खारा पच्चयसमुप्पन्ना’’तिआदि (पटि. म. १.४५).

तत्थ नवहाकारेहीति नवहि पच्चयभावूपगमनाकारेहि. उप्पज्जति एतस्मा फलन्ति उप्पादो, फलुप्पत्तिया कारणभावो. सति च अविज्जाय सङ्खारा उप्पज्जन्ति, नासति, तस्मा अविज्जा सङ्खारानं उप्पादो हुत्वा पच्चयो होति. तथा अविज्जाय सति सङ्खारा पवत्तन्ति, नीयन्ति च. यथा च भवादीसु खिपन्ति, एवं तेसं अविज्जा पच्चयो होति. तथा आयूहन्ति फलुप्पत्तिया घटेन्ति, संयुज्जन्ति अत्तनो फलेन. यस्मिं सन्ताने सयं उप्पन्ना, तं पलिबुन्धन्ति. पच्चयन्तरसमवाये उदयन्ति उप्पज्जन्ति. हिनोति च सङ्खारानं कारणभावं गच्छति. पटिच्च अविज्जं सङ्खारा अयन्ति पवत्तन्तीति एवं अविज्जाय सङ्खारानं कारणभावूपगमनविसेसा उप्पादादयो वेदितब्बा. तत्थ तथा सङ्खारादीनं विञ्ञाणादीसु उप्पादट्ठितिआदीसुपि. तिट्ठति एतेनाति ठिति, कारणं. उप्पादो एव ठिति उप्पादट्ठिति. एसेव नयो सेसेसुपि. ‘‘पच्चयो होती’’ति इदं इध लोकनाथेन तदा पच्चयपरिग्गहस्स आरद्धभावदस्सनं. सो च आरम्भो ञायारुळ्हो ‘‘यथा च पुरिमेहि महाबोधिसत्तेहि बोधिमूले पवत्तितो, तथेव च पवत्तितो’’ति. अच्छरियवेगाभिहता दससहस्सिलोकधातु सङ्कम्पि सम्पकम्पीति दस्सेन्तो ‘‘दिट्ठमत्तेवा’’तिआदिमाह.

एतस्स धम्मस्साति एतस्स पटिच्चसमुप्पादसञ्ञितस्स धम्मस्स. सो पन यस्मा अत्थतो हेतुपभवानं हेतु. तेनाह ‘‘एतस्स पच्चयधम्मस्सा’’ति, जातिआदीनं जरामरणादिपच्चयतायाति अत्थो. नामरूपपरिच्छेदो, तस्स च पच्चयपरिग्गहो न पठमाभिनिवेसमत्तेन होति, अथ खो तत्थ अपरापरं ञाणुप्पत्तिसञ्ञितेन अनु अनु बुज्झनेन, तदुभयाभावं पन दस्सेन्तो ‘‘ञातपरिञ्ञावसेन अननुबुज्झना’’ति आह. निच्चसञ्ञादीनं पजहनवसेन वत्तमाना विपस्सना धम्मे च पटिविज्झन्ती एव नाम होति पटिपक्खविक्खम्भनेन तिक्खविसदभावापत्तितो, तदधिट्ठानभूता च तीरणपरिञ्ञा, अरियमग्गो च परिञ्ञापहानाभिसमयवसेन पवत्तिया तीरणपहानपरिञ्ञासङ्गहो चाति तदुभयपटिवेधाभावं दस्सेन्तो ‘‘तीरण…पे… अप्पटिविज्झना’’ति आह. तन्तं वुच्चति वत्थवीननत्थं तन्तवायेहि दण्डके आसञ्जित्वा पसारितसुत्तपट्टी तनीयतीति कत्वा. तं पन सुत्तसन्तानाकुलताय निदस्सनभावेन आकुलमेव गहितन्ति आह ‘‘तन्तं विय आकुलकजाता’’ति. सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘यथा नामा’’तिआदि वुत्तं. समानेतुन्ति पुब्बेन परं समं कत्वा आनेतुं, अविसमं उजुं कातुन्ति अत्थो. तन्तमेव वा आकुलं तन्ताकुलं, तन्ताकुलं विय जाता भूताति तन्ताकुलजाता. मज्झिमं पटिपदं अनुपगन्त्वा अन्तद्वयपतनेन पच्चयाकारे खलिता आकुला ब्याकुला होन्ति. तेनेव अन्तद्वयपतनेन तंतंदिट्ठिगाहवसेन परिब्भमन्ता उजुकं धम्मट्ठिति कथं पटिपज्जितुं न जानन्ति. तेनाह ‘‘न सक्कोन्ति तं पच्चयाकारं उजुं कातु’’न्ति. द्वे बोधिसत्तेति पच्चेकबोधिसत्तमहाबोधिसत्ते. अत्तनो धम्मतायाति अत्तनो सभावेन, परोपदेसेन विनाति अत्थो. तत्थ तत्थ गुळकजातन्ति तस्मिं तस्मिं ठाने जातगुळकम्पि गण्ठीति सुत्तगण्ठि. ततो एव गण्ठिबद्धं बद्धगण्ठिकं. पच्चयेसु पक्खलित्वाति अनिच्चदुक्खानत्तादिसभावेसु पच्चयधम्मेसु निच्चादिग्गाहवसेन पक्खलित्वा. पच्चये उजुं कातुं असक्कोन्ताति तस्सेव निच्चादिग्गाहस्स अविस्सज्जनतो पच्चयधम्मनिमित्तं अत्तनो दस्सनं उजुं कातुं असक्कोन्ता इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थवसेन गण्ठिकजाता होन्तीति आह ‘‘द्वासट्ठि…पे… गण्ठिबद्धा’’ति. ये हि केचि समणा वा ब्राह्मणा वा सस्सतदिट्ठिआदिदिट्ठियो निस्सिता अल्लीना.

विननतो ‘‘कुला’’ति इत्थिलिङ्गवसेन लद्धनामस्स तन्तवायस्स गण्ठिकं नाम आकुलभावेन अग्गतो वा मूलतो वा दुविञ्ञेय्यायेव खलिततन्तसुत्तन्ति आह ‘‘कुलागण्ठिकं वुच्चति पेसकारकञ्जियसुत्त’’न्ति. सकुणिकाति कुलावकसकुणिका. सा हि रुक्खसाखासु ओलम्बनकुलावका होति. तञ्हि सा कुलावकं ततो ततो तिणहीरादिके आनेत्वा तथा विनन्धति, यथा तेसं पेसकारकञ्जियसुत्तं विय अग्गेन वा अग्गं मूलेन वा मूलं समानेतुं विवेचेतुं वा न सक्का. तेनाह ‘‘यथा ही’’तिआदि. तदुभयम्पीति ‘‘कुलागण्ठिक’’न्ति वुत्तं कञ्जियसुत्तं, कुलावकञ्च. पुरिमनयेनेवाति ‘‘एवमेव सत्ता’’तिआदिना पुब्बे वुत्तनयेनेव.

कामं मुञ्जपब्बजतिणानि यथाजातानिपि दीघभावेन पतित्वा अरञ्ञट्ठाने अञ्ञमञ्ञं विनन्धित्वा आकुलब्याकुलानि हुत्वा तिट्ठन्ति, तानि पन न तथा दुब्बिवेचियानि, यथा रज्जुभूतानीति दस्सेतुं ‘‘यथा तानी’’तिआदि वुत्तं. सेसमेत्थ हेट्ठा वुत्तनयमेव.

अपायाति अवड्ढिता, सुखेन, सुखहेतुना वा विरहिताति अत्थो. दुक्खस्स गतिभावतोति आपायिकस्स दुक्खस्स पवत्तिट्ठानभावतो. सुखसमुस्सयतोति अब्भुदयतो. विनिपतितत्ताति विरूपं निपतितत्ता यथा तेनत्तभावेन सुखसमुस्सयो न होति, एवं निपतितत्ता. इतरोति संसारो. ननु ‘‘अपाय’’न्तिआदिना वुत्तोपि संसारो एवाति? सच्चमेतं, निरयादीनं पन अधिमत्तदुक्खभावदस्सनत्थं अपायादिग्गहणं. गोबलीबद्दञायेनायमत्थो वेदितब्बो. खन्धानञ्च पटिपाटीति पञ्चन्नं खन्धानं हेतुफलभावेन अपरापरं पवत्ति. अब्बोच्छिन्नं वत्तमानाति अविच्छेदेन पवत्तमाना. तं सब्बम्पीति तं ‘‘अपाय’’न्तिआदिना वुत्तं सब्बं अपायदुक्खञ्चेव वट्टदुक्खञ्च. ‘‘महासमुद्दे वातुक्खित्तनावा विया’’ति इदं परिब्भमट्ठानस्स महन्तदस्सनत्थञ्चेव परिब्भमनस्स अनवट्ठिततादस्सनत्थञ्च ‘‘उपमाय. यन्तेसु युत्तगोणो विया’’ति इदं पन अवसभावदस्सनत्थञ्चेव दुप्पमोक्खभावदस्सनत्थञ्चाति वेदितब्बं.