पटिच्चसमुप्पादवण्णना

इमिना तावाति एत्थ ताव-सद्दो कमत्थो, तेन ‘‘तन्ताकुलकजाता’’ति पदस्स अनुसन्धि परतो आविभविस्सतीति दीपेति. अत्थि इदप्पच्चयाति एत्थ अयं पच्चयोति इदप्पच्चयो, तस्मा इदप्पच्चया, इमस्मा पच्चयाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – ‘‘इमस्मा नाम पच्चया जरामरण’’न्ति एवं वत्तब्बो अत्थि नु खो जरामरणस्स पच्चयोति. तेनाह ‘‘अत्थि नु खो…पे… भवेय्या’’ति. एत्थ हि ‘‘किं पच्चया जरामरणं? जातिपच्चया जरामरण’’न्ति उपरि जातिसद्दपच्चयसद्दसमानाधिकरणेन किं-सद्देन इदं-सद्दस्स समानाधिकरणतादस्सनतो कम्मधारयसमासता इदप्पच्चयसद्दस्स युज्जति. न हेत्थ ‘‘इमस्स पच्चया इदप्पच्चया’’ति जरामरणस्स, अञ्ञस्स वा पच्चयतो जरामरणसम्भवपुच्छा सम्भवति विञ्ञातभावतो, असम्भवतो च, जरामरणस्स पन पच्चयपुच्छा सम्भवति. पच्चयसद्दसमानाधिकरणतायञ्च इदं-सद्दस्स ‘‘इमस्मा पच्चया’’ति पच्चयपुच्छा युज्जति.

सा पन समानाधिकरणता यदिपि अञ्ञपदत्थसमासेपि लब्भति, अञ्ञपदत्थवचनिच्छाभावतो पनेत्थ कम्मधारयसमासो वेदितब्बो. सामिवचनसमासपक्खे पन नत्थेव समानाधिकरणतासम्भवोति. ननु च ‘‘इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ इदप्पच्चय-सद्दो सामिवचनसमासो इच्छितोति? सच्चं इच्छितो उजुकमेव तत्थ पटिच्चसमुप्पादवचनिच्छाति कत्वा, इध पन केवलं जरामरणस्स पच्चयपरिपुच्छा अधिप्पेता, तस्मा यथा तत्थ इदं-सद्दस्स पटिच्चसमुप्पादविसेसनता, इध च ‘‘पुच्छितब्बपच्चयत्थता सम्भवति, तथा तत्थ, इध च समासकप्पना वेदितब्बा. कस्मा पन तत्थ कम्मधारयसमासो न इच्छितोति? हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति इमस्स अत्थस्स कम्मधारयसमासे असम्भवतोति इमस्स, अत्तनो पच्चयानुरूपस्स अनुरूपो पच्चयो इदप्पच्चयोति एतस्स च अत्थस्स इच्छितत्ता. यो पनेत्थ इदं-सद्देन गहितो अत्थो, सो ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरण’’न्ति जरामरणग्गहणेनेव गहितोति इदं-सद्दो पटिच्चसमुप्पादतो परिच्चजनतो अञ्ञस्स असम्भवतो पच्चये अवतिट्ठति, तेनेत्थ कम्मधारयसमासो. तत्थ पन इदं-सद्दस्स ततो परिच्चजनकारणं नत्थीति सामिवचनसमासो एव इच्छितो. अट्ठकथायंपन यस्मा जरामरणादीनं पच्चयपुच्छामुखेनायं पटिच्चसमुप्पाददेसना आरद्धा, पटिच्चसमुप्पादो च नाम अत्थतो हेतुप्पभवानं हेतूति वुत्तो वायमत्थो, तस्मा ‘‘इमस्स जरामरणस्स पच्चयो’’ति एवमत्थवण्णना कता.

पण्डितेनाति एकंसब्याकरणीयादिपञ्हाविसेसजाननसमत्थाय पञ्ञाय समन्नागतेन. तमेव हिस्स पण्डिच्चं दस्सेतुं ‘‘यथा’’तिआदि वुत्तं. यादिसस्स जीवस्स दिट्ठिगतिको सरीरतो अनञ्ञत्तं पुच्छति ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति, सो एवं परमत्थतो नुपलब्भति, कथं तस्स वञ्झातनयस्स विय दीघरस्सता सरीरतो अञ्ञता वा अनञ्ञता वा ब्याकातब्बा सिया, तस्मास्स पञ्हस्स ठपनीयता वेदितब्बा. तुण्हीभावो नामेस पुच्छतो अनादरो विहेसा विय होतीति ‘‘अब्याकतमेत’’न्ति पकारन्तरमाह. एवं अब्याकरणकारणं ञातुकामस्स कथेतब्बं होति, कथिते च जानन्तस्स पमादोपि एवं सिया, कथनविधि पन ‘‘यादिसस्सा’’तिआदिना दस्सितो एव. एवं अप्पटिपज्जित्वाति एवं ठपनीयपञ्हे विय तुण्हीभावादिं अनापज्जित्वा एव. ‘‘अप्पटिपज्जित्वा’’ति वचनं निदस्सनमत्तमेतं. ‘‘किं सब्बं अनिच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘किं सङ्खतं सन्धाय पुच्छसि, उदाहु असङ्खत’’न्ति पटिपुच्छित्वा ब्याकातब्बं होति ‘‘किं खन्धपञ्चकं परिञ्ञेय्य’’न्ति पुट्ठे ‘‘अत्थि तत्थ परिञ्ञेय्यं, अत्थि न परिञ्ञेय्य’’न्ति विभज्ज ब्याकातब्बं होति, एवं अप्पटिपज्जित्वाति च अयमेत्थ अत्थो इच्छितोति. पुब्बे यस्स पच्चयस्स अत्थितामत्तं चोदितन्ति अत्थितामत्तं विस्सज्जितं. पुच्छासभागेन हि विस्सज्जनन्ति. इदानि तस्सेव सरूपपुच्छा करीयतीति ‘‘पुन कि’’न्ति वुत्तं. इधापि ‘‘यथा’’तिआदि सब्बं आनेत्वा वत्तब्बं.

‘‘एस नयो सब्बपदेसू’’ति अतिदेसवसेन उस्सुक्कं कत्वा ‘‘नामरूपपच्चया’’तिआदिना तत्थ अपवादो आरद्धो. यस्मा दस्सेतुकामो, तस्मा इदं वुत्तन्ति योजना. छन्नं विपाकसम्फस्सानंयेव गहणं होति विञ्ञाणादि वेदनापरियोसाना विपाकविधीति कत्वा अनेकेसु सुत्तपदेसु, (म. नि. ३.१२६; उदा. १) अभिधम्मे (विभ. २२५) च येभुय्येन तेसंयेव गहणस्स निरुळ्हत्ता. इधाति इमस्मिं सुत्ते. च-सद्दो ब्यतिरेकत्थो, तेनेत्थ ‘‘गहितम्पी’’तिआदिना वुच्चमानंयेव विसेसं जोतेति. पच्चयभावो नाम पच्चयुप्पन्नापेक्खो तेन विना तस्स असम्भवतो. तस्मा सळायतनप्पच्चयाति ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति इमिना पदेनाति योजना. अवयवेन वा समुदायोपलक्खणमेतं ‘‘सळायतनपच्चया’’ति, तस्मा ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति इमिना पदेनाति वुत्तं होति. गहितम्पीति छब्बिधं विपाकफस्सम्पि. अग्गहितम्पीति अविपाकफस्सम्पि कुसलाकुसलकिरियाफस्सम्पि. पच्चयुप्पन्नविसेसं दस्सेतुकामोति योजना. न चेत्थ पच्चयुप्पन्नोव उपादिन्नो इच्छितो, अथ खो पच्चयोपि उपादिन्नो इच्छितोति अज्झत्तिकायतनस्सेव सळायतनग्गहणेन गहणन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘सळायतनतो…पे… दस्सेतुकामो’’ति. न हि फस्सस्स चक्खादिसळायतनमेव पच्चयो, अथ खो ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदि (म. नि. ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४४, ४५; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७) वचनतो रूपायतनादिरूपञ्च चक्खुविञ्ञाणादिनामञ्च पच्चयो, तस्मा इमं चक्खादिसळायतनतो अतिरित्तं आवज्जनादि विय साधारणं अहुत्वा, तस्स तस्स फस्सस्स साधारणताय अञ्ञं विसेसपच्चयं पि-सद्देन अविसिट्ठं साधारणपच्चयं पिदस्सेतुकामो भगवा, ‘‘नामरूपपच्चया फस्सो’’ति इदं वुत्तन्ति योजना. अभिधम्मभाजनीयेपि इममेव पच्चयं सन्धाय ‘‘नामरूपपच्चया फस्सो’’ति वुत्तन्ति तदट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. २४३) ‘‘पच्चयविसेसदस्सनत्थञ्चेव महानिदानदेसनासङ्गहत्थञ्चा’’ति अत्थवण्णना कता. पच्चयानन्ति जातिआदीनं पच्चयधम्मानं. निदानं कथितन्ति जरामरणादिकस्स निदानत्तं कथितं एकंसिको पच्चयभावो कथितो. तञ्हि तेसं पच्चयभावे अब्यभिचारीति दस्सेतुं ‘‘इति खो पनेत’’न्तिआदिना उपरि देसना पवत्ता. निज्जटेति निज्जालके. निग्गुम्बेति निक्खेपे. पदद्वयेनापि आकुलाभावमेव दस्सेति, तस्मा अनाकुलं अब्याकुलं महन्तं पच्चयनिदानमेत्थ कथितन्ति महानिदानं सुत्तं अञ्ञथाभावस्स अभावतो.

९८. तेसं तेसं पच्चयानन्ति तेसं तेसं जातिआदीनं पच्चयानं. यस्मा पच्चयभावो नाम तेहि तेहि पच्चयेहि अनूनाधिकेहेव तस्स तस्स फलस्स सम्भवतो तथो तच्छो, तप्पकारो वा सामग्गिउपगतेसु पच्चयेसु मुहुत्तम्पि तथो निब्बत्तनधम्मानं असम्भवाभावतो. अवितथो अविसंवादनको विसंवादनाकारविरहितो अञ्ञधम्मपच्चयेहि अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो. ‘‘अनञ्ञथा’’ति वुच्चति अञ्ञथाभावस्स अभावतो. तस्मा ‘‘तथं अवितथं अनञ्ञथं पच्चयभावं दस्सेतु’’न्ति वुत्तं. परियायति अत्तनो फलं परिग्गहेत्वा वत्ततीति परियायो, हेतूति आह ‘‘परियायेनाति कारणेना’’ति. सब्बेन सब्बन्ति देवत्तादिना सब्बभावेन सब्बा जाति. सब्बथा सब्बन्ति तत्थापि चातुमहाराजिकादिसब्बाकारेन सब्बा, निपातद्वयमेतं, निपातञ्च अब्ययं, तञ्च सब्बलिङ्गविभत्तिवचनेसु एकाकारमेव होतीति पाळियं ‘‘सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्ब’’न्ति वुत्तं. अत्थवचने पन तस्स तस्स जातिसद्दापेक्खाय इत्थिअत्थवुत्तितं दस्सेतुं ‘‘सब्बाकारेन सब्बा’’तिआदि वुत्तं. इमिनाव नयेनाति इमिना जातिवारे वुत्तेनेव नयेन. देवादीसूति आदि-सद्देन गन्धब्बयक्खादिके पाळियं (दी. नि. २.९८) आगते, तदन्तरभेदे च सङ्गण्हाति.

इध निक्खित्तअत्थविभजनत्थेति इमस्मिं ‘‘कस्सचि किम्हिची’’ति अनियमतो उद्देसवसेन वुत्तत्थस्स निद्दिसनत्थे जोतेतब्बे निपातो, तदत्थजोतनं निपातपदन्ति अत्थो. तस्साति तस्स पदस्स. तेति धम्मदेसनाय सम्पदानभूतं थेरं वदति. सेय्यथिदन्ति वा ते कतमेति चेति अत्थो. ये हि ‘‘कस्सची’’ति, ‘‘किम्हिची’’ति च अनियमतो वुत्तो अत्थो, ते कतमेति. कथेतुकम्यतापुच्छा हेसा. देवभावायाति देवभावत्थं. खन्धजातीति खन्धपातुभावो, यथा खन्धेसु उप्पन्नेसु ‘‘देवा’’ति समञ्ञा होति, तथा तेसं उप्पादोति अत्थो. तेनाह ‘‘याया’’ति आह. सब्बपदेसूति ‘‘गन्धब्बानं गन्धब्बत्थाया’’तिआदीसु सब्बेसु जातिनिद्देसपदेसु, भवादिपदेसु च. येन हि नयेन सचे हि जातीति अयमत्थयोजना कता, जातिनिद्देसपदेसोव ‘‘भवो’’तिआदिना भवादिपदेसुपि सो कातब्बोति. देवाति उपपत्तिदेवा चातुमहाराजिकतो पट्ठाय याव भवग्गा दिब्बन्ति कामगुणादीहि कीळन्ति लळन्ति विहरन्ति जोतन्तीति कत्वा. गन्धं अब्बन्ति परिभुञ्जन्तीति गन्धब्बा, धतरट्ठस्स महाराजस्स परिवारभूता. यजन्ति वेस्सवणसक्कादिके पूजेन्तीति यक्खा, तेन तेन वा पणिधिकम्मादिना यजितब्बा पूजेतब्बाति यक्खा, वेस्सवणस्स महाराजस्स परिवारभूता. अट्ठकथायं पन ‘‘अमनुस्सा’’ति अविसेसेन वुत्तं. भूताति कुम्भण्डा, विरूळ्हकस्स महाराजस्स परिवारभूता. अट्ठकथायं पन ‘‘ये केचि निब्बत्तसत्ता’’ति अविसेसेन वुत्तं. अट्ठिपक्खा भमरतुप्पळादयो. चम्मपक्खा जतुसिङ्गालादयो. लोमपक्खा हंसमोरादयो. सरीसपा अहिविच्छिकसतपदिआदयो.

‘‘तेसं तेस’’न्ति इदं न येवापनकनिद्देसो विय अवुत्तसङ्गहत्थं वचनं, अथ खो अयेवापनकनिद्देसो विय वुत्तसङ्गहत्थन्ति. आदि-सद्देनेव च आमेडितत्थो सङ्गय्हतीति आह ‘‘तेसं तेसं देवगन्धब्बादीन’’न्ति. तदत्तायाति तंभावाय, यथारूपेसु खन्धेसु पवत्तमानेसु ‘‘देवा गन्धब्बा’’ति लोकसमञ्ञा होति, तथारूपतायाति अत्थो. तेनाह ‘‘देवगन्धब्बादिभावाया’’ति. ‘‘निरोधो, विगमो’’ति च पटिलद्धत्तालाभस्स भावो वुच्चति, इध पन अच्चन्ताभावो अधिप्पेतो ‘‘सब्बसो जातिया असती’’ति अवत्वा ‘‘जातिनिरोधा’’ति वुत्तत्ताति आह ‘‘अभावाति अत्थो’’ति.

फलत्थाय हिनोतीति यथा फलं ततो निब्बत्तति, एवं हिनोति पवत्तति, तस्स हेतुभावं उपगच्छतीति अत्थो. इदं गण्हथ नन्ति ‘‘इदं मे फलं, गण्हथ न’’न्ति एवं अप्पेति विय निय्यातेति विय. ‘‘एस नयो’’ति अविसेसं अतिदिसित्वा विसेसमत्तस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. ननु चायं जाति परिनिप्फन्ना, सङ्खतभावा च न होति विकारभावतो, तथा जरामरणं, तस्स कथं सा हेतु होतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘जरामरणस्स ही’’तिआदि. तब्भावे भावो, तदभावे च अभावो जरामरणस्स जातिया उपनिस्सयता.

९९. ओकासपरिग्गहोति पवत्तिट्ठानपरिग्गहो. उपपत्तिभवे युज्जति उपपत्तिक्खन्धानं यथावुत्तट्ठानतो अञ्ञत्थ अनुप्पज्जनतो. इध पनाति इमस्मिं सुत्ते ‘‘कामभवो’’तिआदिना आगते इमस्मिं ठाने. कम्मभवे युज्जति कामभवादिजोतना विसेसतो तस्स जातिया पच्चयभावतोति. तेनाह ‘‘सो हि जातिया उपनिस्सयकोटियाव पच्चयो’’ति. ननु च उपपत्तिभवोपि जातिया उपनिस्सयवसेन पच्चयो होतीति? सच्चं होति, सो पन न तथा पधानभूतो, कम्मभवो पन पधानभूतो पच्चयो जनकभावतोति. ‘‘सो हि जातिया’’तिआदि वुत्तं कामभवूपगं कम्मं कामभवो. एस नयो रूपारूपभवेसुपि. ओकासपरिग्गहोव कतो‘‘किम्हिची’’ति इमिना सत्तपरिग्गहस्स कतत्ता.

१००. तिण्णम्पि कम्मभवानन्ति कामकम्मभवादीनं तिण्णम्पि कम्मभवानं. तिण्णञ्च उपपत्तिभवानन्ति कामुपपत्तिभवादीनं तिण्णञ्च उपपत्तिभवानं. तथा सेसानिपीति दिट्ठुपादानादीनि सेसुपादानानिपि तिण्णम्पि कम्मभवानं, तिण्णञ्च उपपत्तिभवानं पच्चयोति अत्थो. इतीति एवं वुत्तनयेन. द्वादस कम्मभवा द्वादस उपपत्तिभवाति चतुवीसतिभवा वेदितब्बा. यस्मा कम्मभवस्स पच्चयभावमुखेनेव उपादानं उपपत्तिभवस्स पच्चयो नाम होति, न अञ्ञथा, तस्मा उपादानं कम्मभवस्स उजुकमेव पच्चयभावोति आह ‘‘निप्परियायेनेत्थ द्वादस कम्मभवा लब्भन्ती’’ति. तेसन्ति कम्मभवानं. सहजातकोटियाति अकुसलस्स कम्मभवस्स सहजातं उपादानं सहजातकोटिया, इतरं अनन्तरूपनिस्सयादिवसेन उपनिस्सयकोटिया, कुसलस्स कम्मभवस्स पन उपनिस्सयकोटियाव पच्चयो. एत्थ च यथा अञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतादिपच्चयानं सहजातपच्चयेन एकसङ्गहतं दस्सेतुं ‘‘सहजातकोटिया’’ति वुत्तं, एवं आरम्मणूपनिस्सयअनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सयानं एकज्झं गहणवसेन ‘‘उपनिस्सयकोटिया’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

१०१. उपादानस्साति एत्थ कामुपादानस्स तण्हा उपनिस्सयकोटियाव पच्चयो, सेसुपादानानं सहजातकोटियापि उपनिस्सयकोटियापि विञ्ञाणादि च वेदनापरियोसाना विपाकविधीति कत्वा.

१०२. यदिदं वेदनाति एत्थ विपाकवेदनाति तमेव ताव उपनिस्सयकोटिया पच्चयो इतरकोटिया असम्भवतो. अञ्ञाति कुसलाकुसलकिरियवेदना. अञ्ञथापीति सहजातकोटियापि.

१०३. एत्तावताति जरामरणादीनं पच्चयपरम्परादस्सनवसेन पवत्ताय एत्तकाय देसनाय. पुरिमतण्हन्ति पुरिमभवसिद्धं तण्हं. ‘‘एस पच्चयो तण्हाय, यदिदं वेदना’’ति वत्वा तदनन्तरं ‘‘फस्सपच्चया वेदनाति इति खो पनेतं वुत्त’’न्तिआदिना वेदनाय पच्चयभूतस्स फस्सस्स उद्धरणं अञ्ञेसु सुत्तेसु आगतनयेन पटिच्चसमुप्पादस्स देसनामग्गो, तं पन अनोतरित्वा समुदाचारतण्हादस्सनमुखेनेव तण्हामूलकधम्मे देसेन्तो आचिण्णदेसनामग्गतो ओक्कमन्तो विय, तञ्च देसनं पस्सतो अप्पवत्तन्ति पसय्ह बलक्कारेन देसेन्तो विय च होतीति आह ‘‘इदानी’’तिआदि. द्वे तण्हाति इधाधिप्पेततण्हा एव द्विधा भिन्दन्तो आह. एसनतण्हाति भोगानं परियेसनवसेन पवत्ततण्हा. एसिततण्हाति परियिट्ठेसु भोगेसु उप्पज्जमानतण्हा. समुदाचारतण्हायाति परियुट्ठानवसेन पवत्ततण्हाय. दुविधापेसा वेदनं पटिच्च तण्हा नाम वेदनापच्चया च अप्पटिलद्धानं भोगानं पटिलाभाय परियेसना, लद्धेसु च तेसुपातब्यतापत्तिआदि होतीति.

परितस्सनवसेन परियेसति एतायाति परियेसना. आसयतो, पयोगतो च परियेसना तथापवत्तो चित्तुप्पादो. तेनाह ‘‘तण्हाय सति होती’’ति. रूपादिआरम्मणपटिलाभोति सवत्थुकानं रूपादिआरम्मणानं गवेसनवसेन, पवत्तियं पन अपरियिट्ठंयेव लब्भति, तम्पि अत्थतो परियेसनाय लद्धमेव नाम तथारूपस्स कम्मस्स पुब्बेकतत्ता एव लब्भनतो. तेनाह ‘‘सो हि परियेसनाय सति होती’’ति. सुखविनिच्छयन्ति सुखं विसेसतो निच्छिनोतीति सुखविनिच्छयो, सुखं सभावतो, समुदयतो, अत्थङ्गमनतो, निस्सरणतो च याथावतो जानित्वा पवत्तञाणं, तं सुखविनिच्छयं. जञ्ञाति जानेय्य. ‘‘सुभसुख’’न्तिआदिकं आरम्मणे अभूताकारं विविधं निन्नभावेन निच्छिनोति आरोपेतीति विनिच्छयो. अस्सादानुपस्सनतण्हादिट्ठियापि एवमेव विनिच्छयभावो वेदितब्बो. इमस्मिं पन सुत्ते वितक्कोयेव आगतोति योजना. इमस्मिं पन सुत्तेति सक्कपञ्हसुत्ते. (दी. नि. २.३५८) तत्थ हि ‘‘छन्दो खो, देवानं इन्द, वितक्कनिदानो’’ति आगतं. इधाति इमस्मिं महानिदानसुत्ते.‘‘वितक्केनेव विनिच्छिनाती’’ति एतेन ‘‘विनिच्छीयति एतेनाति विनिच्छयो’’ति विनिच्छय-सद्दस्स करणसाधनमाह. ‘‘एत्तक’’न्तिआदि विनिच्छयनाकारदस्सनं.

छन्दनट्ठेन छन्दो, एवं रञ्जनट्ठेन रागो, स्वायं अनासेवनताय मन्दो हुत्वा पवत्तो इधाधिप्पेतोति आह ‘‘दुब्बलरागस्साधिवचन’’न्ति. अज्झोसानन्ति तण्हादिट्ठिवसेन अभिनिविसनं. ‘‘मय्हं इद’’न्ति हि तण्हागाहो येभुय्येन अत्तग्गाहसन्निस्सयोव होति. तेनाह ‘‘अहं मम’’न्ति, ‘‘बलवसन्निट्ठान’’न्ति च तेसं गाहानं थिरभावप्पत्तिमाह. तण्हादिट्ठिवसेन परिग्गहकरणन्ति ‘‘अहं मम’’न्ति बलवसन्निट्ठानवसेन अभिनिविट्ठस्स अत्तत्तनियग्गाहवत्थुनो अञ्ञासाधारणं विय कत्वा परिग्गहेत्वा ठानं, तथापवत्तो लोभसहगतचित्तुप्पादो. अत्तना परिग्गहितस्स वत्थुनो यस्स वसेन परेहि साधारणभावस्स असहमानो होति पुग्गलो, सो धम्मो असहनता. एवं वचनत्थं वदन्ति निरुत्तिनयेन. सद्दलक्खणे पन यस्स धम्मस्स वसेन मच्छरिययोगतो पुग्गलो मच्छरो, तस्स भावो, कम्मं वा मच्छरियं, मच्छेरो धम्मो. मच्छरियस्स बलवभावतो आदरेन रक्खणं आरक्खोति आह ‘‘द्वार…पे… सुट्ठु रक्खण’’न्ति. अत्तनो फलं करोतीति करणं, यं किञ्चि कारणं, अधिकं करणन्ति अधिकरणं, विसेसकारणं. विसेसकारणञ्च भोगानं आरक्खदण्डादानादिअनत्थसम्भवस्साति वुत्तं ‘‘आरक्खाधिकरण’’न्तिआदि. परनिसेधनत्थन्ति मारणादिना परेसं विबाधनत्थं. आदीयति एतेनाति आदानं, दण्डस्स आदानं दण्डादानं, अभिभवित्वा परविहेठनचित्तुप्पादो. सत्थादानेपि एसेव नयो. हत्थपरामासादिवसेन कायेन कातब्बकलहो कायकलहो. मम्मघट्टनादिवसेन वाचाय कातब्बकलहो वाचाकलहो. विरुज्झनवसेन विरूपं गण्हाति एतेनाति विग्गहो. विरुद्धं वदति एतेनाति विवादो. तुवं तुवन्ति अगारववचनसहचरणतो तुवं तुवं, सब्बेते तथापवत्ता दोससहगतचित्तुप्पादा वेदितब्बा. तेनाह भगवा ‘‘अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ती’’ति (दी. नि. २.१०४).

११२. देसनं निवत्तेसीति ‘‘तण्हं पटिच्च परियेसना’’तिआदिना अनुलोमनयेन पवत्तितं देसनं पटिलोमनयेन पुन ‘‘आरक्खाधिकरण’’न्ति आरभन्तो निवत्तेसि. पञ्चकामगुणिकरागवसेनाति आरम्मणभूता पञ्च कामगुणा एतस्स अत्थीति पञ्चकामगुणिको, तत्थ रञ्जनवसेन अभिरमणवसेन पवत्तरागो, तस्स वसेन उप्पन्ना रञ्जनवसेन तण्हायनवसेन पवत्ता रूपादितण्हाव कामेसु तण्हाति कामतण्हा. भवति अत्थि सब्बकालं तिट्ठतीति पवत्ता भवदिट्ठि उत्तरपदलोपेन भवो, तंसहगता तण्हा भवतण्हा. विभवति विनस्सति उच्छिज्जतीति पवत्ता विभवदिट्ठि विभवो उत्तरपदलोपेन, तंसहगता तण्हा विभवतण्हाति आह ‘‘सस्सतदिट्ठी’’तिआदि. इमे द्वे धम्माति ‘‘एस पच्चयो उपादानस्स, यदिदं तण्हा’’ति (दी. नि. २.१०१) एवं वुत्ता वट्टमूलतण्हा च ‘‘तण्हं पटिच्च परियेसना’’ति (दी. नि. २.१०३) एवं वुत्ता समुदाचारतण्हा चाति इमे द्वे धम्मा. वट्टमूलसमुदाचारवसेनाति वट्टमूलवसेन चेव समुदाचारवसेन च. द्वीहि कोट्ठासेहीति द्वीहि भागेहि. द्वीहि अवयवेहि समोसरन्ति निब्बत्तनवसेन समं वत्तन्ति इतोति समोसरणं, पच्चयो, एकं समोसरणं एतासन्ति एकसमोसरणा. केन पन एकसमोसरणाति आह ‘‘वेदनाया’’ति. द्वेपि हि तण्हा वेदनापच्चया एवाति. तेनाह ‘‘वेदनापच्चयेन एकपच्चया’’ति. ततो ततो ओसरित्वा आगन्त्वा समवसनट्ठानं ओसरण समोसरणं. वेदनाय समं सह एकस्मिं आरम्मणे ओसरणकपवत्तनका वेदना समोसरणाति आह ‘‘इदं सहजातसमोसरणं नामा’’ति.

११३. सब्बेति उप्पत्तिद्वारवसेन भिन्दित्वा वुत्ता सविपाकफस्सा एव विञ्ञाणादि वेदनापरियोसाना विपाकविथीति कत्वा. पटिच्चसमुप्पादकथा नाम वट्टकथाति आह ‘‘ठपेत्वा चत्तारो लोकुत्तरविपाकफस्से’’ति. बहुधाति बहुप्पकारेन. अयञ्हि पञ्चद्वारे चक्खुपसादादिवत्थुकानं पञ्चन्नं वेदनानं चक्खुसम्फस्सादिको फस्सो सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा पच्चयो होति. सेसानं पन एकेकस्मिं द्वारे सम्पटिच्छनसन्तीरणतदारम्मणवसेन पवत्तानं कामावचरविपाकवेदनानं चक्खुसम्फस्सादिको फस्सो उपनिस्सयवसेन एकधाव पच्चयो होति. मनोद्वारेपि तदारम्मणवसेन पवत्तानं कामावचरविपाकवेदनानं सहजातमनोसम्फस्सो तथेव अट्ठधा पच्चयो होति, तथा पटिसन्धिभवङ्गचुतिवसेन पवत्तानं तेभूमकविपाकवेदनानं. या पन ता मनोद्वारे तदारम्मणवसेन पवत्ता कामावचरवेदना, तासं मनोद्वारावज्जनसम्पयुत्तो मनोसम्फस्सो उपनिस्सयवसेन एकधाव पच्चयो होतीति एवं फस्सो बहुधा वेदनाय पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

११४. वेदनादीनन्ति वेदनासञ्ञासङ्खारविञ्ञाणानं. असदिसभावाति अनुभवनसञ्जाननाभिसङ्खरणविजाननभावा. ते हि अञ्ञमञ्ञविधुरेन वेदयितादिरूपेन आकिरियन्ति पञ्ञायन्तीति आकाराति वुच्चन्ति. तेयेवाति वेदनादीनं ते एव वेदयितादिआकारा. साधुकं दस्सियमानाति सक्कच्चं पच्चक्खतो विय पकासियमाना. तं तं लीनमत्थं गमेन्तीति ‘‘अरूपट्ठो आरम्मणाभिमुखनमनट्ठो’’ति एवमादिकं तं तं लीनं अपाकटमत्थं गमेन्ति ञापेन्तीति लिङ्गानि. तस्स तस्स सञ्जाननहेतुतोति तस्स तस्स अरूपट्ठादिकस्स सल्लक्खणस्स कारणत्ता. निमीयन्ति अनुमीयन्ति एतेहीति निमित्तानि. तथा तथा अरूपभावादिप्पकारेन, वेदयितादिप्पकारेन च उद्दिसितब्बतो कथेतब्बतो उद्देसा. तस्माति ‘‘असदिसभावा’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति. यस्मा वेदनादीनं अञ्ञमञ्ञअसदिसभावा यथावुत्तेनत्थेन आकारादयो, तस्मा अयं इदानि वुच्चमानो एत्थ पाळिपदे अत्थो.

नामसमूहस्साति आरम्मणाभिमुखं नमनट्ठेन ‘‘नाम’’न्ति लद्धसमञ्ञस्स वेदनादिचतुक्खन्धसङ्खातस्स अरूपधम्मपुञ्जस्स. पञ्ञत्तीति ‘‘नामकायो अरूपकलापो अरूपिनो खन्धा’’तिआदिका पञ्ञापना होति. चेतनापधानत्ता सङ्खारक्खन्धधम्मानं ‘‘सङ्खारानं चेतनाकारे’’तिआदि वुत्तं. तथा हि सुत्तन्तभाजनीये सङ्खारक्खन्धविभजने ‘‘या चेतना सञ्चेतना सञ्चेतयितत्त’’न्ति (विभ. २४९ अभिधम्मभाजनीये) चेतनाव निद्दिट्ठा. असतीति असन्तेसु. वचनविपल्लासेन हि एवं वुत्तं. चत्तारो खन्धे वत्थुं कत्वाति वेदना सञ्ञा चित्तं चेतनादयोति इमे चतुक्खन्धसञ्ञिते निस्सयपच्चयभूते धम्मे वत्थुं कत्वा. अयञ्च नयो पञ्चद्वारेपि सम्भवतीति ‘‘मनोद्वारे’’ति विसेसितं. अधिवचनसम्फस्सवेवचनोति अधिवचनमुखेन पञ्ञत्तिमुखेन गहेतब्बत्ता ‘‘अधिवचनसम्फस्सो’’ति लद्धनामो. सोति मनोसम्फस्सो. पञ्चवोकारे च हदयवत्थुं निस्साय लब्भनतो रूपकाये पञ्ञायतेव, अयं पन नयो इध न इच्छितो वेदनादिपटिक्खेपवसेन असम्भवपरियायस्स जोतितत्ताति ‘‘पञ्चपसादे वत्थुं कत्वा उप्पज्जेय्या’’ति अत्थो वुत्तो. न हि वेदनासन्निस्सयेन विना पञ्चपसादे वत्थुं कत्वा मनोसम्फस्सस्स सम्भवो अत्थि. उप्पत्तिट्ठाने असति अनुप्पत्तिट्ठानतो फलस्स उप्पत्ति नाम कदाचिपि नत्थीति इममत्थं यथाधिगतस्स अत्थस्स निदस्सनवसेन दस्सेन्तो ‘‘अम्बरुक्खे’’तिआदिमाह. रूपकायतोति केवलं रूपकायतो. तस्साति मनोसम्फस्सस्स.

विरोधिपच्चयसन्निपाते विभूततरा विसदिसुप्पत्ति, तस्मिं वा सति अत्तनो सन्ताने विज्जमानस्सेव विसदिसुप्पत्तिहेतुभावो रुप्पनाकारो. सो एव रुप्पनाकारो वत्थुसप्पटिघादिकं तं तं लीनमत्थं गमेतीति लिङ्गं. तस्स तस्स सञ्जाननहेतुतो निमित्तं. तथा तथा उद्दिसितब्बतो उद्देसोति एवमेत्थ आकारादयो अत्थतो वेदितब्बा. वत्थारम्मणानं अञ्ञमञ्ञपटिहननं पटिघो, ततो पटिघतो जातो पटिघसम्फस्सो. तेनाह ‘‘सप्पटिघ’’न्तिआदि. नामकायतोति केवलं नामकायतो. तस्साति पटिघसम्फस्सस्स. सेसं पठमपञ्हे वुत्तनयमेव.

उभयवसेनाति नामकायो रूपकायोति उभयसन्निस्सयस्स अधिवचनसम्फस्सो पटिघसम्फस्सोति उभयसम्फस्सस्स वसेन.

विसुं विसुं पच्चयं दस्सेत्वाति ब्यतिरेकमुखेन पच्चेकं नामकायरूपकायसञ्ञितं पच्चयं दस्सेत्वा. तेसन्ति फस्सानं. अविसेसतोति विसेसं अकत्वा सामञ्ञतो. दस्सेतुन्ति ब्यतिरेकमुखेनेव दस्सेतुं. एसेव हेतूति एस छसुपि द्वारेसु पवत्तो नामरूपसङ्खातो हेतु यथारहं द्विन्नम्पि फस्सानं. इदानि तं यथारहं पवत्तिं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘चक्खुद्वारादीसु ही’’तिआदि वुत्तं.

सम्पयुत्तका खन्धाति फस्सेन सम्पयुत्ता वेदनादयो खन्धा. आवज्जनस्सापि सम्पयुत्तक्खन्धग्गहणेनेवेत्थ गहणं दट्ठब्बं तदविनाभावतो. परतो मनोसम्फस्सेपि एसेव नयो. पञ्चविधोपीति चक्खुसम्फस्सादिवसेन पञ्चविधोपि. सो फस्सोति पटिघसम्फस्सो. बहुधाति बहुप्पकारेन. तथा हि विपाकनामं विपाकस्स अनेकभेदस्स मनोसम्फस्सस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन सत्तधा पच्चयो होति. यं पनेत्थ आहारकिच्चं, तं आहारपच्चयवसेन. यं इन्द्रियकिच्चं, तं इन्द्रियपच्चयवसेन पच्चयो होति. अविपाकं पन नामं अविपाकस्स मनोसम्फस्सस्स ठपेत्वा विपाकपच्चयं इतरेसं वसेन पच्चयो होति. रूपं पन चक्खायतनादिभेदं चक्खुसम्फस्सादिकस्स पञ्चविधस्स फस्सस्स निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन छधा पच्चयो होति. रूपायतनादिभेदं तस्स पञ्चविधस्स आरम्मणपुरेजातअत्थिअविगतवसेन चतुधा पच्चयो होति. मनोसम्फस्सस्स पन तानि रूपायतनादीनि, धम्मारम्मणञ्च तथा च आरम्मणपच्चयमत्तेनेव पच्चयो होति. वत्थुरूपं पन मनोसम्फस्सस्स निस्सयपुरेजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन पञ्चधा पच्चयो होति. एवं नामरूपं अस्स फस्सस्स बहुधा पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

११५. पठमुप्पत्तियं विञ्ञाणं नामरूपस्स विसेसपच्चयोति इममत्थं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं पाळियं ‘‘मातुकुच्छिम्हि न ओक्कमिस्सथा’’तिआदि वुत्तं. गब्भसेय्यकपटिसन्धि हि बाहिरतो मातुकुच्छिं ओक्कमन्तस्स विय होन्तीपि अत्थतो यथापच्चयं खन्धानं तत्थ पठमुप्पत्तियेव. तेनाह ‘‘पविसित्वा…पे… न वत्तिस्सथा’’ति. सुद्धन्ति केवलं विञ्ञाणेन अमिस्सितं विरहितं. ‘‘अवसेस’’न्ति इदं नामापेक्खं, तस्मा अवसेसं नामरूपन्ति इमं विञ्ञाणं ठपेत्वा अवसेसं नामरूपं वाति अत्थो. पटिसन्धिवसेन ओक्कन्तन्ति पटिसन्धिग्गहणवसेन, मातुकुच्छिं ओक्कमन्तस्स वा पठमावयवभावेन ओतिण्णं. वोक्कमिस्सथाति सन्ततिविच्छेदं विनासं उपगमिस्सथ, तं पन मरणं नाम होतीति आह ‘‘चुतिवसेना’’ति. अस्साति विञ्ञाणस्स, तञ्च खो विञ्ञाणसामञ्ञवसेन वुत्तं. तेनाह ‘‘तस्सेव चित्तस्स निरोधेना’’ति, पटिसन्धिचित्तस्सेव निरोधेनाति अत्थो. ततोति पटिसन्धिचित्ततो. पटिसन्धिचित्तस्स, ततो दुतियततियचित्तानं वा निरोधेन चुति न होतीति वुत्तमत्थं युत्तितो विभावेतुं ‘‘पटिसन्धिचित्तेन ही’’तिआदि वुत्तं. एतस्मिं अन्तरेति एतस्मिं सोळसचित्तक्खणे काले. अन्तरायो नत्थीति एत्थ दारकस्स ताव मरणन्तरायो मा होतु तदा चुतिचित्तस्स असम्भवतो, मातु पन कथं तदा मरणन्तरायाभावोति? तं तं कालं अनतिक्कमित्वा तदन्तरेयेव चवनधम्माय गब्भग्गहणस्सेव असम्भवतो. तेनाह ‘‘अयञ्हि अनोकासो नामा’’ति, चुतियाति अधिप्पायो.

पटिसन्धिचित्तेन सद्धिं समुट्ठितरूपानीति ओक्कन्तिक्खणे उप्पन्नकम्मजरूपानि वदति. तानि हि निप्परियायतो पटिसन्धिचित्तेन सद्धिं समुट्ठितरूपानि नाम, न उतुसमुट्ठानानि पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादतो पच्छा समुट्ठितत्ता. चित्तजाहारजानं पन तदा असम्भवो एव. यानि पटिसन्धिचित्तेन सद्धिं समुट्ठितरूपानि, तानि तिविधानि तस्स उप्पादक्खणे समुट्ठितानि, ठितिक्खणे समुट्ठितानि, भङ्गक्खणे समुट्ठितानीति. तेसु उप्पादक्खणे समुट्ठितानि सत्तरसमस्स भवङ्गस्स उप्पादक्खणे निरुज्झन्ति, ठितिक्खणे समुट्ठितानि ठितिक्खणे निरुज्झन्ति, भङ्गक्खणे समुट्ठितानि भङ्गक्खणे निरुज्झन्ति. तत्थ ‘‘भञ्जमानो धम्मो भञ्जमानस्स धम्मस्स पच्चयो होती’’ति न सक्का वत्तुं, उप्पादे, पन ठितियञ्च न न सक्काति ‘‘सत्तरसमस्स भवङ्गस्स उप्पादक्खणे, ठितिक्खणे च धरन्तानं वसेन तस्स पच्चयम्पि दातुं न सक्कोन्ती’’ति वुत्तं. रूपकायूपत्थम्भितस्सेव हि नामकायस्स पञ्चवोकारे पवत्तीति. तेहि रूपधम्मेहि तस्स चित्तस्स बलवतरं सन्धायाह ‘‘सत्तरसमस्स…पे… पवत्ति पवत्तती’’ति. पवेणी घटियतीति अट्ठचत्तालीसकम्मजस्स रूपपवेणी सम्बन्धा हुत्वा पवत्तति. पठमञ्हि पटिसन्धिचित्तं, ततो याव सोळसमं भवङ्गचित्तं, तेसु एकेकस्स उप्पादठितिभङ्गवसेन तयो तयो खणा. तत्थ एकेकस्स चित्तस्स तीसु तीसु खणेसु समतिंस समतिंस कम्मजरूपानि उप्पज्जन्ति. इति सोळसतिका अट्ठचत्तालीसं होन्ति. एस नयो ततो परेसुपि. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘अट्ठचत्तालीसकम्मजस्स रूपपवेणी सम्बन्धा हुत्वा पवत्तती’’ति. सचे पन न सक्कोन्तीति पटिसन्धिचित्तेन सद्धिं समुट्ठितरूपानि सत्तरसमस्स भवङ्गस्स पच्चयं दातुं सचे न सक्कोन्ति. यदि हि पटिसन्धिचित्ततो सत्तरसमं चुतिचित्तं सिया, पटिसन्धिचित्तस्स ठितिभङ्गक्खणेसुपि कम्मजरूपं न उप्पज्जेय्य, पगेव भवङ्गचित्तक्खणेसु. तथा सति नत्थेव तस्स चित्तस्स पच्चयलाभोति पवत्ति नप्पवत्तति, पवेणी न घटियतेव, अञ्ञदत्थु विच्छिज्जति. तेनाह ‘‘वोक्कमतितिनाम होती’’तिआदि.

इत्थत्तायाति इत्थंपकारताय. यादिसो गब्भसेय्यकस्स अत्तभावो, तं सन्धायेतं वुत्तं. तस्स च पञ्चक्खन्धा अनूना एव होन्तीति आह ‘‘एवं परिपुण्णपञ्चक्खन्धभावाया’’ति. उपच्छिज्जिस्सथाति सन्तानविच्छेदेन विच्छिन्देय्य. सुद्धं नामरूपमेवाति विञ्ञाणविरहितं केवलं नामरूपमेव. अवयवानं पारिपूरि वुड्ढि. थिरभावप्पत्ति विरूळ्हि. महल्लकभावप्पत्ति वेपुल्लं. तानि च यथाक्कमं पठमादिवयवसेन होन्तीति वुत्तं ‘‘पठमवयवसेना’’तिआदि. वा-सद्दो अनियमत्थो, तेन वस्ससहस्सद्वयादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.

विञ्ञाणमेवाति नियमवचनं, इतो बाहिरकप्पितस्स अत्तनो, इस्सरादीनञ्च पटिक्खेपपदं, न अविज्जादिफस्सादिपटिक्खेपपदं पटियोगीनिवत्तनपदत्ता अवधारणस्स. तेनाह ‘‘एसेव हेतू’’तिआदि. अयञ्च नयो हेट्ठापि सब्बपदेसु यथारहं वत्तब्बो. इदानि विञ्ञाणमेव नामरूपस्स पधानकारणन्ति इममत्थं ओपम्मवसेन विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. पच्चेकं विय समुदितस्सापि नामरूपस्स विञ्ञाणेन विना अत्तकिच्चासमत्थतं दस्सेतुं ‘‘त्वं नामरूपं नामा’’ति एकज्झं गहणं. पुरेचारिकेति पुब्बङ्गमेव. विञ्ञाणञ्हि सहजातधम्मानं पुब्बङ्गमं. तेनाह भगवा ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति. (ध. प. १; नेत्ति. ९०, ९२; पेटको. १३, ८३) बहुधाति अनेकप्पकारेन पच्चयो होति.

कथं? विपाकनामस्स हि पटिसन्धियं अञ्ञं वा विञ्ञाणं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारइन्द्रियसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि नवधा पच्चयो होति. वत्थुरूपस्स पटिसन्धियं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि नवधा पच्चयो होति. ठपेत्वा पन वत्थुरूपं सेसरूपस्स इमेसु नवसु अञ्ञमञ्ञपच्चयं अपनेत्वा सेसेहि अट्ठहि पच्चयेहि पच्चयो होति. अभिसङ्खारविञ्ञाणं पन असञ्ञसत्तरूपस्स, पञ्चवोकारे वा कम्मजस्स सुत्तन्तिकपरियायतो उपनिस्सयवसेन एकधाव पच्चयो होति. अवसेसञ्हि पठमभवङ्गतो पभुति सब्बम्पि विञ्ञाणं तस्स नामरूपस्स यथारहं पच्चयो होतीति वेदितब्बं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन पच्चयनये दस्सियमाने सब्बापि महापकरणकथा आनेतब्बा होतीति न वित्थारिता. कथं पनेतं पच्चेतब्बं ‘‘पटिसन्धिनामरूपं विञ्ञाणपच्चया होती’’ति? सुत्ततो, युत्तितो च. पाळियञ्हि ‘‘चित्तानुपरिवत्तिनो धम्मा’’तिआदिना (ध. स. मातिका ६२) नयेन बहुधा वेदनादीनं विञ्ञाणपच्चयता आगता. युत्तितो पन इध चित्तजेन रूपेन दिट्ठेन अदिट्ठस्सापि रूपस्स विञ्ञाणं पच्चयो होतीति विञ्ञायति. चित्तेहि पसन्ने, अप्पसन्ने वा तदनुरूपानि रूपानि उप्पज्जमानानि दिट्ठानि, दिट्ठेन च अदिट्ठस्स अनुमानं होतीति. इमिना इध ‘‘दिट्ठेन चित्तजरूपेन अदिट्ठस्सापि पटिसन्धिरूपस्स विञ्ञाणं पच्चयो होती’’ति पच्चेतब्बमेतं. कम्मसमुट्ठानस्सापि हि रूपस्स चित्तसमुट्ठानस्स विय विञ्ञाणपच्चयता पट्ठाने आगताति.

११६. इध समुदय-सद्दो समुदाय-सद्दो विय समूहपरियायोति आह ‘‘दुक्खरासिसम्भवो’’ति. एककोति असहायो राजपरिसारहितो. पस्सेय्याम ते राजभावं अम्हेहि विनाति अधिप्पायो. यथारहं परिसं रञ्जेतीति हि राजा. अत्थतोति अत्थसिद्धितो अवदन्तम्पि वदति विय. ‘‘हदयवत्थु’’न्ति इमिनाव तन्निस्सयोपि गहितो वाति दट्ठब्बं. आनन्तरियभावतो निस्सयनिस्सयोपि ‘‘निस्सयो’’ त्वेव वुच्चतीति. पटिसन्धिविञ्ञाणं नाम भवेय्यासि, नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो. तेनाह ‘‘पस्सेय्यामा’’तिआदि. बहुधाति अनेकधा पच्चयो होति. कथं? नामं ताव पटिसन्धियं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि सत्तधा विञ्ञाणस्स पच्चयो होतीति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन, किञ्चि आहारपच्चयेनाति एवं अञ्ञथापि पच्चयो होति. अविपाकं पन नामं यथावुत्तेसु पच्चयेसु ठपेत्वा विपाकपच्चयं इतरेहि छहि पच्चयेहि पच्चयो होति. किञ्चि पनेत्थ हेतुपच्चयेन, किञ्चि आहारपच्चयेनाति अञ्ञथापि पच्चयो होति, तञ्च खो पवत्तियंयेव, न पटिसन्धियं. रूपतो पन हदयवत्थु पटिसन्धियं विञ्ञाणस्स सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविप्पयुत्तअत्थि अविगतपच्चयेहि छधाव पच्चयो होति. पवत्तियं पन सहजातअञ्ञमञ्ञपच्चयवज्जितेहि पञ्चहि पुरेजातपच्चयेन सह तेहेव पच्चयेहि पच्चयो होति. चक्खायतनादिभेदं पन पञ्चविधम्पि रूपं यथाक्कमं चक्खुविञ्ञाणादिभेदस्स विञ्ञाणस्स निस्सयपुरेजातइन्द्रियविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि पच्चयो होतीति एवं नामरूपं विञ्ञाणस्स बहुधा पच्चयो होतीति वेदितब्बं.

य्वायमनुक्कमेन विञ्ञाणस्स नामरूपं, पटिसन्धिनामरूपस्स, च विञ्ञाणं पति पच्चयभावो, सो कदाचि विञ्ञाणस्स सातिसयो, कदाचि नामरूपस्स, कदाचि उभिन्नं सदिसोति तिविधोपि सो ‘‘एत्तावता’’ति पदेन एकज्झं गहितोति दस्सेन्तो ‘‘विञ्ञाणे…पे… पवत्तेसू’’ति वत्वा पुन यमिदम्पि विञ्ञाणं नामरूपसञ्ञितानं पञ्चन्नं खन्धानं अञ्ञमञ्ञनिस्सयेन पवत्तानं एत्तकेन सब्बा संसारवट्टप्पवत्तीति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘एत्तकेन…पे… पटिसन्धियो’’ति आह. तत्थ एत्तकेनाति एत्तकेनेव, न इतो अञ्ञेन केनचि कारकवेदकसभावेन अत्तना, इस्सरादिना वाति अत्थो. अन्तोगधावधारणञ्हेतं पदं.

वचनमत्तमेव अधिकिच्चाति दासादीसु सिरिवड्ढकादि-सद्दा विय अतथत्ता वचनमत्तमेव अधिकारं कत्वा पवत्तस्स. तेनाह ‘‘अत्थं अदिस्वा’’ति. वोहारस्साति वोहरणमत्तस्स. पथोति पवत्तिमग्गो पवत्तिया विसयो. यस्मा सरणकिरियावसेन पुग्गलो ‘‘सतो’’ति वुच्चति, सम्पजाननकिरियावसेन ‘‘सम्पजानो’’ति, तस्मा वुत्तं ‘‘कारणापदेसवसेना’’ति. कारणं निद्धारेत्वा उत्ति निरुत्तीति. एकमेव अत्थं ‘‘पण्डितो’’तिआदिना पकारतो ञापनतो ‘‘पञ्ञत्ती’’ति वदन्ति. सो एव हि ‘‘पण्डितो’’ति च ‘‘ब्यत्तो’’ति च ‘‘मेधावी’’ति च पञ्ञापीयतीति. पण्डिच्चप्पकारतो पन पण्डितो, वेय्यत्तियप्पकारतो ब्यत्तोति पञ्ञापीयतीति एवं पकारतो पञ्ञापनतो पञ्ञत्ति. यस्मा इध अधिवचननिरुत्तिपञ्ञत्तिपदानि समानत्थानि. सब्बञ्च वचनं अधिवचनादिभावं भजति, तस्मा केसुचि वचनविसेसेसु विसेसेन पवत्तेहि अधिवचनादिसद्देहि सब्बानि वचनानि पञ्ञत्तिअत्थप्पकासनसामञ्ञेन वुत्तानीति इमिना अधिप्पायेन अयमत्थयोजना कताति वेदितब्बा.

अथ वा अधि-सद्दो उपरिभावे, उपरि वचनं अधिवचनं. कस्स उपरि? पकासेतब्बस्स अत्थस्साति पाकटो यमत्थो. अधीनं वा वचनं अधिवचनं. केन अधीनं? अत्थेन. तथा तंतंअत्थप्पकासेन निच्छितं, नियतं वा वचनं निरुत्ति. पथवीधातुपुरिसादितंतंपकारेन ञापनतो पञ्ञत्तीति एवं अधिवचनादिपदानं सब्बवचनेसु पवत्ति वेदितब्बा, अञ्ञथा सिरिवड्ढकधनवड्ढकप्पकारानमेव निरुत्तिता, ‘‘पण्डितो वियत्तो’’ति एवं पकारानमेव एकमेव अत्थं तेन तेन पकारेन ञापेन्तानं पञ्ञत्तिता च आपज्जेय्याति. एवं तीहिपि नामेहि वुत्तस्स वोहारस्स पवत्तिमग्गोपि सह विञ्ञाणेन नामरूपन्ति एत्तावताव इच्छितब्बो. तेनाह ‘‘इती’’तिआदि. पञ्ञाय अवचरितब्बन्ति पञ्ञाय पवत्तितब्बं, ञेय्यन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘जानितब्ब’’न्ति. वट्टन्ति किलेसवट्टं, कम्मवट्टं, विपाकवट्टन्ति तिविधम्पि वट्टं. वत्ततीति पवत्तति. तयिदं ‘‘जायेथा’’तिआदिना पञ्चहि पदेहि वुत्तस्स अत्थस्स निगमनवसेन वुत्तं. आदि-सद्देन इत्थीतिपुरिसातिआदीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. नामपञ्ञत्तत्थायाति खन्धादिफस्सादिसत्तादिइत्थादिनामस्स पञ्ञापनत्थाय. वत्थुपि एत्तावताव. तेनाह ‘‘खन्धपञ्चकम्पि एत्तावताव पञ्ञायती’’ति. एत्तावता एत्तकेन, सह विञ्ञाणेन नामरूपप्पवत्तियाति अत्थो.