चतुब्यूहहारवण्णना

निन्दापसंसाहि सम्माकम्पितचेतसा मिच्छाजीवतो अनोरता सस्सतादिमिच्छाभिनिवेसिनो सीलादिधम्मक्खन्धेसु अप्पतिट्ठितताय सम्मासम्बुद्धगुणरसस्सादविमुखा वेनेय्या इमिस्सा देसनाय निदानं. ते यथावुत्तदोसविनिमुत्ता कथं नु खो सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरा भवेय्युन्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो. पदनिब्बचनं निरुत्ति. तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘मम’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथावसेन सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह. पदपदत्थनिद्देसनिक्खेपसुत्तदेसनासन्धिवसेन छब्बिधा सन्धि. तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि. तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि. नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतंअनुसन्धीहि सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स च पुब्बापरसम्बन्धो निद्देससन्धि, या अट्ठकथायं पुच्छानुसन्धिअज्झासयानुसन्धियथानुसन्धिवसेन तिविधा विभत्ता, ता पनेता तिस्सोपि सन्धियो अट्ठकथायं विचारिता एव. सुत्तसन्धि च पठमं निक्खेपवसेन अम्हेहि पुब्बे दस्सितायेव. एकिस्सा देसनाय देसनान्तरेन सद्धिं संसन्दनं देसनासन्धि, सा एवं वेदितब्बा – ‘‘ममं वा भिक्खवे…पे… न चेतसो अनभिरद्धि करणीया’’ति अयं देसना ‘‘उभतोदण्डकेन चेपि भिक्खवे ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओक्कन्तेय्युं, तत्रपि यो मनो पदूसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो’’ति (म. नि. १.२३२) इमाय देसनाय सद्धिं संसन्दति. ‘‘तुम्हं येवस्स तेन अन्तरायो’’ति ‘‘कम्मस्सका माणव सत्ता…पे… दायादा भविस्सन्ती’’ति (अ. नि. १०.२१६) इमाय देसनाय संसन्दति. ‘‘अपि तुम्हे…पे… आजानेय्याथा’’ति ‘‘कुद्धो अत्थं…पे… सहते नर’’न्ति (अ. नि. ७.६४; महानि. ५, १५६, १९५) इमाय देसनाय संसन्दति.

‘‘ममं वा भिक्खवे परे वण्णं…पे… न चेतसो उब्बिल्लावितत्तं करणीय’’न्ति ‘‘धम्मापि वो भिक्खवे पहातब्बा, पगेव अधम्मा (म. नि. १.२४०). कुल्लूपमं वो भिक्खवे धम्मं देसेस्सामि, नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’ति (म. नि. १.२४०) इमाय देसनाय संसन्दति. ‘‘तत्र चे तुम्हेहि…पे… उब्बिलाविता, तुम्हं येवस्स तेन अन्तरायो’’ति ‘‘लुद्धोअत्थं…पे… सहते नर’’न्ति (इतिवु. ८८; महानि. ५.१५६, १९५; चूळनि. १२८) ‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना, तण्हाछदनछादिता’’ति (उदा. ६४; नेत्ति. २७, ९०; पेटको. १४) इमाहि देसनाहि संसन्दति.

‘‘अप्पमत्तकं…पे… सीलमत्तक’’न्ति ‘‘पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं खो ब्राह्मण यञ्ञो पुरिमेहि यञ्ञेहि अप्पट्ठतरो च अप्पसमारम्भतरो च महप्फलतरो च महानिसंसतरो चा’’तिआदिकाय (दी. नि. १.३५३) देसनाय संसन्दति, पठमज्झानस्स सीलतो महप्फलमहानिसंसतरभाववचनेन झानतो सीलस्स अप्पभावदीपनतो.

‘‘पाणातिपातं पहाया’’तिआदि ‘‘समणो खलु भो गोतमो सीलवा…पे… कुसलसीलेन समन्नागतो’’तिआदिकाहि (दी. नि. १.३०४) देसनाहि संसन्दति.

‘‘अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा’’तिआदि ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भीरो’’तिआदि (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७, ८) पाळिया संसन्दति. गम्भीरतादिविसेसयुत्तधम्मपटिवेधेन हि ञाणस्स गम्भीरादिभावो विञ्ञायतीति.

‘‘सन्ति भिक्खवे एके समणब्राह्मणा’’तिआदि ‘‘सन्ति भिक्खवे एके समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका…पे… अभिवदन्ति, सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ति, असस्सतो, सस्सतो च असस्सतो च, नेव सस्सतो च नासस्सतो च, अन्तवा, अनन्तवा, अन्तवा च अनन्तवा च, नेवन्तवा नानन्तवा च अत्ता च लोको च इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदिकाहि (म. नि. ३.२७) देसनाहि संसन्दति.

‘‘सन्ति भिक्खवे एके समणब्राह्मणा अपरन्तकप्पिका’’तिआदि ‘‘सन्ति भिक्खवे एके समणब्राह्मणा अपरन्तकप्पिका…पे… अभिवदन्ति, सञ्ञी अत्ता होति अरोगो परं मरणा. इत्थेके अभिवदन्ति असञ्ञी, नेवसञ्ञीनासञ्ञी च अत्ता होति अरोगो परं मरणा. इत्थेके अभिवदन्ति सतो वा पन सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेन्ति, दिट्ठधम्मनिब्बानं वा पनेके अभिवदन्ती’’तिआदिकाहि (म. नि. ३.२१) देसनाहि संसन्दति. ‘‘वेदनानं…पे… तथागतो’’ति ‘‘तयिदं सङ्खतं ओळारिकं, अत्थि खो पन सङ्खारानं निरोधो, अत्थेतन्ति इति विदित्वा तस्स निस्सरणदस्सावी तथागतो तदुपातिवत्तो’’तिआदिकाहि (म. नि. ३.२८) देसनाहि संसन्दति.

‘‘तदपि तेसं…पे… विप्फन्दितमेवा’’ति इदं ‘‘तेसं भवतं अञ्ञत्रेव छन्दाय अञ्ञत्र रुचिया अञ्ञत्र अनुस्सवा अञ्ञत्र आकारपरिवितक्का अञ्ञत्र दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया पच्चत्तंयेव ञाणं भविस्सति परिसुद्धं परियोदातन्ति नेतं ठानं विज्जति. पच्चत्तं खो पन भिक्खवे ञाणे असति परिसुद्धे परियोदाते यदपि ते भोन्तो समणब्राह्मणा तत्थ ञाणभागमत्तमेव परियोदापेन्ति, तदपि तेसं भवतं समणब्राह्मणानं उपादानमक्खायती’’तिआदिकाहि (म. नि. ३.२९) देसनाहि संसन्दति.

‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति इदञ्च ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादान’’न्ति, (सं. नि. २.४४) ‘‘छन्दमूलका इमे आवुसो धम्मा मनसिकारसमुट्ठाना फस्ससमोधाना वेदनासमोसरणा’’ति (अ. नि. ८.८३) च आदिकाहि देसनाहि संसन्दति.

‘‘यतो खो भिक्खवे भिक्खु छन्नं फस्सायतनान’’न्तिआदि ‘‘यतो खो आनन्द भिक्खु नेव वेदनं अत्तानं समनुपस्सति, न सञ्ञं, न सङ्खारे, न विञ्ञाणं अत्तानं समनुपस्सति, सो एवं असमनुपस्सन्तो न किञ्चि लोके उपादियति, अनुपादियं न परितस्सति, अपरितस्सं पच्चत्तंयेव परिनिब्बायती’’तिआदिकाहि देसनाहि संसन्दति.

‘‘सब्बे ते इमेहेव द्वासट्ठिया वत्थूहि अन्तोजालीकता’’तिआदि ‘‘ये हि केचि भिक्खवे…पे… अभिवदन्ति, सब्बे ते इमानेव पञ्च कायानि अभिवदन्ति एतेसं वा अञ्ञतर’’न्तिआदिकाहि (म. नि. ३.२६) देसनाहि संसन्दति. ‘‘कायस्स भेदा…पे… देवमनुस्सा’’ति –

‘‘अच्ची यथा वातवेगेन खित्ता, (उपसिवाति भगवा)

अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं;

एवं मुनी नामकाया विमुत्तो,

अत्थं पलेति न उपेति सङ्ख’’न्ति. (सु. नि. १०८०; चूळनि. ४३);

आदिकाहि देसनाहि संसन्दतीति अयं चातुब्यूहो हारो.