अविज्जापदनिद्देसवण्णना
२२६. ‘‘अविज्जापच्चया ९२ सङ्खारा’’ति हि वुत्तन्ति एतेन अविज्जाय विसेसनभावेन सङ्खारानञ्च पधानभावेन वुत्तत्ता सङ्खारानं निद्दिसितब्बभावस्स कारणं दस्सेति. पिता कथीयति ‘‘दीघो सामो, मित्तो रस्सो, ओदातो दत्तो’’ति.
रसितब्बो पटिविज्झितब्बो सभावो रसो, अत्तनो रसो सरसो, याथावो सरसो याथावसरसो, सो एव लक्खितब्बत्ता लक्खणन्ति याथावसरसलक्खणं. ‘‘कतमा च, भिक्खवे, अविज्जा? दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिना (सं. नि. २.२; म. नि. १.१०३) सुत्ते चत्तारेव वुत्तानीति ‘‘सुत्तन्तिकपरियायेना’’ति आह. निक्खेपकण्डे पनातिआदिना इध चतूसु ठानेसु कथिताय एव अविज्जाय निक्खेपकण्डे अट्ठसु ठानेसु किच्चजातितो पञ्चवीसतिया पदेहि लक्खणतो च कथितत्ता तदत्थसंवण्णनावसेन विभावनं करोति. अहापेत्वा विभजितब्बविभजनञ्हि अभिधम्मपरियायो.
जायति एत्थाति जाति, उप्पत्तिट्ठानं. यदिपि निरोधमग्गे अविज्जा आरम्मणं न करोति, ते पन जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गहणकआरणवसेन च पवत्तमाना तत्थ उप्पज्जतीति वुच्चतीति तेसम्पि अविज्जाय उप्पत्तिट्ठानता होति, इतरेसं आरम्मणभावेन चाति. सङ्घिकबलदेवगोणादीनं सङ्घाटिनङ्गलादीनि विय अञ्ञसेतादीनं अविज्जाय दुक्खादिविसयानं अन्धत्तकरानं लोभादीनं निवत्तको अञ्ञाणादिसभावो लक्खणन्ति दट्ठब्बं.
अत्थत्थन्ति फलफलं. आमेडितवचनञ्हि सब्बेसं अत्थानं विसुं विसुं पाकटकरणभावप्पकासनत्थं. अत्थो एव वा अत्थो अत्थत्थोति अत्थस्स अविपरीततादस्सनत्थं अत्थेनेवत्थं विसेसयति. न हि ञाणं अनत्थं अत्थोति गण्हातीति. एवं कारणकारणन्ति एत्थापि दट्ठब्बं. तं आकारन्ति अत्थत्थादिआकारं. गहेत्वाति चित्ते पवेसेत्वा, चित्तेन पुग्गलेन वा गहितं कत्वा. पटिविद्धस्स पुन अवेक्खणा पच्चवेक्खणा. दुच्चिन्तितचिन्तितादिलक्खणस्स बालस्स भावो बाल्यं. पजानातीति पकारेहि जानाति. बलवमोहनं पमोहो. समन्ततो मोहनं सम्मोहो.
दुक्खारम्मणताति दुक्खारम्मणताय, याय वा अविज्जाय छादेन्तिया दुक्खारम्मणा तंसम्पयुत्तधम्मा, सा तेसं भावोति दुक्खारम्मणता, आरम्मणमेव वा आरम्मणता, दुक्खं आरम्मणता एतिस्साति दुक्खारम्मणता.
दुद्दसत्ता गम्भीरा न सभावतो, तस्मा तदारम्मणता अविज्जा उप्पज्जति, इतरेसं सभावतो गम्भीरत्ता तदारम्मणता नुप्पज्जतीति अधिप्पायो. अपिच खो पनाति मग्गस्स सङ्खतसभावत्ता ततोपि निरोधस्स गम्भीरतरतं दस्सेति.
अविज्जापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.