भवपदनिद्देसवण्णना

२३४. फलवोहारेन कम्मभवो भवोति वुत्तोति उपपत्तिभवनिब्बचनमेव द्वयस्सपि साधारणं कत्वा वदन्तो आह ‘‘भवतीति भवो’’ति. भवं गच्छतीति निप्फादनफलवसेन अत्तनो पवत्तिकाले भवाभिमुखं हुत्वा पवत्ततीति अत्थो, निब्बत्तनमेव वा एत्थ गमनं अधिप्पेतं.

सञ्ञावतं भवो सञ्ञाभवोति एत्थ वन्तु-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो, तस्स वा अत्थे अकारं कत्वा ‘‘सञ्ञभवो’’तिपि पाठो. वोकिरीयति पसारीयति वित्थारीयतीति वोकारो, वोकिरणं वा वोकारो, सो एकस्मिं पवत्तत्ता एको वोकारोति वुत्तो, पदेसपसटुप्पत्तीति अत्थो.

चेतनासम्पयुत्ता वा…पे… सङ्गहिताति आचयगामिताय कम्मसङ्खाततं दस्सेत्वा कम्मभवे सङ्गहितभावं परियायेन वदति, निप्परियायेन पन चेतनाव कम्मभवो. वुत्तञ्हि ‘‘कम्मभवो तीहि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया सम्पयुत्तो, एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया केहिचि सम्पयुत्तो’’ति (धातु. २४४). उपपत्तिभवो तीहिपि तिकेहि वुत्ता उपपत्तिक्खन्धाव. यथाह ‘‘उपपत्तिभवो कामभवो सञ्ञाभवो पञ्चवोकारभवो पञ्चहि खन्धेहि एकादसहायतनेहि सत्तरसहि धातूहि सङ्गहितो’’तिआदि (धातु. ६७). यदि हि अनुपादिन्नकानम्पि गहणं सिया, ‘‘द्वादसहायतनेहि अट्ठारसहि धातूही’’ति वत्तब्बं सियाति.

सङ्खारभवानं धम्मभेदतो न सङ्खारा एव पुन वुत्ताति ‘‘सात्थकमेविदं पुनवचन’’न्ति एतं न युत्तन्ति चे? न, भवेकदेसभावेन सङ्खारानं भवोति पुन वुत्तत्ता. परेन वा धम्मविसेसं अगणेत्वा पुनवचनं चोदितन्ति चोदकाभिलासवसेन ‘‘सात्थकमेविदं पुनवचन’’न्ति वुत्तं.

कामभवादिनिब्बत्तनकस्स कम्मस्स कामभवादिभावो फलवोहारेन अट्ठकथायं वुत्तो. अन्तोगधे विसुं अगणेत्वा अब्भन्तरगते एव कत्वा कामभवादिके कम्मुपपत्तिभववसेन दुगुणे कत्वा आह ‘‘छ भवा’’ति.

अविसेसेनाति उपादानभेदं अकत्वाति अत्थो. उपादानभेदाकरणेनेव च द्वादसप्पभेदस्स सङ्गहवसेन सङ्गहतो ‘‘छ भवा’’ति वुत्तं.

गोसीलेन कुक्कुरसीलेन च समत्तेन समादिन्नेन गुन्नं कुक्कुरानञ्च सहब्यता वुत्ताति सीलब्बतुपादानवतो झानभावना न इज्झतीति मञ्ञमाना तेन रूपारूपभवा न होन्तीति केचि वदन्ति, वक्खमानेन पन पकारेन पच्चयभावतो ‘‘तं न गहेतब्ब’’न्ति आह. असुद्धिमग्गे च सुद्धिमग्गपरामसनं सीलब्बतुपादानन्ति सुद्धिमग्गपरामसनेन रूपारूपावचरज्झानानं निब्बत्तनं न युज्जतीति. पुराणभारतसीताहरणपसुबन्धविधिआदिसवनं असद्धम्मसवनं. आदि-सद्देन असप्पुरिसूपनिस्सयं पुब्बे च अकतपुञ्ञतं अत्तमिच्छापणिधितञ्च सङ्गण्हाति. तदन्तोगधा एवाति तस्मिं दुच्चरितनिब्बत्ते सुचरितनिब्बत्ते च कामभवे अन्तोगधा एवाति अत्थो.

अन्तोगधाति च सञ्ञाभवपञ्चवोकारभवानं एकदेसेन अन्तोगधत्ता वुत्तं. न हि ते निरवसेसा कामभवे अन्तोगधाति. सप्पभेदस्साति सुगतिदुग्गतिमनुस्सादिप्पभेदवतो. कमेन च अवत्वा सीलब्बतुपादानस्स अन्ते भवपच्चयभाववचनं अत्तवादुपादानं विय अभिण्हं असमुदाचरणतो अत्तवादुपादाननिमित्तत्ता च.

हेतुपच्चयप्पभेदेहीति एत्थ मग्गपच्चयो च वत्तब्बो. दिट्ठुपादानादीनि हि मग्गपच्चया होन्तीति.

भवपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता.