१. दुक्खसच्चनिद्देसो
जातिनिद्देसवण्णना
१९०. तत्थ …पे… अयं मातिकाति निद्देसवारआदिम्हि वुत्ते जातिआदिनिद्देसे तेसं जातिआदीनं निद्देसवसेन दुक्खस्स अरियसच्चस्स कथनत्थाय, तेसु वा जातिआदीसु तेसञ्च दुक्खट्ठे वेदितब्बे जातिआदीनं निद्देसवसेन दुक्खस्स अरियसच्चस्स कथनत्थाय दुक्खदुक्खन्तिआदिका दुक्खमातिका वेदितब्बाति अत्थो. अथ वा तत्थाति तस्मिं निद्देसवारे. ‘‘जातिपि दुक्खा…पे… संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति अयं दुक्खस्स अरियसच्चस्स कथनत्थाय मातिकाति यथादस्सितस्स जातिआदिनिद्देसस्स मातिकाभावं दीपेति. तं दीपेत्वा पुन यस्मिं पदद्वये ठत्वा दुक्खं अरियसच्चं कथेतब्बं, तस्स निद्धारणत्थं सब्बं दुक्खं सङ्कड्ढेन्तो आह ‘‘इदञ्हि दुक्खं नामा’’तिआदि.
सभावतोति दुक्खवेदयितसभावतो. नामतोति तेनेव सभावेन लद्धनामतो. तेन न अञ्ञेन परियायेन इदं दुक्खं नाम, अथ खो दुक्खत्तायेवाति सभावेन नामं विसेसेति. अथ वा नामतोति उदयब्बयवन्तताय लद्धनामतो. यथा अञ्ञे उदयब्बयवन्तो धम्मा न सभावतो दुक्खा, न एवं इदं, अथ खो सभावतो दुक्खा, भूतमेवेदं दुक्खन्ति पुरिमेन दुक्ख-सद्देन पच्छिमं विसेसेति. विपरिणामवन्तताय सुखं अनिट्ठमेव होतीति दुक्खं नाम जातं. तेनेवाह ‘‘दुक्खुप्पत्तिहेतुतो’’ति. कण्णसूलादीहि अभिभूतस्स नित्थुननादीहि दुक्खाभिभूतताय विञ्ञायमानायपि किं तव रुज्जतीति पुच्छित्वाव कण्णसूलादिदुक्खं जानितब्बं होतीति पटिच्छन्नदुक्खता तस्स वुत्ता. उपक्कमस्स च पाकटभावतोति कारणावसेन दुक्खविसेसस्स पाकटभावं दस्सेति.
सभावं मुञ्चित्वा पकारन्तरेन दुक्खन्ति वुच्चमानं परियायदुक्खं. कथेतब्बत्ता पटिञ्ञातं यथा कथेतब्बं, तंपकारदस्सनत्थं ‘‘अरियसच्चञ्च नामेत’’न्तिआदिमाह. सङ्खेपो सामञ्ञं, सामञ्ञञ्च विसेसे अन्तोकरित्वा पवत्ततीति तत्थ उभयथापि कथेतुं वट्टति. वित्थारो पन विसेसो जातिआदिको, विसेसो च विसेसन्तरनिवत्तकोति जातिआदीसु जरादीनं सङ्खिपनं न सक्का कातुन्ति तत्थ वित्थारेनेव कथेतब्बं.
१९१. ‘‘अपरस्स अपरस्सा’’ति दीपनं अपरत्थदीपनं. सामिअत्थेपि हि अपरत्थ-सद्दो सिज्झतीति. तेसं तेसन्ति वा सामिवसेन वुत्तं अत्थं भुम्मवसेन वत्तुकामताय आह ‘‘अपरत्थदीपन’’न्ति, अपरस्मिं अपरस्मिं दीपनन्ति अत्थो. अपरस्स अपरस्स वा जातिसङ्खातस्स अत्थस्स दीपनं अपरत्थदीपनं. पञ्चगतिवसेन एकेकायपि गतिया खत्तियादिभुम्मदेवादिहत्थिआदिजातिवसेन चाति गतिजातिवसेन.
तिणाकारो तिणजाति, सो च उपादापञ्ञत्तीति ‘‘पञ्ञत्तिय’’न्ति आह. तदुपादायाति तं पठमं विञ्ञाणं उपादाय अयं जाति, नास्स कुतोचि निग्गमनं उपादाय. यस्मा च एवं, तस्मा सावस्स जाति पठमविञ्ञाणसङ्खाताति अत्थो. अथ वा तदुपादाय सजातोति वुच्चतीति सावस्स जाति पठमविञ्ञाणसङ्खाताति अत्थो. विञ्ञाणमुखेन च पञ्चपि खन्धा वुत्ता होन्तीति ‘‘पटिसन्धिय’’न्ति आह. अरियभावकरणत्ता अरियसीलन्ति पातिमोक्खसंवरो वुच्चति. जातिआदीनिपि लक्खणानि धम्मानं आकारविकाराति कत्वा सहुप्पादका सहविकारकाति वुत्ता. जायनट्ठेनातिआदि आयतनवसेन योनिवसेन च द्वीहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतुं वुत्तं. पुरिमनये पन एकेकेनेव पदेन सब्बसत्ते परियादियित्वा जाति दस्सिताति अयं विसेसो. केचि पन ‘‘पुरिमनये कत्तुनिद्देसो, पच्छिमनये भावनिद्देसो कतो’’ति वदन्ति, ‘‘तेसं तेसं सत्तानं जाती’’ति पन कत्तरि सामिनिद्देसस्स कतत्ता उभयत्थापि भावनिद्देसोव युत्तो. सम्पुण्णा जाति सञ्जाति. पाकटा निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति. ‘‘तेसं तेसं सत्तानं…पे… अभिनिब्बत्ती’’ति सत्तवसेन पवत्तत्ता सम्मुतिकथा.
तत्र तत्राति एकचतुवोकारभवेसु द्विन्नं द्विन्नं, सेसे रूपधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानं पञ्चन्नं, कामधातुयं विकलाविकलिन्द्रियानं वसेन सत्तन्नं नवन्नं दसन्नं पुन दसन्नं एकादसन्नञ्च आयतनानं वसेन सङ्गहो वेदितब्बो. एकभवपरियापन्नस्स खन्धसन्तानस्स पठमाभिनिब्बत्तिभूता पटिसन्धिक्खन्धाति आह ‘‘पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा’’ति. तमेव सन्तानं निय्यातेन्तं विय ‘‘हन्द गण्हथा’’ति पटिच्छापेन्तं विय पवत्ततीति निय्यातनरसा. सन्ततिया एव उम्मुज्जनं हुत्वा गय्हतीति उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना. दुक्खरासिस्स विचित्तता दुक्खविचित्तता, दुक्खविसेसा वा तदवयवा, तं पच्चुपट्ठापेति फलतीति दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना.
परियायनिप्परियायदुक्खेसु यं दुक्खं जाति होति, तं दुक्खभावोयेव तस्सा दुक्खट्ठो. यदि अक्खानेन पापुणितब्बं सिया, भगवा आचिक्खेय्य. भगवतापि –
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमो नु खो महन्ततरो? यो चायं मया परित्तो पाणिमत्तो पासाणो गहितो, यो च हिमवा पब्बतराजाति. अप्पम…पे… गहितो, हिमवन्तं पब्बतराजानं उपनिधाय सङ्खम्पि न उपेति, कलभागम्पि न उपेति, उपनिधम्पि न उपेति. एवमेव खो, भिक्खवे, यं सो पुरिसो तीहि सत्तिसतेहि हञ्ञमानो ततोनिदानं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति, तं नेरयिकस्स दुक्खस्स उपनिधाय सङ्खम्पि…पे… उपनिधम्पि न उपेती’’ति (म. नि. ३.२५०) –
उपमावसेन पकासितं आपायिकदुक्खं. सुखुप्पत्तिकारणानि सुचीनि उप्पलादीनीति कत्वा तत्थ निब्बत्तिनिवारणेन जातिया दुक्खवत्थुभावं दस्सेति ‘‘अथ खो’’तिआदिना. दुक्खुप्पत्तिकारणे निब्बत्तनेन गब्भपरिहरणूपक्कमेन विना मातुकुच्छिसम्भवमेव दुक्खं गब्भोक्कन्तिमूलकं अञ्ञानपेक्खत्ता, उपक्कमनिब्बत्तं पन परिहरणमूलकं ओक्कन्तिमत्तानपेक्खत्ता. अयमेतेसं विसेसो.
अत्तनो अभिमुखं कड्ढनं आकड्ढनं, परितो सब्बतोभागेन कड्ढनं परिकड्ढनं. अधो धुननं ओधुननं, तिरियं, सब्बतो वा धुननं निधुननं. तच्छेत्वा खारपक्खिपनं खारापटिच्छकं.
सकलसरीरन्हापनं न्हापनं, एकदेसधोवनं धोवनं, सूरियाभिमुखपवत्तनेन आतापनं, पञ्चग्गितापेन परितापनं दट्ठब्बं. सब्बोयेव वा तापो द्विधापि वुत्तो.
कुहिं नु पतिट्ठं लभेथ, जातिया विना न तस्स दुक्खस्स पतिट्ठानं अत्थीति अत्थो, जातिया वा विना सो सत्तो कुहिं नु पतिट्ठं, कत्थ नु पतिट्ठन्तो तं दुक्खं लभेथाति अत्थो. तत्थ तिरच्छानेसु कथं दुक्खं भवेय्य तहिं तिरच्छानेसु जातिं विना. न चस्साति न चे अस्स. ननु नेवत्थीति सम्बन्धो कातब्बो, ननु आहाति वा. यदतोति यस्मा नेवत्थि, तस्मा आहाति अत्थो.
जरानिद्देसवण्णना
१९२. जीरणमेव जीरणता, जीरणस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो.
यथापुरे असल्लक्खेन्तेति गारवकरणउपट्ठानादीनि असल्लक्खेन्ते तंनिमित्तं दोमनस्सं उप्पज्जतीति अत्थो.
सतादीनन्ति सतिसुतवीरियपञ्ञादीनं विप्पवासनिमित्तं अत्तना अपसादेतब्बेहिपि अत्तनो पुत्तदारेहि अपसादनीयतो. अवसवत्तङ्गपच्चङ्गताय सुचिअसुचिआदिविचारणविरहेन च बालकुमारककालो विय जिण्णकालो होतीति आह ‘‘भिय्यो बालत्तप्पत्तिया’’ति.
मरणनिद्देसवण्णना
१९३. ‘‘कालस्स अन्तकस्स किरिया’’ति या लोके वुच्चति, सा चुति, मरणन्ति अत्थो. चवनकालोयेव वा अनतिक्कमनीयत्ता विसेसेन कालोति वुत्तो, तस्स किरिया चुतिक्खन्धानं भेदप्पत्तियेव. मच्चु मरणन्ति एत्थापि समासं अकत्वा यो मच्चु वुच्चति भेदो, यञ्च मरणं पाणचागो, इदं वुच्चति मरणन्ति विसुं सम्बन्धो न न युज्जति.
यस्स खन्धभेदस्स पवत्तत्ता ‘‘तिस्सो मतो, फुस्सो मतो’’ति वोहारो होति, सो खन्धप्पबन्धस्स अनुपच्छिन्नताय ‘‘सम्मुतिमरण’’न्ति वुत्तो, पबन्धसमुच्छेदो च ‘‘समुच्छेदमरण’’न्ति. मरणम्पि दुक्खन्ति इमस्मिं पनत्थे दुक्खसच्चकथा वट्टकथाति कत्वा ‘‘सम्मुतिमरणं अधिप्पेत’’न्ति आह. तस्सेव नामन्ति तब्भावतो तदेकदेसभावतो च मरण-सद्दबहुत्ते असम्मोहत्थं वुत्तं. चुतिलक्खणन्ति ‘‘चवनता’’ति निदस्सितचवनलक्खणमेव वदति. सम्पत्तिभवखन्धेहि वियोजेतीति वियोगरसं, वियोगकिरियाभूतताय वा ‘‘वियोगरस’’न्ति वुत्तं. सत्तस्स पुरिमभवतो विप्पवासो हुत्वा उपट्ठातीति विप्पवासपच्चुपट्ठानं.
मरणन्तिकाति मरणस्स आसन्ना. यदि मरणं न भविस्सति, यथावुत्तं कायिकं चेतसिकञ्च दुक्खं न भविस्सतीति आह ‘‘द्विन्नम्पि दुक्खानं वत्थुभावेना’’ति.
पापकम्मादिनिमित्तन्ति पापकम्मनिमित्तं पापगतिनिमित्तञ्चाति अत्थो, कम्मम्पि वा एत्थ ‘‘निमित्त’’न्ति वुत्तं उपपत्तिनिमित्तभावेन उपट्ठानतो. तदुपट्ठानेपि हि ‘‘अकतं वत मे कल्याण’’न्तिआदिना अनप्पकं दोमनस्सं उप्पज्जतीति. भद्दस्साति कल्याणकम्मस्साति अत्थो. अविसेसतोति ‘‘सब्बेस’’न्ति एतेन योजेतब्बं. सब्बेसन्ति च येसं कायिकं दुक्खं उप्पज्जति, तेयेव सब्बे गहिता ‘‘वितुज्जमानमम्मान’’न्ति विसेसितत्ता. सन्धीनं बन्धनानि सन्धिबन्धनानि, तेसं छेदनेन निब्बत्तं दुक्खं ‘‘सन्धिबन्धनच्छेदन’’न्ति वुत्तं. आदि-सद्दो वा कारणत्थो, सन्धिबन्धनच्छेदनमूलकन्ति अत्थो.
अनयब्यसनापादनं वियाति अनयब्यसनापत्ति वियाति अत्थो. वाळादीहि कते हि अनयब्यसनापादने अन्तोगधा अनयब्यसनापत्ति एत्थ निदस्सनन्ति.
सोकनिद्देसवण्णना
१९४. सुखकारणं हितं, तस्स फलं सुखं. ञातिक्खयोति भोगादीहि ञातीनं परिहानि मरणञ्च. अयं पन विसेसोति भोगब्यसनादिपदत्थविसेसं रोगब्यसनादीसु समासविसेसञ्च सन्धायाह. ञातिभोगा पञ्ञत्तिमत्ता तब्बिनासावाति इमिना अधिप्पायेन अपरिनिप्फन्नतं सन्धाय ‘‘अनिप्फन्नानी’’ति आह. अपरिनिप्फन्नतंयेव हि सन्धाय विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.४४७ आदयो) च ‘‘दस रूपानि अनिप्फन्नानी’’ति वुत्तं. रूपकण्डवण्णनायञ्हि (ध. स. अट्ठ. ९७५ पकिण्णककथा) नि ‘‘अपरिनिप्फन्नानी’’ति वुत्तानि. खन्धविभङ्गे च निप्फादेतब्बस्स निरोधसमापत्तिआदिकस्स निप्फन्नता वुत्ताति असभावधम्मस्स च निप्फन्नता, निब्बानस्सेव अनिप्फन्नताति.
धम्म-सद्दो हेतुअत्थोति आह ‘‘दुक्खस्स उप्पत्तिहेतुना’’ति. झामन्ति दड्ढं. पुब्बे वुत्तलक्खणादिका दोमनस्सवेदना सोकोति तस्स पुन लक्खणादयो न वत्तब्बा सियुं, तथापि दोमनस्सविसेसत्ता सोकस्स च विसिट्ठा लक्खणादयो वत्तब्बाति ‘‘किञ्चापी’’तिआदिमाह. विसाररहितं अन्तो एव सङ्कुचितं चिन्तनं, सुक्खनं वा अन्तोनिज्झानं. परिनिज्झायनं दहनं. ञातिब्यसनादिअनुरूपं सोचनं अनुसोचनं, तं तं वा गुणं दोसञ्च अनुगन्त्वा सोचनं तप्पनं अनुसोचनं.
जवनक्खणेति मनोद्वारजवनक्खणे. तथा हि तं दस्सेन्तो ‘‘एत्तका मे’’तिआदिमाह. कायविञ्ञाणादिवीथियम्पि पन जवनक्खणे दोमनस्सस्स पच्चयो होति एव. तेनेव ‘‘जवनक्खणे चा’’ति आह. अञ्ञथा कायिकचेतसिकदुक्खानं कायवत्थुकमनोद्वारप्पवत्तानमेव पच्चयोति गण्हेय्य तत्थ विसेसेन कायिकचेतसिकसद्दप्पवत्तितो.
तुज्जतीति ‘‘तुदती’’ति वत्तब्बे ब्यत्तयवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं.
परिदेवनिद्देसवण्णना
१९५. आदेवन्ति एतेनाति आदेवोति आदेवन-सद्दं कत्वा अस्सुविमोचनादिविकारं आपज्जन्तानं तब्बिकारापत्तिया सो सद्दो करणभावेन वुत्तोति. वीहिपलापादयो विय तुच्छं वचनं पलापो. गुणदोसे कित्तेति बोधेतीति गुणदोसकित्तनरसो लालप्प-सद्दो. अत्थानत्थे हिरियितब्बजने च अविचारेत्वा पुग्गलस्स सम्भमभावो हुत्वा परिदेवन-सद्दो उपट्ठातीति ‘‘सम्भमपच्चुपट्ठानो’’ति वुत्तो, सोकवत्थुअविघातेन वा सम्भमो, न उत्ताससम्भमो, सो च परिदेवन-सद्देन पाकटो होतीति परिदेवो ‘‘सम्भमपच्चुपट्ठानो’’ति वुत्तो.
सोकाभिभूतो परिदेवननिमित्तं मुट्ठिपोथनादीनि करोति, परिदेवननिमित्तमेव च ञातिअब्भत्थङ्गमनादीनि चिन्तेतीति परिदेवस्स दुक्खदोमनस्सानं वत्थुभावो वुत्तो.
भिय्योति येन विना न होति, ततो परिदेवसमुट्ठापकदोमनस्सतो, पुब्बे वुत्तदुक्खतो वा भिय्यो, कण्ठोट्ठतालुआदिसोसजतोपि वा भिय्योति अञ्ञञ्च कायिकं चेतसिकं तंनिदानदुक्खं सङ्गण्हाति.
दुक्खदोमनस्सनिद्देसवण्णना
१९६-७. कायिकं दुक्खं कायिकस्स दुक्खस्स उपनिस्सयपच्चयोति ‘‘दुक्खितस्स दुक्खं उप्पज्जती’’ति वुत्तं. एतेन दुक्खेन अभिभूतत्ता नक्खत्तं कीळितुं न लभामीति बलवदोमनस्सं उप्पज्जतीति दुक्खस्स दोमनस्सवत्थुता होति.
अत्तनो पवत्तिक्खणं सन्धाय ‘‘पीळेती’’ति वुत्तं कायिकदुक्खं, तदुपनिस्सयतो वा.
आवट्टन्तीति परिवट्टन्ति. विवट्टन्तीति पब्भारे खित्तत्थम्भो विय लुधन्ति. मूलच्छिन्नरुक्खो विय छिन्नपपातं पपतन्ति, परिदय्हमानचित्ता पुरिमदोमनस्सुपनिस्सयवसेन चिन्तेन्ति, विगते दोमनस्से तथाचिन्तनं नत्थीति.
उपायासनिद्देसवण्णना
१९८. सब्बविसयप्पटिपत्तिनिवारणवसेन समन्ततो सीदनं संसीदनं, उट्ठेतुम्पि असक्कुणेय्यताकरणवसेन अतिबलवं, विरूपं वा सीदनं विसीदनं. अञ्ञं विसयं अगन्त्वा ञातिब्यसनादीसु विरूपो आसङ्गो तत्थेव अवबन्धता ब्यासत्ति. नित्थुननकरणतो नित्थुननरसो. विसीदनं विसादो.
सयं न दुक्खो दोसत्ता सङ्खारक्खन्धपरियापन्नधम्मन्तरत्ता वा. ये पन दोमनस्समेव उपायासोति वदेय्युं, ते ‘‘उपायासो तीहि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया सम्पयुत्तो, एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया केहिचि सम्पयुत्तो’’ति (धातु. २४९) इमाय पाळिया पटिक्खिपितब्बा. विसादप्पत्तिया सुखदुक्खकारणं अगणयित्वा दुक्खट्ठानादीनि करोन्तानं उपायासो कायिकदुक्खस्स वत्थु होति, विसादनवसेनेव ञातिविनासादीनि चिन्तेन्तानं दोमनस्सस्स. अत्तनो पवत्तिक्खणेयेव उपायासो दोमनस्ससम्पयोगतो चित्तं परिदहति, अविप्फारिकताकरणवसेन कायं विसादेति, तदुभयकरणेनेव ततो परं तंनिमित्तं कायिकं चेतसिकञ्च अधिमत्तं दुक्खं जनयतीति दुक्खो वुत्तो.
अप्पियसम्पयोगनिद्देसवण्णना
१९९. न अप्पियन्तीति न गमियन्ति, न पवेसीयन्तीति अत्थो. अनत्थन्ति ब्यसनं, दुक्खं वा. अहितन्ति तस्स हेतुं. दुतिये अत्थविकप्पे अत्थं न कामेन्तीति अनत्थकामातिआदि असमत्थसमासोपि योजितो. ‘‘असूरियपस्सानि मुखानी’’तिआदीसु विय हि येन समासो, न तस्सायं पटिसेधको अ-कारोति. यस्मिं किस्मिञ्चि निब्भये योगक्खेम-सद्दो निरुळ्हो दुक्खयोगतो खेमत्ता.
सङ्गतिआदीसु सङ्खारवसेन यं लब्भति, तं गहेतब्बं. न हि सङ्खारानं ठाननिसज्जादयो भोजनादिकिच्चेसु वा सहकरणं विज्जतीति पच्छिमद्वयं तदत्थवसेन लब्भतीति न सक्का वत्तुन्ति. यं लब्भतीति वा यं अत्थजातं लब्भतीति अत्थो. तेन यथा लब्भति सङ्गतिआदीसु अत्थो, तथा योजेतब्बो. पुग्गलस्स हि सङ्गति गन्त्वा सङ्खारेहि संयोगो होति, आगतेहि च तेहि, पुग्गलस्स च अत्तनो ठानादीसु सङ्खारेहि सहभावो होति, सब्बकिरियासु च मिस्सीभावोति. अनत्थभावो उपद्दवभावो.
अनिट्ठानं आपाथगमनमत्तं तंगहणमत्तञ्च अप्पियसम्पयोगो, न पन पथविफस्सादयो विय अप्पियसम्पयोगो नाम एको धम्मो अत्थीति आह ‘‘सो अत्थतो एको धम्मो नाम नत्थी’’ति. अनिट्ठानि कण्टकादीनि अमित्ता च उसुआदीहि विज्झनादिदुक्खं उप्पादेन्ति.
इधाति इमस्मिं लोके दुक्खं होतीति वा इध इमस्मिं दुक्खसच्चनिद्देसे दुक्खो वुत्तोति वा योजेतब्बं.
पियविप्पयोगनिद्देसवण्णना
२००. मिनन्तीति नाळियादीसु धञ्ञं विय अन्तो पक्खिपन्ति, न बहि करोन्तीति अत्थो. अमा-सद्दो सहभावदीपको. ञायन्ति वा अज्झत्तिकाइच्चेव. ञातिब्यसनादिको हुत्वा उपट्ठातीति ब्यसनपच्चुपट्ठानो. सोकुप्पादनेनेव सरीरं सोसेन्ति, किसं करोन्ति, अकिसम्पि निरोजताकरणेन मिलापेन्ति, ततो च कायिकं दुक्खं उप्पज्जतीति तदुप्पादकता वुत्ता.
सोकसरसमप्पिताति एतेन चेतसिकदुक्खं दस्सेति, वितुज्जन्तीति एतेन कायिकं दुक्खं.
इच्छानिद्देसवण्णना
२०१. यस्मिं काले जातिया न आगन्तब्बं, तं कालं गहेत्वा आह ‘‘परिनिब्बुतेसु च विज्जमानं जातिया अनागमन’’न्ति. यम्पीति येनपीति अत्थो वुत्तो. यदापि पन यं-सद्दो ‘‘इच्छ’’न्ति एतं अपेक्खति, तदापि अलाभविसिट्ठा इच्छा वुत्ता होति. यदा ‘‘न लभती’’ति एतं अपेक्खति, तदा इच्छाविसिट्ठो अलाभो वुत्तो होति. सो पनत्थतो अञ्ञो धम्मो नत्थि, तथापि अलब्भनेय्यइच्छाव वुत्ता होति. अपापुणितब्बेसु पवत्तत्ता एव ‘‘अप्पत्तिपच्चुपट्ठाना’’ति वुत्ता. यत्थ हि सा इच्छा पवत्ता, तं वत्थुं अपापुणन्ती हुत्वा गय्हतीति.
छिन्नभिन्नगणेनाति निल्लज्जेन धुत्तगणेन, कप्पटिकगणेन वा.
विघातमयन्ति चित्तविघातमयं दोमनस्सं चित्तविघाततो एव उप्पन्नं उब्बन्धनजरातिसारादिकायिकं दुक्खञ्च. इच्छितालाभन्ति अलब्भनेय्यइच्छमेव वदति.
उपादानक्खन्धनिद्देसवण्णना
२०२. वित्थिण्णस्स दुक्खस्स एत्तकन्ति दस्सनं दुक्खस्स सङ्खेपो, तं कातुं न सक्का वित्थारस्स अनन्तत्ता. दुक्खवित्थारगतं पन देसनावित्थारं पहाय यत्थ सब्बो दुक्खवित्थारो समोधानं गच्छति, तत्थ देसनाय ववत्थानं सङ्खेपो, तं कातुं सक्का तादिसस्स वत्थुनो सब्भावा.
देसं जानन्तो मग्गक्खायिकपुरिसो देसको. भगवापि दुक्खस्स देसको. ‘‘दुक्खन्तदेसकेना’’ति वा पाठो, दुक्खन्तक्खायिकोति अत्थो.
पावकादयो यथा इन्धनादीनि बाधेन्ति, एवं बाधयमाना. मारणन्तिकदुक्खाभिघातेनाति इमिना अतिपाकटेन जातिजरादुक्खविघातजसोकादयो दस्सेति. ततोति परिदेवतो उद्धं. कण्ठ सोसादि सन्धि बन्धच्छेदनादि जनक धातुक्खोभ समायोगतो कायस्स आबाधनदुक्खं दुक्खं. येसु केसुचीति तिस्सस्स वा फुस्सस्स वा उपादानक्खन्धेसु सब्बम्पि चक्खुरोगादिदुक्खं सब्बसत्तगतं एवंपकारमेवाति सङ्खिपित्वा दस्सेन्तोति अत्थो.
दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.