४. मग्गसच्चनिद्देसवण्णना

२०५. तित्थियेहि कप्पितस्स मग्गस्स पकतिपुरिसन्तरञाणादिकस्स. अरियं लभापेतीति अरियं सामञ्ञफलं लभापेति.

तब्बिपक्खविरतिसभावाति तस्सा सम्मावाचाय विपक्खतो मिच्छावाचाय विरतिसभावा. भेदकरमिच्छावाचा पिसुणवाचा, सब्बापि वा मिच्छावाचा विसंवादनादिवसेन भेदकरीति आह ‘‘भेदकरमिच्छावाचापहानेना’’ति. विसंवादनादिकिच्चताय हि लूखानं अपरिग्गाहकानं मुसावादादीनं पटिपक्खभूता सिनिद्धभावेन परिग्गाहकसभावा सम्मावाचा तप्पच्चयसुभासितसम्पटिग्गाहके जने, सम्पयुत्तधम्मे च परिग्गण्हन्ती पवत्ततीति परिग्गहलक्खणा. तेनाह ‘‘जने, सम्पयुत्ते च परिग्गण्हनकिच्चवती’’ति. चीवरकम्मादिको तादिसो पयोगो. कातब्बं चीवररजनादिकं. निरवज्जसमुट्ठापनकिच्चवाति निरवज्जस्स कत्तब्बस्स, निरवज्जाकारेन वा समुट्ठापनकिच्चवा. सम्पयुत्तधम्मे च समुट्ठापेन्तोति एत्थ समुट्ठापनं मिच्छाकम्मन्तपटिपक्खभूतस्स अत्तनो किच्चस्स अनुगुणभावेन सम्पयुत्तानं पवत्तनमेव, उक्खिपनं वा नेसं कायिककिरियाय भारुक्खिपनं विय. सम्पयुत्तधम्मानं, आजीवस्सेव वा विसोधनं वोदापनं.

दिट्ठेकट्ठाति दिट्ठिया सहजपहानेकट्ठा, पठममग्गसम्मादिट्ठिवसेनेव तं वेदितब्बं. ‘‘दिट्ठेकट्ठअविज्जादयो’’तिपि पाठो. एतस्मिं पक्खे चतुमग्गसम्मादिट्ठिया सङ्गहो कतो होति. उपरिमग्गसम्मादिट्ठिया पन दिट्ठिट्ठाने तंतंमग्गवज्झो मानो गहेतब्बो. सो हि ‘‘अह’’न्ति पवत्तिआकारतो दिट्ठिट्ठानियो. पकासेतीति किच्चपटिवेधेन पटिविज्झति. तेनेव हि अङ्गेनाति तेनेव सम्मादिट्ठिसङ्खातेन मग्गङ्गेन. तथापवत्तितेन करणभूतेन, तेन वा कारणेन. अङ्ग-सद्दो हि कारणत्थोपि होतीति. तत्थाति मग्गे, मग्गचित्तुप्पादे वा.

इमस्सेवाति अरियमग्गपरियापन्नस्सेव. यदिपि विरमितब्बतो विरमन्तस्स चेतनापि लब्भतेव, विरतिया एव पन तदा पधानभावोति आह ‘‘विरमणकाले वा विरतियो’’ति. सुभासितादीति असम्फप्पलापादि. आदि-सद्देन अपिसुणादि सङ्गहिता. भासनादीति एत्थ पन कायसुचरितादि. अमग्गङ्गत्ताति अमग्गसभावत्ता. तमेव चेतनाय अमग्गसभावतं दस्सेतुं ‘‘एकस्स ञाणस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सम्मावाचादिकिच्चत्तयं नाम मिच्छावाचादीनं तिण्णं पापधम्मानं समुच्छिन्दनं, मग्गचेतना च तंसभावा न होतीति न तस्सा मग्गक्खणे सम्मावाचादिभावसिद्धि. तंसिद्धियन्ति किच्चत्तयसिद्धियं. यथा पनस्सा पुब्बभागे सुभासितवाचादिभावो, एवं मग्गक्खणेपि सिया. एवं सन्ते यथा तत्थ एकस्स सम्मासङ्कप्पस्स तिकिच्चता, सम्मादिट्ठिआदीनञ्च एकेकानं चतुकिच्चता, एवं एका मग्गचेतना सम्मावाचादिकिच्चत्तयस्स साधिका भवेय्य, तथा च सति मग्गे सम्मावाचादीनि तीणि अङ्गानि न भवेय्युं, छळङ्गिको च अरियमग्गो सियाति तयिदमाह ‘‘एकाय चेतनाया’’तिआदिना. यस्मा पनेतं नत्थि, तस्मा मग्गपच्चयतावचनतो च न चेतनाय मग्गभावोति मग्गक्खणे विरतियोव सम्मावाचादयो.

ब्रूहनं सुखं. सन्तसुखं उपेक्खा. सा हि ‘‘उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिता’’ति (विसुद्धि. २.६४४; विभ. अट्ठ. २३२) वुत्ता. वितक्कादीनन्ति तेयेव अभिनिरोपनादयो पाकटपरियायेन वुत्ता.

वचीसङ्खारभावतो वचीभेदस्स उपकारको वितक्को. ‘‘सावज्जा…पे… उपकारको एवा’’ति इमिना वचीभेदतं समुट्ठापकचेतनानं विय विरतियापि विसेसपच्चयो वितक्कोति दस्सेति. वचीभेदनियामिका वाचाति वचीदुच्चरितविरतिमाह. सा हि सम्मावाचाभूता मिच्छावाचासु संयमिनी. तत्थ यथा विसंवादनादिमिच्छावाचतो अविरतो मिच्छाकम्मन्ततोपि न विरमतेव. यथाह – ‘‘एकं धम्मं…पे… अकारिय’’न्ति (ध. प. १७६). तथा अविसंवादनादिना सम्मावाचाय ठितो सम्माकम्मन्तम्पि पूरेतियेवाति आह ‘‘वचीभेद…पे… उपकारिका’’ति. धम्मानं पवत्तिनिट्ठाभावतो यथा गतीति निब्बत्ति वुच्चति, एवं पवत्तिभावतो रसलक्खणानिपीति आह ‘‘किच्चादिसभावे वा’’ति.

अभिनन्दनन्ति तण्हादिवसेन अभिनन्दनं.

वाचुग्गतकरणं उग्गहो, अत्थपरिपुच्छनं परिपुच्छाति तदुभयं सवनाधीनन्ति आह ‘‘सवनञाणे एव अवरोधं गच्छन्ती’’ति. ञाणेन परिच्छिन्दित्वा गहणं परिग्गण्हनं.

तस्साति पयोगस्स.

सोति कामवितक्कप्पवत्तिया कारणभूतो सुभनिमित्ते अयोनिसोमनसिकारो. तस्साति कामवितक्कस्स. गतं गमनं पवत्ति, तस्स उपायोति गतमग्गो.

पहातब्बएकत्तन्ति पहातब्बतासामञ्ञं.

मग्गभावेन चतुब्बिधम्पि एकत्तेनाति सोतापत्तिमग्गादिवसेन चतुब्बिधम्पि मग्गभावेन एकत्तेन सामञ्ञतो गहेत्वा ‘‘अस्सा’’ति एकवचनेन वुत्तन्ति अत्थो. सब्बस्स मग्गस्स अञ्ञमञ्ञं सदिसता, तथा असदिसता च एकच्चसदिसता च झानङ्गवसेन सब्बसदिससब्बासदिसएकच्चसदिसता, सो एव विसेसोति योजेतब्बं. विपस्सनानियामं धुरं कत्वा आहाति सम्बन्धो. इध पनाति इमिस्सा सम्मोहविनोदनियं. सम्मसि…पे… निवत्तनतोति पठमत्थेरवादं वदन्तो तदज्झासयं पुरक्खत्वा वदतीति अधिप्पायेन वुत्तं. इतरथा इतरवादापेत्थ दस्सिता एवाति. पादकज्झाननियामन्ति पादकज्झाननियामं धुरं कत्वा आहाति योजना. ‘‘विपस्सना …पे… दट्ठब्बो’’ति कस्मा वुत्तं. न हि तस्सा इध पटिक्खेपता अत्थि. तथा हि वुत्तं ‘‘केचि वुट्ठानगामिनिविपस्सना नियामेतीति वदन्ती’’ति? नयिदमेवं. इधापीति इध पादकज्झाननियामेपि विपस्सनानियामो न पटिक्खित्तोति अयञ्हेत्थ अत्थो. तेनेवाह ‘‘साधारणत्ता’’ति. ‘‘इध पना’’ति इमिनापि पठमत्थेरवादो सङ्गहितोति वेदितब्बो. यदि एवं कस्मा विपस्सनानियामो विसुं गहितोति? वादत्तयाविधुरतादस्सनत्थं. अञ्ञे चाचरियवादाति सम्मसितज्झानपुग्गलज्झासयवादा.

‘‘आरुप्पे तिकचतुक्कज्झानं…पे… न लोकिय’’न्ति इदं थेरवादे आगतं पोराणट्ठकथायं तन्तिं कत्वा ठपितन्ति अट्ठसालिनियं सङ्गहेत्वा वुत्तन्ति आह ‘‘वुत्तं अट्ठसालिनियन्ति अधिप्पायो’’ति. येसूति पच्छिमज्झानवज्जानि सन्धाय वदति. तत्थ हि अरूपुप्पत्तियं संसयो, न इतरस्मिं. ‘‘चतुक्कपञ्चकज्झान’’न्ति वुत्ते अविसेसतो सासवानासवं अपेक्खीयति, निवत्तेतब्बगहेतब्बसाधारणवचनेनेत्थ सासवतो अवच्छिन्दनत्थं ‘‘तञ्च लोकुत्तर’’न्ति वत्वा निवत्तितधम्मदस्सनत्थं ‘‘न लोकिय’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘समुदायञ्च…पे… आहा’’ति. इतरथा ब्यभिचाराभावतो ‘‘लोकुत्तर’’न्ति विसेसनं निरत्थकं सिया. तयो मग्गाति दुतियमग्गादयो. तज्झानिकन्ति तिकचतुक्कज्झानिकं सोतापत्तिफलादिं. अञ्ञझानिकापीति तिकचतुक्कज्झानतो अञ्ञझानिकापि चतुक्कज्झानिकापि मग्गा उप्पज्जन्ति. पि-सद्देन तज्झानिकापि तिकचतुक्कज्झानिकाति अत्थो. यदि एवं चतुवोकारभवेपि पञ्चवोकारभवे विय मग्गस्स तिकचतुक्कज्झानिकभावे केनस्स झानङ्गादिनियामोति आह ‘‘झानङ्गादिनियामिका पुब्बाभिसङ्खारसमापत्ती’’ति. पुब्बाभिसङ्खारसमापत्तीति च पादकभूता अत्तना अतिक्कन्तधम्मविरागभावेन विपस्सनाय पुब्बाभिसङ्खारकारी अरूपसमापत्ति, फलसमापत्ति वा. तेनाह ‘‘पादक’’न्ति. न सम्मसितब्बाति न सम्मसितब्बा समापत्ति झानङ्गादिनियामिका सम्मसितब्बानं तिकचतुक्कज्झानानं तत्थ अनुप्पज्जनतो, इतरत्थ च विसेसाभावतो. फलस्सपीति चतुत्थपञ्चमज्झानिकफलस्सपि.

दुक्खञाणादीनन्ति दुक्खसमुदयञाणानं. तंतंकुसलारम्मणारम्मणत्ताति कामावचरादीसु येन येन कुसलेन सद्धिं नेक्खम्मसङ्कप्पादयो उप्पज्जन्ति, तस्स तस्स कुसलस्स आरम्मणं आरम्मणं एतेसन्ति तंतंकुसलारम्मणारम्मणा, तब्भावतो. तंतंविरमितब्बादिआरम्मणत्ताति विसंवादनवत्थुआदिआरम्मणत्ता. वीतिक्कमितब्बतो एव हि विरतीति. ‘‘अङ्गान’’न्ति इदं ‘‘नेक्खम्मसङ्कप्पादीन’’न्ति एत्थापि योजेतब्बं अवयवेन विना समुदायाभावतो. विसेसपच्चयोति भिन्नसीलस्स, अपरिसुद्धसीलस्स वा सम्मप्पधानासम्भवतो समाधानस्स विय वायामस्स सीलं विसेसपच्चयो. अयञ्च अत्थो यदिपि पुरिमसिद्धसीलवसेन युत्तो, सहजातवसेनापि पन लब्भतेवाति दस्सेन्तो ‘‘सम्पयुत्तस्सापी’’ति आह. सहजमेव चेत्थ अधिप्पेतन्ति आह ‘‘सम्पयुत्तस्सेव चा’’तिआदि. सम्मोसो पमादो, तप्पटिपक्खो असम्मोसो अप्पमादो, सो चित्तस्स आरक्खाति आह ‘‘चेतसो रक्खितता’’ति.

सीलक्खन्धो चाति च-सद्देन समाधिक्खन्धो च. खन्तिप्पधानत्ता सीलस्स अदोससाधनता, नीवरणजेट्ठकस्स कामच्छन्दस्स उजुविपच्चनीकभावतो समाधिस्स अलोभसाधनता दट्ठब्बा. सासनन्ति पटिवेधसासनं, ‘‘सासनब्रह्मचरिय’’न्ति च वदन्ति.

मग्गसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

सुत्तन्तभाजनीयवण्णना निट्ठिता.