२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना

२०६-२१४. ‘‘परिञ्ञेय्यभावरहिते एकन्तपहातब्बे’’ति कस्मा वुत्तं, ननु तण्हायपि चक्खादीनं विय तण्हावत्थुतावचनेन परिञ्ञेय्यता वुत्ता. यथाह ‘‘रूपतण्हा लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसती’’तिआदि (दी. नि. २.४००; म. नि. १.१३३; विभ. २०३). तप्पटिबद्धसंकिलेसप्पहानवसेन समतिक्कमितब्बता हि परिञ्ञेय्यता. एकन्तपहातब्बता च न तण्हाय एव, अथ खो अवसेसानं संकिलेसधम्मानम्पि. तथा हि तेसं सब्बसो अच्चन्तप्पहायिका दस्सनभावनाति? सच्चमेतं, तथापि यथा ‘‘दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञेय्य’’न्ति (सं. नि. ५.१०९९) तण्हावज्जे उपादानक्खन्धपञ्चके परिञ्ञेय्यभावो निरुळ्हो, न तथा तण्हाय, तण्हाय पन ‘‘यायं तण्हा पोनोभविका’’तिआदिना (विभ. २०३; दी. नि. २.४००; म. नि. १.९१, ४६०; सं. नि. ५.१०८१; महाव. १४; पटि. म. १.३४) समुदयभावो विय सातिसयं पहातब्बभावो निरुळ्होति दस्सेतुं ‘‘परिञ्ञेय्यभावरहिते एकन्तप्पहातब्बे’’ति वुत्तं. यस्स असङ्गहितो पदेसो अत्थि, सो सप्पदेसो, एकदेसोति अत्थो. तत्थाति अरियसच्चसद्दे. समुदयोति समुदयत्थो. ‘‘निप्पदेसतो समुदयं दस्सेतु’’न्ति समुदयस्सेवेत्थ गहणे कारणं दस्सेतुं ‘‘दुक्खनिरोधा पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ दुक्खनिरोधाति दुक्खं, निरोधो च. अरियसच्चदेसनायन्ति अरियसच्चदेसनायम्पि सच्चदेसनायं विय. धम्मतोति देसेतब्बधम्मतो निप्पदेसा एव. ‘‘अवसेसा च किलेसा’’तिआदिना देसनाभेदो एव हि तत्थ विसेसो. तेनाह ‘‘न हि ततो अञ्ञो’’तिआदि. अपुब्बो नत्थीति धम्मतो अपुब्बो नत्थीति अत्थो. तस्साति समुदयस्स. सब्बत्थ तीसुपि वारेसूति अट्ठङ्गिकपञ्चङ्गिकसब्बसङ्गाहिकभेदेसु महावारेसु, तदन्तोगधेसु च पञ्चसु कोट्ठासेसु. अपुब्बस्साति ‘‘अवसेसा च किलेसा’’तिआदिना तण्हाय अपुब्बस्स. अवसिट्ठकिलेसादीनञ्हि समुदयतावचनं इध अपुब्बदस्सनं. तस्स यदिपि दुतियततियवारेसु विसेसो नत्थि, पञ्चसु पन कोट्ठासेसु उपरूपरि अपुब्बं दस्सितन्ति कत्वा एवं वुत्तं. तञ्हि समुदयविसेसदस्सनं, इतरं पन मग्गविसेसदस्सनं. तस्स च धम्मतो अपुब्बाभावो दस्सितोयेव. यदि एवं दुतियादिकोट्ठासेसु, पठमकोट्ठासेपि वा कस्मा तण्हा गहिताति आह ‘‘अपुब्बसमुदयदस्सनत्थायपि ही’’तिआदि. केवलायाति तदञ्ञकिलेसादिनिरपेक्खाय. देसनावसेन न वुत्तोति न धम्मवसेनाति अधिप्पायो. तस्मा दुक्खादीनि तत्थ अरियसच्चदेसनायं सप्पदेसानि दस्सितानि होन्ति परियायेनाति दट्ठब्बं. अभिधम्मदेसना पन निप्परियायकथाति कत्वा अट्ठकथायं ‘‘निप्पदेसतो समुदयं दस्सेतुं’’इच्चेव वुत्तं. पच्चयसङ्खातन्ति पच्चयाभिमतं पच्चयभूतं, पच्चयकोट्ठासं वा.

तेसन्ति कुसलधम्मानं. पच्चयानं पहानवसेनाति हेतुनिरोधेन फलनिरोधं दस्सेति, तप्पटिबद्धकिलेसप्पहानेन वा कुसलानं पहानं वुत्तं. यथा ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा’’ति (म. नि. १.२४०). इति परियायतो कुसलानं पहानं वुत्तं, न निप्परियायतो तदभावतोति आह ‘‘न हि कुसला पहातब्बा’’ति. यथा च कुसलधम्मेसु, अब्याकतधम्मेसुपि एसेव नयो. निरोधन्ति असङ्खतधातुं. अप्पवत्तिभावोति यो निरोधस्स निब्बानस्स तण्हादिअप्पवत्तिहेतुभावो, तं पहानन्ति वुत्तन्ति अत्थो.

कायकम्मादिसुद्धियाति पुब्बभागकायकम्मवचीकम्मआजीवसुद्धिया दूरतरूपनिस्सयतं अरियमग्गस्स दस्सेतीति सम्बन्धो. पञ्चङ्गिकं…पे… पवत्ततं दीपेति, न पन अरियमग्गस्स पञ्चङ्गिकत्ताति अधिप्पायो. ञापकनिदस्सनन्ति ञापकभावनिदस्सनं, एतेन ‘‘वचनतो’’ति इदं हेतुअत्थे निस्सक्कवचनन्ति दस्सेति. वचनतोति वा ईदिसस्स वचनस्स सब्भावतो. पटिपदाय एकदेसोपि पटिपदा एवाति अत्थो. निद्दिट्ठो धम्मसङ्गाहकेहि सङ्गायनवसेन.

झानेहि देसनापवेसो ‘‘लोकुत्तरं झानं भावेती’’ति (ध. स. २७७) झानसीसेन देसनाव. तथा भावनापवेसो. पाळिगमनन्ति पाळिपवत्ति पाठदेसना. यथाविज्जमानधम्मवसेनाति तस्मिं चित्तुप्पादे लब्भमानवितक्कादिधम्मवसेन.

अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता.