२. समुदयसच्चनिद्देसवण्णना

२०३. मनो वियाति मनो-सद्दस्स विय. इक-सद्देनाति ‘‘पोनोभविका’’ति एत्थ इक-सद्देन. गमियत्थत्ताति ञापितत्थत्ता. करणसीलता हि इध सीलत्थो, सो च इक-सद्देन वुच्चतीति किरियावाचकस्स करणसद्दस्स अदस्सनं अप्पयोगो. वुत्तत्थानञ्हि अप्पयोगो. सति पच्चयन्तरसमवाये पुनब्भवस्स दायिका, तदभावे अदायिकाति वुत्ताति आह ‘‘अदायिकापि पुनब्भवं देतिच्चेवा’’ति तंसभावानतिवत्तनतो. तेनेवाह ‘‘समानसभावत्ता, तदानुभावत्ता चा’’ति. तत्थ सभावो तण्हायनं. आनुभावो पच्चयसमवाये फलनिप्फादनसमत्थता. इतरेसूति अवसिट्ठकिलेसादीसु. पवत्तिविपाकदायिनो कम्मस्स सहायभूता तण्हा ‘‘उपधिवेपक्का’’ति अधिप्पेताति आह ‘‘उपधिम्हि यथानिब्बत्ते’’तिआदि. यथानिब्बत्तेति अत्तनो पच्चयेहि निब्बत्तप्पकारे. नन्दनं संउप्पिलावनं अभितस्सनं. रञ्जनं वत्थस्स विय रङ्गजातेन चित्तस्स विपरिणामनं, रमापनं वा. रागसम्बन्धेनाति रागपदसम्बन्धेन ‘‘उप्पन्नस्सा’’ति पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं. रूपारूपभवरागो विसुं वक्खतीति एत्थ वक्खति-किरियापदं कम्मत्थे वेदितब्बं.

‘‘सवत्थुकं चक्खु’’न्ति इमिना सकलं चक्खुदसकमाह, दुतियेन ससम्भारचक्खुं. छिद्दन्ति कण्णस्स छिद्दपदेसं. कण्णबद्धन्ति कण्णपाळि. वण्णसण्ठानतो रत्तकम्बलपटलं विय, किच्चतो मुदुसिनिद्धमधुररसदं मञ्ञन्ति. सामञ्ञेन गहिताति विसयेन अविसेसेत्वा गहिता. विसयविसिट्ठाति चक्खादिविसयविसिट्ठा. एत्थ उप्पज्जतीति समुदायावयवेहि विय सामञ्ञविसेसेहि न नानत्तवोहारो न होति यथा ‘‘रुक्खो सिंसपा’’ति. न हि सब्बो रुक्खो सिंसपा. तस्मा किरियाभेदसब्भावतो ‘‘सयाना भुञ्जन्ति सधना’’तिआदीसु विय ‘‘उप्पज्जमाना’’ति एत्थ किरियाय लक्खणता, इतरत्थ लक्खितब्बता च वुत्ता. यदि उप्पज्जमाना होतीति अनिच्छितत्ता सासङ्कं उप्पादकिरियाय अत्थिभावमाह. तेन उप्पादे सतीति अयमेतस्स अत्थोति ‘‘उप्पज्जमाना’’ति एत्थ उप्पादो हेतुभावेन वुत्तो, इतरो च तस्स फलभावेनाति आह ‘‘सो हि तेन उपयोजितो विय होती’’ति. उप्पज्जमानाति वा तण्हाय तत्थ उप्पज्जनसीलता उप्पज्जनसभावो, उप्पज्जनसमत्थता वा वुत्ता. तत्थेव चस्सा उप्पज्जनसीलता सक्कायतो अञ्ञस्मिं विसये पवत्तिया अभावतो, समत्थता पच्चयसमवायेन, अञ्ञथा असमत्थता, यतो कदाचि न उप्पज्जति. निविसमाना निविसतीति एत्थापि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बोति.

समुदयसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.