१. दुक्खसच्चनिद्देसो

जातिनिद्देसवण्णना

१९०. ‘‘जातिआदिनिद्देसे’’ति इमिना ‘‘तत्था’’ति पदस्स अत्थं वदति. दुक्खमातिकाति दुक्खदुक्खादीनं दुक्खविसेसानं उद्देसो. पदद्वयेति ‘‘परियायदुक्खं, निप्परियायदुक्ख’’न्ति एतस्मिं पदद्वये.

दुक्खत्तायेवाति निप्परियायदुक्खतं वदति. सभावेन नामं विसेसेतीति अन्वत्थसञ्ञतं दस्सेति. पुरिमेन सभावदुक्खवाचकेन दुक्खसद्देन. सो हि विसेसनं अवच्छेदकभावतो पच्छिमं सङ्खारदुक्खट्ठं विसेसेति. सो हि निवत्तेतब्बगहेतब्बसाधारणत्ता अवच्छिन्दितब्बो. तेनाति विपरिणामअधिट्ठानादिपकारविसेसेन.

देसेतब्बस्स अत्थस्स सङ्खिपनं इध सङ्खेपो, सो च तब्बिभागानं साधारणभावोति आह ‘‘सङ्खेपो सामञ्ञ’’न्ति. अन्तोकरित्वाति अन्तोगधे कत्वा, सङ्गहेत्वा वा. उभयथापीति सङ्खेपतोपि वित्थारतोपि. साधारणभागानं विभजनं विभागो, वित्थारोति आह ‘‘वित्थारो पन विसेसो’’ति. विसेसन्तरनिवत्तकोति विभागन्तरासङ्गाहको.

१९१. अपरत्थाति भुम्मवचनं सामिअत्थे यथा ‘‘सब्बत्थ पादक’’न्ति आह ‘‘सामिअत्थेपि हि अपरत्थसद्दो सिज्झती’’ति. सिद्धि पन ‘‘इतराहिपि दिस्सती’’ति इमिना वेदितब्बा. यस्मा च एवं सद्दो सम्भवति, तस्मा पाळियं सामिवसेन वुत्तं अट्ठकथायं भुम्मवसेन दस्सितन्ति दीपेन्तो ‘‘तेसं तेसन्ति वा’’तिआदिमाह. अपरस्साति अपरस्स सत्तस्स. मनुस्सादिभेदो उपपत्तिभवो गति, तब्बिसेसभूता खत्तियादिसामञ्ञाधिट्ठाना खन्धा जातीति दस्सेन्तो ‘‘पञ्चगतिवसेना’’तिआदिमाह.

तिणाकारोति तिणविकप्पो, तिणविसेसोति अत्थो. एवन्ति निदस्सने. तेन वुत्तप्पकारं पठमं विञ्ञाणपातुभावं पच्चामसति. तदुपादायाति ततो पट्ठाय. अरियभावकरणत्ताति अरियभावकारणत्ता. करोतीति हि करणं. अरियसदिसत्ता वा अरियसीलं. पुथुज्जनकल्याणकानम्पि हि चतुपारिसुद्धिसीलं अरियसीलसदिसं. आकारविकाराति उप्पज्जनादिआकारविकतियो. सहुप्पादकाति उप्पादसहिता उप्पादावत्था खन्धा. आयतनवसेनाति परिपुण्णापरिपुण्णायतनवसेन. योनिवसेनाति अण्डजादियोनिवसेन. एकेकेनेव पदेनाति यथा दुतियनये जातिआदिपदेसु द्वीहि द्वीहि पदेहि परिपुण्णापरिपुण्णायतनयोनिविभागेन सब्बसत्ते परियादियित्वा जाति दस्सिता, न एवमिध. इध पनेतेसु एकेकेनेव पदेन अविभागतो सब्बसत्ते परियादियित्वा. उभयत्थाति पुरिमपच्छिमनयेसु भावनिद्देसोव युत्तो. अनभिहिते विभत्तिविधानं, नाभिहितेति. पाकटा निब्बत्तीति अभिब्यत्ता निब्बत्ति.

द्विन्नं द्विन्नन्ति एकवोकारभवे रूपायतनधम्मायतनवसेन द्विन्नं, चतुवोकारभवे मनायतनधम्मायतनवसेन द्विन्नं. सेसेति पञ्चवोकारभवे. पञ्चन्नन्ति चक्खुसोतमनोरूपधम्मायतनवसेन पञ्चन्नं. तानि हि रूपभवे पञ्चवोकारे उपपत्तिक्खणे उप्पज्जन्ति. कामधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानन्ति योजना. विकलाविकलिन्द्रियानन्ति अपरिपुण्णपरिपुण्णायतनानं सत्तानं. इन्द्रियवसेनेव हि आयतनानं वेकल्लं इच्छितब्बं. तत्थ विकलिन्द्रियस्स सत्तन्नं नवन्नं दसन्नं पुनपि दसन्नं, इतरस्स एकादसन्नं आयतनानं वसेन सङ्गहो वेदितब्बो. सत्तन्नन्ति कायमनोरूपगन्धरसफोट्ठब्बधम्मायतनवसेन सत्तन्नं. गब्भसेय्यकञ्हि सन्धायेतं वुत्तं. नवन्नन्ति चक्खुसोतसद्दायतनवज्जानं नवन्नं. अन्धबधिरवसेन हिदं वुत्तं. दसन्नन्ति चक्खुसद्दवज्जानं. पुन दसन्नन्ति सोतसद्दवज्जानं. अन्धवसेन, बधिरवसेन चेतं द्वयं वुत्तं. एकादसन्नन्ति सद्दवज्जानं.

तंदुक्खभावोति परियायदुक्खभावो. तत्थ निब्बत्तिनिवारणेनाति उप्पलपदुमादीसु उप्पत्तिपटिक्खेपेन अभावकथनेन. दुक्खुप्पत्तिकारणेति दुक्खुप्पत्तिया हेतुभूते दुक्खुप्पत्तिट्ठाने.

मरणनिद्देसवण्णना

१९३. खन्धभेदस्साति खन्धविनासस्स. सोति खन्धभेदो. पबन्धसमुच्छेदोति पबन्धस्स अच्चन्तसमुच्छेदो. तब्भावतोति सम्मुतिमरणभावतो. तदेकदेसभावतोति तदवयवभावतो. तस्सेव नामन्ति असम्मोहत्थं वुत्तं सब्बस्सापि एककम्मनिब्बत्तजीवितिन्द्रियप्पबन्धविच्छेदभावतो. सम्मुतिमरणमेव हि जातिक्खयमरणं, तं पन जातिक्खयमरणं उपक्कममरणं, सरसमरणन्ति दुविधं. तत्थ सरसमरणम्पि आयुक्खयमरणं, पुञ्ञक्खयमरणन्ति दुविधं. एवमेतेसं तदेकदेसता वेदितब्बा. यञ्चेत्थ उपक्कममरणं, तं अकालमरणं. सरसमरणं कालमरणं. मरणेन सत्ता यथालद्धअत्तभावेन वियुज्जन्तीति आह ‘‘सम्पत्तिभवक्खन्धेहि वियोजेती’’ति.

कारणत्थोति मूलत्थो. मूलञ्हि ‘‘आदी’’ति वुच्चति ‘‘को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्धं, दिट्ठि च उजुका’’तिआदीसु (सं. नि. ५.३६९). तेनाह ‘‘सन्धिबन्धनच्छेदमूलकन्ति अत्थो’’ति.

फलकिरियागब्भा ईदिसी हेतुकिरियाति कत्वा वुत्तं ‘‘अन्तोगधा’’ति. ब्यसनस्स हि आपादकेहि आपादनं आपादेतब्बआपत्तिया सहेव सिज्झतीति.

सोकनिद्देसवण्णना

१९४. सुखं हिनोति पवत्तति एतेनाति सुखकारणं हितं. भोगब्यसनादिपदत्थविसेसन्ति भोगब्यसनं, सीलब्यसनन्ति एवं भोगसीलपदानं वसेन अत्थविसेसं. समासविसेसन्ति ‘‘रोगोयेव ब्यसनं, दिट्ठि एव ब्यसन’’न्ति समानाधिकरणवसेन समासविसेसं. अन्नपानवत्थयानादि परिभुञ्जितब्बतो भोगोति अधिप्पेतो, सो च धम्मसमूहभावेन. तब्बिनासाति ञातिभोगब्यसनानि वुत्तानीति ते विकारभावेन पञ्ञापेतब्बत्ता पण्णत्तिमत्ता. परिनिप्फन्नं नाम खन्धपञ्चकं. अतंसभावत्ता पण्णत्ति अपरिनिप्फन्ना, अनिप्फन्ना च होतीति वुत्तं ‘‘अपरिनिप्फन्नतं सन्धाय अनिप्फन्नानीति आहा’’ति. न हि पण्णत्ति केनचि निप्फादीयति. अञ्ञत्थापि अपरिनिप्फन्ने अनिप्फन्नवोहारो आगतोति दस्सेतुं ‘‘अपरिनिप्फन्नतंयेवा’’तिआदिमाह. कामञ्चेत्थ अपरिनिप्फन्नं ‘‘अनिप्फन्न’’न्ति वुत्तं, ‘‘निप्फन्न’’न्ति पन न परिनिप्फन्नमेव वुच्चति, नापि सब्बो सभावधम्मोति दस्सेन्तो ‘‘खन्धविभङ्गे चा’’तिआदिमाह. निप्फन्नता वुत्ताति सम्बन्धो. अनिप्फन्नता सभावधम्मत्तेपि केनचि न निप्फादीयतीति कत्वा.

सङ्कुचितं चिन्तनन्ति पीतिसोमनस्सपटिपक्खतो, दोससम्पयोगतो च आरम्मणे अनभिरतिप्पवत्तिमाह. अन्तो अत्तनो निस्सयस्स निद्दहनवसेन वा झानं चिन्तनं अन्तोनिज्झानं. सतिपि अनुसोचनभावे अत्तनो कताकतकुसलाकुसलविसयो मनोविलेखभूतो विप्पटिसारो कुक्कुच्चं, यथावुत्तअन्तोनिज्झानं सोकोति उभिन्नं विसेसो वेदितब्बो.

‘‘मनोद्वारजवनक्खणे’’ति परिब्यत्तमन्तोनिज्झानं सन्धायाह, इतरं पन पञ्चद्वारजवनेसुपि लब्भतेव. तेनाह ‘‘कायविञ्ञाणादी’’तिआदि. दोमनस्सस्साति असोचनाकारस्स दोमनस्सस्स, सोचनाकारस्सापि वा नानावीथिकस्स. तम्पि हि दुक्खमेवाति. अञ्ञथाति मनोद्वारजवने एव गहिते. तत्थाति कायवत्थुकमनोद्वारिकेसु.

परिदेवनिद्देसवण्णना

१९५. आदेवनसद्दं कत्वाति आदेवित्वा, विलपित्वाति अत्थो. पुग्गलस्स सम्भमभावोति यस्स सत्तस्स उप्पज्जति, तस्स अनवट्ठानभावो. सम्भमं वा अब्भन्तरगतं तस्स पच्चुपट्ठापेति पाकटभावकरणेनाति सम्भमपच्चुपट्ठानो.

मुट्ठीहि पोथनादीनि मुट्ठिपोथनादीनि.

येन दोमनस्सेन. पुब्बे वुत्तदुक्खतोति ‘‘अत्तनो खन्धं मुट्ठीहि पोथेती’’तिआदिना वुत्तदुक्खतो. तंनिदानन्ति परिदेवनिदानं.

दुक्खदोमनस्सनिद्देसवण्णना

१९६-७. कायदुक्खाभिभूतस्स पतिकाराभिलासाय तादिसदुक्खावहपयोगकालादीसु कायिकदुक्खस्स तदुपनिस्सयता वेदितब्बा. एतेन दुक्खेनाति अनाथताहत्थपादच्छेदनादिदुक्खेन.

उपायासनिद्देसवण्णना

१९८. दुक्खट्ठाननिसज्जादीनि दुक्खट्ठानादीनि. दोमनस्सस्स वत्थु होति उपायासोति सम्बन्धो.

अप्पियसम्पयोगनिद्देसवण्णना

१९९. अञ्ञसापेक्खसद्दो असमत्थसमासोति तं दस्सेति ‘‘येन समासो, न तस्सायं पटिसेधको अ-कारो’’ति.

पच्छिमद्वयन्ति ‘‘समोधानं मिस्सीभावो’’ति इदं पदद्वयं. तदत्थवसेनाति समोधानत्थस्स, मिस्सीभावत्थस्स च वसेन सङ्खारेसु लब्भति. आगतेहि च तेहि सङ्खारेहि पुग्गलस्स संयोगो होतीति योजना.

तंगहणमत्तन्ति आपाथगतारम्मणग्गहणमत्तं.

इच्छानिद्देसवण्णना

२०१. तं कालन्ति चुतिचित्तनिरोधतो उद्धं कालं. ‘‘यम्पी’’ति यं-सद्दो करणत्थे पच्चत्तन्ति येनपीति अत्थो वुत्तो. ‘‘यं इच्छ’’न्ति यं-सद्दो यदा इच्छापेक्खो, तदा ‘‘न लभती’’ति एत्थ अलाभपधानाभावतो इच्छा विसेसीयतीति आह ‘‘अलाभविसिट्ठा इच्छा वुत्ता होती’’ति. ‘‘इच्छं न लभति य’’न्ति एवं किरियापरामसनभूतो यं-सद्दो यदा ‘‘न लभती’’ति एतं अपेक्खति, तत्थ गुणभूता इच्छा, पधानभूतो अलाभोति आह ‘‘तदा इच्छाविसिट्ठो अलाभो वुत्तो होती’’ति.

हिरोत्तप्परहिता छिन्निका, धुत्तिकाति वुच्चन्तीति आह ‘‘छिन्नभिन्नगणेनाति निल्लज्जेन धुत्तगणेना’’ति. कप्पटिका सिब्बितपिलोतिकधारिनो.

अलब्भनेय्यइच्छन्ति अलब्भनेय्यवत्थुस्मिं इच्छं.

उपादानक्खन्धनिद्देसवण्णना

२०२. तादिसस्स वत्थुनो सब्भावाति सामञ्ञतो अनवसेसग्गहणं सन्धायाह.

अतिपाकटेन अति विय पकासेन दुक्खेनाति अत्थो.

दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.