१. सुत्तन्तभाजनीयवण्णना

१७२. अभिधम्मे च आगताति इमस्मिं धातुविभङ्गे अभिधम्मभाजनीयपञ्हपुच्छकेसु, निक्खेपकण्डधम्महदयविभङ्गादीसु च देसनारुळ्हा. यथा पन सुत्तन्ते अभिधम्मे च आगता खन्धादयो सुत्तन्ते देसितनियामेन खन्धविभङ्गादीसु सुत्तन्तभाजनीयवसेन विभत्ता, एवमिधापि चक्खुधातादयो सुत्तन्तभाजनीयवसेन विभजितब्बा सियुं. तत्थ खन्धादीनं सब्बसङ्गाहको अभिधम्मदेसनाविसिट्ठो सुत्तन्ते आगतो अञ्ञो देसेतब्बाकारो नत्थीति ते रूपक्खन्धादिवसेनेव सुत्तन्तभाजनीये देसिता, धातूनं पन सो अत्थीति ते तिण्णं धातुछक्कानं वसेन इध देसिताति दस्सेन्तो आह ‘‘सुत्तन्तेस्वेव…पे… विभत्तन्ति वेदितब्ब’’न्ति. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘सब्बा धातुयो छहि छहि धातूहि सङ्खिपित्वा’’ति.

कथं पन छसु छसु धातूसु अट्ठारसन्नं धातूनं समवरोधोति? सभावनिस्सयद्वारारम्मणसम्पयोगसामञ्ञतो. तत्थ पठमछक्के ताव पथवीतेजोवायोधातुयो सभावतो फोट्ठब्बधातु. आपोधातुआकासधातुयो धम्मधातुएकदेसो. विञ्ञाणधातु सत्तविञ्ञाणधातुयो. चतुधातुग्गहणेन चेत्थ तदायत्तवुत्तिका निस्सयापदेसेन, विञ्ञाणधातुया द्वारारम्मणभावेन वा अवसिट्ठा रूपधातुयो समवरुद्धा, विञ्ञाणधातुग्गहणेन तंसम्पयोगतो धम्मधातुएकदेसोति एवं सब्बधातुसमवरोधो दट्ठब्बो. दुतिये छपि धातुयो सभावतो, धम्मायतनेकदेसो, तंसम्पयोगतो सत्तविञ्ञाणधातुयो, यथारहं तेसं निस्सयद्वारारम्मणभावतो अवसिट्ठधातुयो समवरुद्धा. ततियछक्केपि एसेव नयो. एवमेत्थ छसु छसु धातूसु अट्ठारसन्नं धातूनं समवरोधो दट्ठब्बो. तेन वुत्तं ‘‘सब्बा धातुयो छहि छहि धातूहि सङ्खिपित्वा’’ति.

सुञ्ञोति अत्तसुञ्ञो, तेन ससभावताय च इध धातुवोहारोति आह ‘‘सुञ्ञे सभावमत्ते निरुळ्हो धातुसद्दो’’ति. तंतंभूतविवित्तता रूपपरियन्तोव आकासोति येहि विवित्तो, येसञ्च परिच्छेदो, तेहि असम्फुट्ठता तेसं ब्यापकभावे सति न होतीति आह ‘‘चतूहि महाभूतेहि अब्यापितभावो’’ति. परिच्छिन्नवुत्तीनि हि भूतानीति.

१७३. अवयवविनिमुत्तो समुदायो नाम कोचि नत्थीति पुरिमत्थं असम्भावेन्तो ‘‘द्वे एव वा’’तिआदिना समुदायेन विना दुतियत्थमाह. पच्चत्तं अत्तनि जाततन्ति पाटिपुग्गलिकतं.

पाटियेक्को कोट्ठासोति वा लोमादिइतरकोट्ठासेहि असम्मिस्सो विसुं एको पथवीकोट्ठासोति अत्थो.

पयोगन्ति भावनापयोगं. वीरियन्ति भावनानिप्फादकं उस्साहं. आयूहनन्ति तादिसं चेतनं.

धातुपटिक्कूलवण्णमनसिकारानन्ति धातुमनसिकारपटिक्कूलमनसिकारवण्णमनसिकारानं. अब्यापारतायाति ‘‘अहमेतं निप्फादेमि, मम एसा निप्फादना’’ति चेतनारहितताय. करोन्तीति आभोगपच्चवेक्खणानि उप्पादेन्ति.

लक्खणवसेनाति सभाववसेन. सो पन यस्मा पथवीधातुया कक्खळखरता होतीति आह ‘‘कक्खळं खरिगतन्तिआदिवचनं सन्धाय वुत्त’’न्ति.

वेकन्तकं नाम सब्बलोहच्छेदनसमत्थं लोहं. तथा हि तं विकन्तति छिन्दतीति विकन्तं, विकन्तमेव वेकन्तकन्ति वुच्चति. लोहसदिसन्ति लोहाकारं लोहमलं विय घनसहितं हुत्वा तिट्ठति. तापेत्वा ताळितं पन छिन्नं छिन्नं हुत्वा विसरति, मुदु मट्ठं कम्मनियं वा न होति, तेन ‘‘लोहविजाती’’ति वुच्चतीति. तिपुतम्बादीहीति तिपुतम्बे मिस्सेत्वा कतं कंसलोहं, सीसतम्बे मिस्सेत्वा कतं वट्टलोहं, जसदतम्बे मिस्सेत्वा कतं आरकूटं. यं पन केवलं जसदधातुविनिग्गतं, यं ‘‘पित्तल’’न्तिपि वदन्ति, तं इध नाधिप्पेतं, यथावुत्तमिस्सकमेव पन गहेत्वा ‘‘कित्तिम’’न्ति वुत्तं.

निदस्सनमत्तन्ति मुत्तानं जातितो अनेकभेदत्ता वुत्तं. तथा हि हत्थिकुम्भं वराहदाठं भुजङ्गसीसं वलाहकूटं वेणुपब्बं मच्छसिरो सङ्खो सिप्पीति अट्ठ मुत्तायोनियो. तत्थ हत्थिकुम्भजा पीतवण्णा पभाहीना. वराहदाठजा वराहदाठवण्णाव. भुजङ्गसीसजा नीलादिवण्णा सुविसुद्धा, वट्टला च. वलाहकजा भासुरा दुब्बिभागरूपा रत्तिभागे अन्धकारं विधमन्ता तिट्ठन्ति, देवूपभोगा एव होन्ति. वेणुपब्बजा कारफलसमानवण्णा, न भासुरा, ते च वेळवो अमनुस्सगोचरे एव पदेसे जायन्ति. मच्छसीसजा पाठीनपिट्ठिसमानवण्णा, वट्टला, लघवो च होन्ति पभाविहीना, ते च मच्छा समुद्दमज्झेयेव जायन्ति. सङ्खजा सङ्खोरच्छविवण्णा, कोलप्पमाणापि होन्ति पभाविहीनाव. सिप्पिजा पन पभाविसेसयुत्ताव होन्ति नानासण्ठाना. एवं जातितो अट्ठविधासु मुत्तासु या मच्छसङ्खसिप्पिजा, ता सामुद्दिका. भुजङ्गजापि काचि सामुद्दिकाति वदन्ति, इतरा असामुद्दिका. तेन वुत्तं ‘‘सामुद्दिकमुत्ताति निदस्सनमत्तमेतं, सब्बापि पन मुत्ता मुत्ता एवा’’ति. बहुलतो वा अट्ठकथायं एतं वुत्तं ‘‘मुत्ताति सामुद्दिकमुत्ता’’ति. बहुलञ्हि लोके सामुद्दिकाव मुत्ता दिस्सन्ति. तत्थापि सिप्पिजाव, इतरा कदाचि काचीति.

१७४. इध नत्थि नियमो केवलं द्रवभावस्सेव अधिप्पेतत्ता.

१७५. निसितभावेनाति सन्तापनादिवसप्पवत्तेन तिखिणभावेन. उस्माकारञ्हि निसानं इध निसितभावो. पाकतिकोति साभाविको कायुस्माति अधिप्पेतो. सदाति सब्बकालं याव जीवितिन्द्रियं पवत्तति. पेतग्गि निज्झामतण्हिकपेतग्गि. इधाति बाहिरतेजोधातुकथायं.

१७६. वायनं बीजनं, तं पन थामसा पवत्तीति आह ‘‘सवेगगमनवसेना’’ति. समुदीरणं अल्लपरिसोसनं, भूतसङ्घातस्स देसन्तरुप्पत्तिहेतुभावो वा.

१७७. भित्तिच्छिद्दादिवसेन लब्भमानं अजटाकासं निस्सायेव परिच्छेदाकासस्स परिकम्मकरणन्ति आह ‘‘अजटाकासस्स च कथितत’’न्ति.

१७९. सुखदुक्खफोट्ठब्बसमुट्ठापनपच्चयभावेनाति इट्ठानिट्ठफोट्ठब्बानं निब्बत्तकभूतेन पच्चयभावेन. कस्स पन सो पच्चयभावोति आह ‘‘सरीरट्ठकउतुस्सा’’ति. पच्चयभावेनाति च हेतुम्हि करणवचनं. तेन हि कारणभूतेन सुखदुक्खफोट्ठब्बानं यथावुत्तसमत्थता होतीति. ‘‘तथेवा’’ति इमिना ‘‘यथाबलं सरीरेकदेससकलसरीर’’न्ति इदं अनुकड्ढति. एवन्ति अत्तनो फलूपचारसिद्धेन फरणप्पकारेन. एतेसन्ति सुखादीनं. ‘‘ओळारिकप्पवत्ति एव वा फरण’’न्ति इमिना निरुपचारं एतेसं फरणट्ठं दस्सेति. उभयवतोति सुखदुक्खवतो, सोमनस्सदोमनस्सवतो च, फरणाफरणट्ठानवतो वा.

१८१. एत्थ वुत्तं सङ्कप्पन्ति एतस्मिं ‘‘सङ्कप्पो कामो’’तिआदिके (महानि. १; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ८) निद्देसपदेसे वुत्तं सङ्कप्पं. तत्थ हि किलेसकामोव ‘‘सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो’’तिआदीसु (अ. नि. ६.६३; कथा. ५१३) विय. वत्थुकामस्स तथा तथा सङ्कप्पनतो परिकप्पनतो ‘‘सङ्कप्पो’’ति वुत्तो, न वितक्कोति अयमेत्थ अत्थो वुत्तो. टीकायं पन वितक्कवसेन अत्थं दस्सेतुं ‘‘सोपि ही’’तिआदि वुत्तं. तत्रापि पुरिमो एवत्थो अधिप्पेतोति चे, सम्पिण्डनत्थो पि-सद्दो निरत्थको सिया, ‘‘किलेससन्थवसम्भवतो’’ति च न वत्तब्बं सिया, परतो च ‘‘ब्यापादवचनेन ब्यापादवितक्कं दस्सेती’’ति वक्खति. किलेसकामो विभत्तो किलेससम्पयुत्तत्ताति अधिप्पायो. कामपटिबद्धाति एत्थ काम-सद्देन वत्थुकामापि सङ्गहिताति दट्ठब्बा.

१८२. उभयत्थ उप्पन्नोति सत्तेसु, सङ्खारेसूति उभयत्थ उप्पन्नो, सत्ताकारो, सङ्खाराकारोति वा आरम्मणस्स उभयाकारग्गहणवसेन उप्पन्नो. कम्मपथविसेसो, कम्मपथविनासको च कम्मपथभेदोति दस्सेतुं ‘‘अभिज्झासंयोगेना’’तिआदि वुत्तं. तथा विहिंसाय विहिंसावितक्कं दस्सेतीति योजना. विहिंसायाति च विहिंसावचनेनाति अत्थो. यथासम्भवं पाणातिपातादिवसेनाति आदि-सद्देन अदिन्नादानमुसावादपेसुञ्ञफरुसवाचासम्फप्पलापे सङ्गण्हाति. सब्ब…पे… सङ्गाहकेहि कामनेक्खम्मधातूहि. द्वे द्वेति ब्यापादविहिंसाधातुयो, अब्यापादअविहिंसाधातुयो च. ‘‘एत्थाति पना’’तिआदिना संकिलेसवोदानानं सङ्करभावस्स अनिट्ठापज्जनस्स च दस्सनेन पुरिमंयेव अत्थं ब्यतिरेकमुखेन सम्पादेति.

सुत्तन्तभाजनीयवण्णना निट्ठिता.