२. आयुप्पमाणवण्णना

१०२६. सुपरिमज्जितकञ्चनादासं विय सोभति विज्जोततीति सुभो, सरीरोभासो, तेन सुभेन किण्णा विकिण्णाति सुभकिण्णा.

१०२७. तंतंमनसिकारन्ति परित्तपथवीकसिणादिगतमनसिकारं. अप्पनाक्खणेपीति पि-सद्देन पुब्बभागं सम्पिण्डेति. छन्दनं आरम्मणपरियेसनं छन्दो, कत्तुकम्यताछन्दो. पणिधानं चित्तट्ठपना पणिधि, सञ्ञाविरागादीहि आरम्मणस्स विसेसनं तथापवत्ताय भावनाय आरम्मणकरणमेव.

विपुलं वुच्चति महन्तं, सन्तभावोपि महनीयताय महन्तमेवाति आह ‘‘विपुला फलाति विपुलसन्तसुखायुवण्णादिफला’’ति.

१०२८. यं चातुमहाराजिकानं आयुप्पमाणं, सञ्जीवे एसो एको रत्तिदिवो, ताय रत्तिया तिंस रत्तियो मासो, तेन मासेन द्वादसमासिको संवच्छरो, तेन संवच्छरेन पञ्च वस्ससतानि सञ्जीवे आयुप्पमाणं. यं तावतिंसानं आयुप्पमाणं, एसो काळसुत्ते एको रत्तिदिवो…पे… तेन संवच्छरेन वस्ससहस्सं काळसुत्ते आयुप्पमाणं. यं यामानं आयुप्पमाणं, एसो सङ्घाते एको रत्तिदिवो…पे… तेन संवच्छरेन द्वे वस्ससहस्सानि सङ्घाते आयुप्पमाणं. यं तुसितानं आयुप्पमाणं, रोरुवे एसो एको रत्तिदिवो…पे… तेन संवच्छरेन चत्तारि वस्ससहस्सानि रोरुवे आयुप्पमाणं. यं निम्मानरतीनं आयुप्पमाणं, महारोरुवे एसो एको रत्तिदिवो…पे… तेन संवच्छरेन अट्ठ वस्ससहस्सानि महारोरुवे आयुप्पमाणं. यं परनिम्मितवसवत्तीनं देवानं आयुप्पमाणं, तापने एसो एको रत्तिदिवो…पे… तेन संवच्छरेन सोळस वस्ससहस्सानि तापने आयुप्पमाणं. महातापने उपड्ढन्तरकप्पो. अवीचियं एको अन्तरकप्पो च आयुप्पमाणन्ति वदन्ति. देवानं अधिमुत्तकालकिरिया विय तादिसेन पुञ्ञबलेन अन्तरापि मरणं होतीति ‘‘कम्ममेव पमाण’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. एवञ्च कत्वा अब्बुदादिआयुपरिच्छेदोपि युत्ततरो होतीति.

किं झानन्ति अट्ठसु झानेसु कतरं झानं. भवसीसानीति भवग्गानि, पुथुज्जनभवग्गं अरियभवग्गं सब्बभवग्गन्ति वेहप्फलादीनं समञ्ञा. कस्सचि सत्ताति पुथुज्जनस्स, कस्सचि पञ्चाति सोतापन्नस्स, सकदागामिनो च, कस्सचि तयोति अनागामिनो वसेन वुत्तं. तस्मा सो ब्रह्मकायिकादीहि चुतो अरूपं उपपज्जन्तो वेदितब्बो. ‘‘नवसु ब्रह्मलोकेसु निब्बत्तअरियसावकानं तत्रूपपत्तियेव होति, न हेट्ठूपपत्ती’’ति (विभ. अट्ठ. १०२८) अयं अट्ठकथापाठोति अधिप्पायेन ‘‘यं पना’’तिआदि वुत्तं. ‘‘तत्रूपपत्तिपि होति उपरूपपत्तिपि, न हेट्ठूपपत्ती’’ति पन पाठोति तेन ‘‘हेट्ठूपपत्तियेव निवारिता’’तिआदिवचनेन पयोजनं नत्थि. अरूपधातूपपत्ति च न निवारिताति सम्बन्धो. अरूपधातूपपत्ति न निवारिता ‘‘मत्थके ठितोव परिनिब्बाती’’ति नियमस्स अनिच्छितत्ता.

अञ्ञत्थाति कामलोके. तत्थाति रूपलोके. अयं अट्ठकथाति ‘‘पठमज्झानभूमियं निब्बत्तो…पे… परिनिब्बाती’’ति एवं पवत्ता अट्ठकथा. तेनेवाति यस्मा रूपधातुयं उपपन्नो अधिप्पेतो, न उपपज्जनारहो, तेनेव कारणेन. तस्साति यथावुत्तस्स रूपधातुयं उपपन्नस्स अरियसावकस्स. येन रूपरागेन तत्थ रूपभवे उपपन्नो, तस्मिं अरूपज्झानेन विक्खम्भिते सम्मदेव दिट्ठादीनवेसु यथा कामरूपभवेसु आयतिं भवाभिलासो न भविस्सति, एवं अरूपभवेपीति दस्सेन्तो आह ‘‘पुन…पे… भविस्सतियेवा’’ति. तत्थ निब्बत्तोति रूपधातुयं उपपन्नो. अरियमग्गं भावेत्वाति हेट्ठिमं अरियमग्गं सम्पादेत्वा. निब्बत्तभवादीनवदस्सनवसेनाति तस्मिं रूपभवे निब्बत्तोपि तत्थेव आदीनवदस्सनवसेन. अनिवत्तितभवाभिलासोति उपरि अरूपभवे अविस्सट्ठभवपत्थनो, यतो अरूपधातुयं उपपज्जनारहो. तस्स वसेनाति तादिसस्स अरियसावकस्स वसेन. ‘‘कस्सचि पञ्च, कस्सचि तयो अनुसया अनुसेन्ती’’ति अयं यमकपाळि (यम. २.अनुसययमक.३१२) पवत्ता.

आयुप्पमाणवण्णना निट्ठिता.