१. एककनिद्देसवण्णना

८४३-४. अत्थिपटिच्चं नामाति अत्थिता पटिच्चत्थो नाम, असतिपि सहजातपुरेजातादिभावे यस्मिं सति यं होति, सो तस्स पच्चयोति कत्वा यथा तथा अत्थितामत्तं इध पटिच्चत्थोति अत्थो. तं पन पटिच्चत्थं ब्यतिरेकमुखेन पाकटतरं कातुं ‘‘यथा’’तिआदिमाह. तत्थ निस्सयादिपच्चयभावेन पटिच्चाति वुत्तन्ति निस्सयादिपच्चयभावतो पच्चयभूतं चक्खादि ‘‘पटिच्चा’’ति वुत्तं. एकिस्सा सेणियाति अट्ठारससु सेणीसु मयं अमुकाय सेणिया जाताम्ह, न अञ्ञे विय अप्पञ्ञाताति एवमेत्थ अत्थं वदन्ति.

पुरतो करणं पमुखभावकरणं. निधानरासीति निदहित्वा ठपितधननिचयो. यसोति इस्सरियं. तं पन येसु वत्तति, तेसु पट्ठापकआणाकरणेहि पाकटो होतीति ‘‘पट्ठापकमदो, आणाकरणमदो’’ति च वुत्तं.

८४५. वत्थुनाति जातिआदिपवत्तिहेतुना.

८४६. पतिट्ठाभावोति कुसलकम्मेसु पतिट्ठानाभावो, सो पन यस्मा कुसलकिरियाय ठानं न होति, तस्मा ‘‘कुसलकरणे अट्ठान’’न्ति आह. पमादसङ्खातस्स अत्थस्स एवमादिको परियायोति योजना. आदि-सद्देन ‘‘वचीदुच्चरिते, मनोदुच्चरिते चित्तस्स वोस्सग्गो, मक्खो, पळासो’’ति च एवमादिकस्स सङ्गहो दट्ठब्बो. ‘‘पमादो पमज्जनादी’’तिआदिको तदत्थप्पकासको, ‘‘चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पादन’’न्तिआदिको तप्परियायप्पकासको ब्यञ्जनपरियायो च अपरियन्तोति सम्बन्धो. ‘‘चत्तारो खन्धे दस्सेती’’ति इमिना सतिवोस्सग्गाकारप्पवत्ता चत्तारो अकुसलक्खन्धा पमादोति वदति.

८४७. अनिवातवुत्तिताय हेतुभूतो चित्तसम्पग्गहो मानविसेसो.

८४८. उत्तरभावो उत्तरियं, करणेन उत्तरियं करणुत्तरियं, सारम्भेन परस्स किरियतो उत्तरिकिरिया.

८४९. नेरुत्तिकविधानेनाति इ-कारच्च-कारानञ्च र-कारतापादनेन.

अत्तहितं अत्ताति उत्तरपदलोपेन निद्देसमाह यथा ‘‘रूपभवो रूपं, भीमसेनो भीमो’’ति च. आदिन्नो, पत्तो वा अत्थो अत्ताति निरुत्तिनयेन पदसिद्धि वेदितब्बा.

मुद्दितस्साति अङ्कितस्स.

८५०. जानन्तस्सेव महाजनस्स. उपादानादिपच्चयेति इन्धनुदकचीवरादिके पारिपूरिहेतुके.

८५१. गण्ठिका सयं गण्ठिकरणतो. पतिरूपवचनतो, अञ्ञेसं गण्ठिभेदतो च गण्ठिभूता.

८५२. अभेज्जन्तरताय समासेवितताय सुट्ठु आसेवितताय.

८५३. चिरकालपरिभावितत्तेन तेमनकरणं अल्लभावकरणं, लोभवसेन अवस्सवनन्ति अत्थो.

एवं सन्ते कथं खीयनन्ति निद्देसोति आह ‘‘खीयनन्ति चा’’तिआदि.

८५४. चीवरमण्डनादीनन्ति चीवरमण्डना पत्तमण्डना सेनासनमण्डनाति इमेसं. इदानि तं विसेसनभावं योजेत्वा दस्सेतुं ‘‘चीवरेन ही’’तिआदि वुत्तं.

८५५. सभागरहितो, सभागपटिपक्खो वा असभागो, अननुकूलानं पटिक्कूलता वा. तेनाह ‘‘मानथद्धता, विरोधो वा’’ति.

८५६. सङ्कम्पना उक्कण्ठनावसेन अनवट्ठानं, अनवधानं वा. तस्स तस्स आरम्मणस्स तण्हायना.

८५७. कायस्साति नामकायस्स. तस्मिञ्हि अविप्फारिके रूपकायोपि अविप्फारिको होति.

८६०. रागादीनन्ति रागमोहअहिरिकानोत्तप्पविचिकिच्छादीनं.

८६१. तिविधम्पि कुहनवत्थुं दस्सेतुन्ति सम्बन्धो. तत्थाति महानिद्देसे. ‘‘तत्थ कतमा कुहना लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्सा’’तिआदिना (विभ. ८६१) इध खुद्दकविभङ्गे आगतं देसनानयं निस्साय महानिद्देसदेसना पवत्ताति आह ‘‘निस्सयभूताय इमाय पाळिया’’ति.

अन्तरहितानीति अन्तविकलानि छिन्दन्तानि.

लाभसक्कारसिलोकहेतु सम्भावनाधिप्पायेन संयताकारदस्सनं कोहञ्ञन्ति आह ‘‘पापिच्छताय निरत्थककायवचीविप्फन्दनिग्गहणं कोरज’’न्ति. यो संवेगबहुलो कुक्कुच्चको पुब्बेनापरं अत्तनोपि किरियं परिसङ्कन्तो पच्चवेक्खमानो तिट्ठति, तादिसं विय अत्तानं दस्सेन्तो ‘‘अतिपरिसङ्कितो’’ति वुत्तो.

८६४. पसंसामुखेन निन्दनन्ति पसंसावत्थुतो खिपनं बहि छड्डनं यथा ‘‘अदायकं अहो दानपती’’ति.

८६५. गवेसनकम्मन्ति अप्पकेन लाभेन महन्तस्स परियेसनकब्यापारो.

८६६. पोक्खरं वुच्चति सुन्दरं, वण्णस्स सुन्दरभावो वण्णपारिपूरी होतीति आह ‘‘वण्णपारिपूरी वा वण्णपोक्खरता’’ति.

८७९. सेय्यमानादिनिद्देसेसूति ‘‘तत्थ कतमो सेय्यस्स ‘सेय्योहमस्मी’ति मानो’’तिआदिना (विभ. ८६९) निद्दिट्ठेसु नवसु माननिद्देसेसु. ‘‘सेय्यादिपुग्गलो’’ति इदं तत्थ पाळियं सेय्यादीनं नवन्नं पुग्गलानं आमट्ठत्ता वुत्तं. इध पन पुग्गलामसने सति सेय्यपुग्गलो च आमसितब्बो सिया. तेनेवाह ‘‘सेय्यमानभावेपी’’ति. सेय्यमानभावेपीति पि-सद्दो आकड्ढको असेय्यमाननिद्देसेपि पुग्गलामसनस्स कतत्ता. यस्स कस्सचीति सेय्यादीसु यस्स कस्सचि पुग्गलस्स.

८८०. पुरिममानस्साति पुब्बे पवत्तस्स सदिसमानस्स, हीनमानस्स वा, सदिसमानवसेनेव पन पाळि आगता.

८८१. ‘‘मिगानं कोत्थुको अन्तो, पक्खीनं पन वायसो’’ति (जा. १.३.१३५) वचनतो आह ‘‘पक्खिजातीसु वायसो अन्तो लामको’’ति.

८८२. विरागन्ति अरहत्तं.

८८३. मानसम्पयुत्तच्छन्दो तण्हाछन्दो. मानसभावं अनुगतो सेय्यादितो सम्पग्गण्हनवसेन पवत्तो मानसम्पयुत्तकत्तुकम्यताछन्दो वा मानच्छन्दो.

८८४. तत्थाति तस्मिं विलम्बने निप्फादेतब्बे. युत्तं अनुच्छविकं. मुत्तं विस्सट्ठं. सिलिट्ठं सहितं, अत्थद्वयविभावकं वा.

८८८. अनुद्दयस्सेवाति मेत्तायन्तस्स विय अनुकम्पन्तस्स विय विकप्पनाति आह ‘‘सहनन्दितादिकस्सा’’ति, मेत्तादिपतिरूपेन पवत्तगेहसितसिनेहस्साति अत्थो. तेनाह ‘‘तादिसो रागो’’ति. अत्थो युज्जतीति एवम्पि ‘‘तत्था’’ति पाळिपदस्स अत्थो युज्जति. परानुद्दयताहेतुको हि परानुद्दयतासहितो सो वितक्कोति.

८९०. कामगुणपारिपूरिया येभुय्येन लोको सम्भावेतीति आह ‘‘अनवञ्ञत्तत्थमेव कामगुणे च पत्थेती’’ति.

एककनिद्देसवण्णना निट्ठिता.