४. चतुक्कनिद्देसवण्णना

७९३. परितस्सनं परित्तासो, चित्तुत्रासो चाति ‘‘न परितस्सती’’ति पदस्स ‘‘न पत्थेति न उत्तसती’’ति अत्थमाह.

७९६. अरियसच्चेसु धम्मसद्दो ‘‘दिट्ठधम्मो’’तिआदीसु विय. अरियमग्गो, तस्स च फलं धम्मो यथानुसिट्ठं पटिपन्ने अपायेसु अपतमाने धारेतीति. तत्थ पञ्ञाति तस्मिं अरियमग्गफले निस्सयभूते पञ्ञा. तेनाह ‘‘तंसहगता’’ति. अविदितं विदितं विय नेति ञापेतीति नयो, अनुमानं, तस्स नयनं पवत्तनं, तं पन विसुंयेवेकं ञाणुप्पादनन्ति आसङ्काय निवत्तनत्थमाह ‘‘न अञ्ञ…पे… विसेसो’’ति. अत्तनो हि अधिगमानुसारेन पराधिगतानं कालत्तये मग्गादीनं पवत्तिआकारानुमानं नयनयनं. अनुमिननाकारमेव हिस्स सन्धाय वुत्तं ‘‘ञाणस्सेव पवत्तिविसेसो’’ति. कारणञ्च नयनयनस्स सच्चेसु पच्चक्खपवत्तनतो. ‘‘तथा’’ति इमिना यथा मग्गञाणतो अञ्ञापि ‘‘इमिना धम्मेना’’ति वत्तुं युत्तं, तथा पकारन्तरेनपि ‘‘इमिना धम्मेन ञाणेना’’ति एत्थ अत्थो युज्जतीति इममत्थं उपसंहरति. तेनाति तस्मा ञाणेन ञाततो सम्पयोगेहि नयनयनतो. ञाणविसयभावेनाति पटिवेधञाणस्स विसयभावेन. ञातेन पटिविद्धेन चतुसच्चधम्मेन, ञाणसम्पयोगेन वा ञातेन जानित्वा ठितेन मग्गफलधम्मेन.

सब्बेन सब्बन्ति सब्बप्पकारेन सब्बं, अनवसेसन्ति अत्थो. अद्धत्तयपरियापन्नञ्हि सब्बं तेभूमकसङ्खारगतं सम्मसीयति. नयनतोति नयग्गाहतो. अनुरूपत्थवाचको वा कारणसद्दो ‘‘कारणं वदती’’तिआदीसु विय.

अन्वयञाणस्सपि परियोगाहेत्वा पवत्तनतो सविसेसो विसयावबोधोति वुत्तं ‘‘धम्मे ञाण…पे… अभावा’’ति. विसयोभासनमत्तजाननसामञ्ञेनाति असतिपि अभिसमेच्च गहणे विसयविभावनसङ्खातअवबोधसामञ्ञमत्तेन. ‘‘ञाण’’न्ति सम्मतेसूति ‘‘ञाण’’न्ति वोहरितेसु लद्धञाणवोहारेसु. सम्मुतिवसेनाति धम्मञाणादि विय समुखेन विसये अप्पवत्तित्वा पञ्ञत्तिमुखेन पवत्तं. अवसेसन्ति सम्मुतिञाणमेवाह. इतरञाणत्तयविसभागन्ति धम्मञाणादिञाणत्तयविधुरं.

७९७. कामभवधम्मेति कामभवसङ्खाते धम्मे.

७९८. साति पठमज्झानपञ्ञा. वीतरागभावनावत्थस्साति ‘‘वीतरागो होती’’ति एवं वुत्तस्स. तन्ति छट्ठाभिञ्ञं. मग्गञाणञ्हि किच्चतो मग्गसच्चम्पि पटिविज्झति. इतराति हेट्ठिममग्गपञ्ञा. तदुपनिस्सयत्ताति तस्सा छट्ठाभिञ्ञाय, तस्स वा पटिविज्झनस्स उपनिस्सयत्ता पटिविज्झति नाम. यथानुरूपन्ति दिट्ठासवादीनं यथानुरूपं. आसवक्खयेति आसवक्खयपरियाये कारणूपचारेन. तंनिब्बत्तनतोति तस्स आसवक्खयसङ्खातस्स फलस्स निब्बत्तनतो. इदञ्च ‘‘आसवानं खये ञाणं छट्ठाभिञ्ञा’’ति सुत्ते आगतत्ता वुत्तं.

८०१. अभिविसिट्ठेन वा ञाणेन पाकटं करोन्तस्साति अधिगमवसेन पकासं विभूतं करोन्तस्स.

८०२. वसितापञ्चकरहितं वसिभावं अपापितं पटिलद्धमत्तं. पटिपदारम्मणसहगता पञ्ञा पटिपदारम्मणसम्बन्धिनीति आह ‘‘पञ्ञाय पटिपदारम्मणुद्देसेना’’ति.

चतुक्कनिद्देसवण्णना निट्ठिता.