४. सङ्खारक्खन्धनिद्देसवण्णना
२०. ‘‘हेट्ठिमकोटियाति एत्था’’ति इदं पठमं ‘‘हेट्ठिमकोटिया’’ति वचनं सन्धाय वुत्तं. तस्स हि भुम्मवसेन अत्थो गहेतब्बो. तेनाह ‘‘तत्थ हि पधानं दस्सित’’न्ति. हेट्ठिमकोटियाव पधानं दस्सितन्ति इममत्थं गहेत्वा ‘‘यदि एव’’न्तिआदिना चोदेति. इतरो ‘‘हेट्ठिमकोटिया पधानमेव दस्सित’’न्ति एवमेत्थ नियमो गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘उपरिमकोटिगतभावेना’’तिआदिना तं परिहरति. पधानस्सेव दस्सनं. पधाने हि दस्सिते अप्पधानम्पि अत्थतो दस्सितमेव होतीति. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘तंसम्पयुत्तसङ्खारा पन ताय गहिताय गहिताव होन्ती’’ति. यं हेट्ठिमकोटियं लब्भति, तं उपरिमकोटियम्पि लब्भति एवाति आह ‘‘हेट्ठिमकोटि हि सब्बब्यापिका’’ति. दुतिये करणनिद्देसतं दस्सेतुं ‘‘आगताति सम्बन्धो’’ति आह. आगमनकिरिया हि हेट्ठिमकोटिया करणभावेन तत्थ वुत्ताति. यथा च आगमनकिरियाय, एवं वचनकिरियायपि हेट्ठिमकोटिया करणभावो सम्भवतीति दस्सेतुं ‘‘पुरिमेपि वा’’तिआदिमाह. ‘‘एकूनपञ्ञासप्पभेदे’’ति इदं लोकियचित्तुप्पादे पाळिआगतानं सङ्खारक्खन्धधम्मानं उपरिमकोटिं सन्धाय वुत्तं. येवापनकधम्मेहि सद्धिं उपरिमकोटिया गय्हमानाय ‘‘तेपञ्ञासा’’ति वत्तब्बं सिया, लोकुत्तरचित्तुप्पादवसेन पन ‘‘सत्तपञ्ञासा’’ति.
सङ्खारक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
पकिण्णककथावण्णना
समुग्गम-पदस्स तत्वतो परियायतो च अत्थं दस्सेति ‘‘सञ्जातियं आदिउप्पत्तिय’’न्ति. भेदतो पन समायोगे उग्गमनन्ति. तत्थ केन समायोगे, कुतो, कथञ्च उग्गमनन्ति विचारणायं आह ‘‘तंतंपच्चयसमायोगे’’तिआदि. तत्थेवाति पञ्चवोकारभवे एव. तत्थ हि पञ्चक्खन्धा परिपुण्णा समुग्गच्छन्ति. यथाधिगतानं अधिगतप्पकारानं, पटिसन्धिकानन्ति अत्थो. ओपपातिकसमुग्गमेनेव चेत्थ संसेदजसमुग्गमोपि गहितोति दट्ठब्बो पञ्चक्खन्धपरियापन्नानं तदा उप्पज्जनारहानं उप्पज्जनतो. तत्थ संसेदजा उप्पज्जित्वा वड्ढन्ति, इतरे न वड्ढन्तीति इदमेतेसं नानाकरणं. सुखुमजातियलोमा एव किर केचि एळका हिमवन्ते विज्जन्ति, तेसं लोमं सन्धाय ‘‘जातिमन्तएळकलोम’’न्ति वुत्तं अतिसुखुमत्ता तेसं लोमानं. केचि पन ‘‘अजपाकतिकेळकादीहि सङ्कररहितानं तेसं एळकविसेसानं निब्बत्तेळकस्स लोमं जातिउण्णा, तम्पि तङ्खणनिब्बत्तस्सा’’ति वदन्ति. गब्भं फालेत्वा गहितस्साति अपरे. एवंसण्ठानन्ति जातिउण्णंसुनो पग्घरित्वा अग्गे ठिततेलबिन्दुसण्ठानं. वण्णप्पटिभागोति रूपपटिच्छन्नो सण्ठानपटिच्छन्नो च.
सन्ततिमूलानीति तस्मिं भवे रूपसन्ततिया मूलभूतानि. अनेकिन्द्रियसमाहारभावतोति यथारहं चक्खादिअनेकिन्द्रियसङ्घातभावतो. पधानङ्गन्ति उत्तमङ्गं सिरो.
न तस्स तस्स खन्धस्स परिपुण्णतं, तंतंखन्धेकदेसस्सेव वुत्तत्ताति अधिप्पायो. कामावचरानन्ति कामावचरसत्तानं. परिहीनायतनस्साति परिहीनस्स चक्खादिआयतनस्स वसेन. तत्थ दुग्गतियं अन्धस्स चक्खुदसकवसेन, बधिरस्स सोतदसकवसेन, अन्धबधिरस्स उभयवसेन सन्ततिसीसहानि वेदितब्बा. नपुंसकस्स पन भावहानि वुत्ता एव. तथा अन्धबधिराघानकस्स चक्खुसोतघानवसेन. तं पन धम्महदयविभङ्गपाळिया विरुज्झति. तं परतो आवि भविस्सति. रूपावचरानं पन चक्खुसोतवत्थुजीवितवसेन चत्तारि सन्ततिसीसानीति इतरेसं वसेन सन्ततिसीसहानि वेदितब्बा.
तेसन्ति पञ्चन्नं खन्धानं. वत्थुभावेनाति विचारणाय अधिट्ठानभावेन. पटिसन्धियं उप्पन्ना पवत्ता पञ्चक्खन्धाति पटिसन्धिक्खणे पवत्तिक्खणे च पञ्चक्खन्धे दस्सेति. भुम्मनिद्देसोति ‘‘पञ्चसु खन्धेसू’’ति अयं भुम्मनिद्देसो. अञ्ञथाति निद्धारणे अनधिप्पेते. ‘‘भावेनभावलक्खणत्थे’’ति इदं विसयादिअत्थानं इधासम्भवतो वुत्तं. उभयन्ति रूपारूपं. रूपारूपसन्ततिन्ति रूपसमुट्ठापकं रूपसन्ततिं अरूपसन्ततिञ्च. ‘‘वत्थु उप्पादक्खणे दुब्बलं होती’’ति इदं न पटिसन्धिक्खणं एव, नापि वत्थुरूपं एव सन्धाय वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बरूपानं उप्पादक्खणे दुब्बलतं सन्धाय वुत्त’’न्ति. ‘‘तदा ही’’तिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स कारणवचनं. तत्थ तन्ति रूपं. ‘‘कम्मक्खित्तत्ता’’ति इदं न कम्मजतामत्तं सन्धाय वुत्तं, अथ खो कम्मजस्स पठमुप्पत्तियं अपतिट्ठिततं सन्धायाति दस्सेन्तो ‘‘सतिपी’’तिआदिमाह. ततो परन्ति ततो पटिसन्धितो परं. सदिससन्ताने यथा पतिट्ठितं, न तथा विसदिससन्तानेति आह ‘‘समानसन्ततिय’’न्ति.
अङ्गभावन्ति कारणभावं. तेनेवाह ‘‘सहायभाव’’न्ति. तेसं धम्मानन्ति येहि सद्धिं उप्पन्नं, तेसं पटिसन्धियं चित्तचेतसिकधम्मानं. तदाति ठितिक्खणे भङ्गक्खणे च रूपुप्पादनमेव नत्थि. अनन्तरादिपच्चयलाभेन उप्पादक्खणे एव चित्तस्स बलवभावो, न इतरत्र. तेनाह ‘‘यदा च रूपुप्पादनं, तदा उप्पादक्खणे’’ति.
येहाकारेहीति आहारिन्द्रियपच्चयादिआकारेहि. यथासम्भवं पच्चया होन्तीति फस्सादयो आहारादिवसेन यथारहं पच्चया होन्ति. वुत्तञ्हेतं पट्ठाने ‘‘पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकता आहारा सम्पयुत्तकानं खन्धानं, कटत्ता च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४२९).
चुतिचित्तेन सद्धिं उप्पज्जमानं, चुतिचित्तेन वा कारणभूतेन उप्पज्जमानं. ततो पुरिमतरेहि उप्पज्जमानं वियाति यथा चुतिचित्ततो आसन्नेहि पुरिमतरेहि उप्पज्जमानं रूपं भवन्तरे न उप्पज्जति, एवं चुतिचित्तेन उप्पज्जमानम्पि अनुपच्छिन्नेपि वट्टमूलेति अकारणं वट्टमूलावूपसमो चुतिचित्तस्स रूपुप्पादनेति दस्सेति.
अरूपस्साति आरुप्पस्स.
उतुनाति पटिसन्धिचित्तस्स ठितिक्खणे उप्पन्नेन उतुना. समुट्ठिते रूपेति पटिसन्धिचित्तस्स भङ्गक्खणे रूपे समुट्ठिते पटिसन्धिअनन्तरं पठमभवङ्गचित्तं रूपं समुट्ठापेति. उप्पादनिरोधक्खणाति यथावुत्तेसु सोळससु चित्तेसु आदिचित्तस्स उप्पादक्खणो, सोळसमचित्तस्स निरोधक्खणो चाति वदन्ति, रूपस्सेव पन उप्पादनिरोधक्खणा वेदितब्बा.
धरमानक्खणे एवाति तस्स उतुनो विज्जमानक्खणे एव यदि गहिता, ‘‘सोळसचित्तक्खणायुकं रूप’’न्ति वुत्तं होति सोळसहेव चित्तेहि तस्स धरमानताय परिच्छिन्नत्ता. उप्पादक्खणं अग्गहेत्वाति उतुनो धरमानक्खणे उप्पादक्खणं अग्गहेत्वा निरोधक्खणो अथ गहितो, ‘‘सत्तरसचित्तक्खणायुकंरूप’’न्ति वुत्तं होति उप्पादक्खणसहितेन च एकस्स चित्तक्खणस्स गहितत्ता. ‘‘अधिकसोळसचित्तक्खणायुक’’न्ति वुत्तं होति निरोधक्खणस्स बहिकतत्ता.
एवं उप्पादनिरोधक्खणेसु गहितेसु अग्गहितेसु च सोळससत्तरसचित्तक्खणायुकता, ततो अधिकचित्तक्खणायुकता च सियाति दस्सेत्वा इदानि तत्थ ठितपक्खं दस्सेन्तो ‘‘यस्मा पना’’तिआदिमाह. तत्थ तस्स धरमानक्खणे उप्पन्नेसूति तस्स उतुनो धरमानक्खणे उप्पन्नेसु सोळससु चित्तेसु पटिसन्धिपि यस्मा गहिता, तस्मा उतुनो उप्पादक्खणो धरमानक्खणे गहितोति निरोधक्खणे अग्गहिते ‘‘रूपे धरन्तेयेव सोळस चित्तानि उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तं पन सत्तरसमेन चित्तेन सद्धिं निरुज्झती’’ति (विभ. अट्ठ. २६ पकिण्णककथा) एवं अट्ठकथायं वक्खमाना अधिकसोळसचित्तक्खणायुकता अधिप्पेता. गहिते वा निरोधक्खणे सोळसचित्तक्खणायुकता अधिप्पेताति सम्बन्धो. एत्थ च ‘‘अधिकसोळसचित्तक्खणायुकता’’ति इदं पटिसन्धिचित्तस्स उप्पादक्खणो गहितोति कत्वा वुत्तं. यस्मा पन पटिच्चसमुप्पादविभङ्गवण्णनायं ‘‘द्वे भवङ्गानि, आवज्जनं, दस्सनं, सम्पटिच्छनं, सन्तीरणं, वोट्ठब्बनं, पञ्च जवनानि, द्वे तदारम्मणानि, एकं चुतिचित्तन्ति पञ्चदस चित्तक्खणा अतीता होन्ति, अथावसेसएकचित्तक्खणायुके’’ति (विभ. अट्ठ. २२७), तथा तदारम्मणपरियोसानानि, ‘‘एकं चुतिचित्तं, तदवसाने तस्मिञ्ञेव एकचित्तक्खणट्ठितिके आरम्मणे पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जती’’ति (विभ. अट्ठ. २२७) च वक्खति. तस्मा रूपस्स सोळसचित्तक्खणायुकतायपि अत्थसिद्धि होतियेव. तेनाह ‘‘सोळसचित्तक्खणायुकता अधिप्पेता’’ति. तथापि उप्पज्जित्वा भवङ्गचलनस्स पच्चयो होति, न उप्पज्जमानमेवाति सत्तरसचित्तक्खणायुकता वेदितब्बा.
ओजाय सभावसुखुमता उपादारूपभावतो. एत्थ च मातरा अज्झोहटा ओजा बाहिरब्भञ्जनं विय गब्भमल्लिना तस्मिं सन्ताने ओजट्ठमकरूपुप्पत्तिया पच्चयो होति. आहारसमुट्ठानरूपपवेणिया ओजाय विय सेसतिसन्ततिओजाय रूपुप्पादनन्ति उदरिये ओजा रूपं न समुट्ठापेति उतुसमुट्ठानभावतो, उपादिन्नकट्ठाने एव पन समुट्ठापेति, रसहरणीहि गन्त्वा कायानुसटन्ति वेदितब्बं.
चित्तञ्चेवाति एत्थ च-सद्देन पटियोगीनं कम्ममेव समुच्चिनोति, न चित्तेन सम्पयुत्तधम्मेति कत्वा आह ‘‘चित्तस्स पुब्बङ्गमताय वुत्त’’न्ति. ‘‘चित्तुप्पादं गण्हाति ‘चित्तं उप्पन्नं होती’तिआदीसु (ध. स. १) विय, न कम्मचेतनं विय एकधम्ममेवा’’ति वुत्ते ‘‘यथा चित्तसमुट्ठानरूपस्स हेतुआदयो चित्तसम्पयुत्तधम्मापि समुट्ठापकाव, एवं कम्मसमुट्ठानरूपस्स कम्मसम्पयुत्तापी’’ति चोदनं समुट्ठापेत्वा तस्स परिहारं वत्तुं ‘‘कम्मसमुट्ठानञ्चा’’तिआदिमाह.
रूपस्साति रूपक्खणस्स, रूपस्स वा अद्धुनो. नयदस्सनमत्तं दट्ठब्बं पटिसन्धिक्खणे एव रूपारूपधम्मानं एकक्खणे पातुभावोति इमस्स अत्थस्स अनधिप्पेतत्ता. तेनेवाह ‘‘ततो परम्पि रूपारूपानं सहुप्पत्तिसब्भावतो’’ति. यथा च ‘‘पटिसन्धिक्खणे एवा’’ति नियमो न गहेतब्बो, एवं ‘‘एकक्खणे एव पातुभावो’’तिपि नियमो न गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘न पनेत’’न्तिआदिमाह. तंदीपनत्थमेवाति असमानकालतादीपनत्थमेव, न सहुप्पाददीपनत्थं. अद्धानपरिच्छेदकथा हि अयन्ति.
यदि एवन्ति यथा फलपत्तानि, एवं रूपारूपधम्मा यदि दन्धलहुपरिवत्तिनो. असमानद्धत्ताति अतुल्यकालत्ता. निच्छिद्देसूति निब्बिवरेसु. तेन निरन्तरप्पवत्तिं एव विभावेति. अयन्ति अद्धानपरिच्छेदकथा. चित्तजरूपादीनं न तथा निरन्तरभावेन पवत्ति, यथा कम्मजरूपानन्ति आह ‘‘कम्मजरूपप्पवत्तिं सन्धाया’’ति. कम्मजरूपानं वा इतरेसं मूलभावतो पधानन्ति ‘‘कम्मजरूपप्पवत्तिं सन्धाया’’ति वुत्तं. अचित्तुप्पादकत्ता अब्याबज्झताय निरोधसमापत्तिया निब्बानपटिभागता वेदितब्बा. पदे पदं अक्कमित्वाति लकुण्डकपादताय अत्तनो अक्कन्तपदसमीपे पदं निक्खिपित्वा. यो हि सीघपदविक्कमो लकुण्डकपादो, सो इधाधिप्पेतोति आह ‘‘लहुं लहुं अक्कमित्वाति अत्थो’’ति. सहेव निरुज्झन्तीति रूपं कम्मजमिधाधिप्पेतन्ति कत्वा वुत्तं. उतुजं पन चुतितो उद्धम्पि पवत्तति एव. पुब्बे वुत्तन्ति ‘‘रूपस्स सत्तरसचित्तक्खणा, अरूपस्स ततो एकभागो’’ति (विभ. मूलटी. २० पकिण्णककथावण्णना) एवं वुत्तं अद्धानप्पकारं.
एकुप्पादतोति समानुप्पादतो. समानत्थो हि अयं एक-सद्दो. एको दट्ठब्बाकारोति एको ञातपरिञ्ञाय पस्सितब्बाकारो. एवञ्हि सोळसाकारा सियुं, इतरथा वीसति, ततो अधिका वा एते आकारा भवेय्युं. तस्साति पच्छिमकम्मजस्स. हेट्ठा सोळसकेति परियोसानसोळसकस्स अनन्तरातीतसोळसके. पच्छिमस्साति तत्थ पच्छिमचित्तस्स. नानानिरोधभावं विय एकुप्पादभावम्पि पच्छिमकम्मजस्स ठपने कारणं अनिच्छन्तो ‘‘यदि पना’’ति सासङ्कं वदति. ‘‘सब्बम्पी’’तिआदिना तत्थ अतिप्पसङ्गं दस्सेति. वज्जेतब्बं नानुप्पादं एकनिरोधं. गहेतब्बं एकुप्पादनानानिरोधं. उभयम्पि तदा नत्थि अनुप्पज्जनतो. तेनेवाह ‘‘कम्मजरूपस्स अनुप्पत्तितो’’ति. ततो पुब्बेति पच्छिमकम्मजरूपुप्पज्जनतो ओरं. अञ्ञस्साति यस्स चित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं, ततो अञ्ञस्स चित्तस्स. ठितिक्खणे उप्पन्नस्स एकुप्पादता, भङ्गक्खणे उप्पन्नस्स नानानिरोधता च नत्थीति आह ‘‘ठितिभङ्गक्खणेसु उप्पन्नरूपानि वज्जेत्वा’’ति. तेनाति रूपेन. ‘‘सङ्खलिकस्स विय सम्बन्धो’’ति एतेन अविच्छिन्नसम्बन्धो इध ‘‘पवेणी’’ति अधिप्पेतोति दस्सेति. अञ्ञथाति विच्छिज्जमानम्पि गहेत्वा ‘‘पवेणी’’ति वुच्चमाने. न हि रूपधम्मानं अरूपधम्मानं विय अनन्तरपच्चयभावो अत्थीति रूपधम्मानं भङ्गक्खणे उप्पन्नरूपधम्मे अग्गहेत्वा ‘‘अट्ठचत्तालीसा’’ति वुत्तं. तेसं पन गहणे एकूनपञ्ञासाव सियाति आह ‘‘एकूनपञ्ञासकम्मजियवचनं कत्तब्बं सिया’’ति.
सुदीपनत्ताति सुखदीपनत्ता, नयदस्सनभावेन वा सुट्ठु दीपनत्ता. तेनेवाह ‘‘एतेन हि नयेना’’तिआदि. तत्थ तन्ति रूपं. तेनाति रूपेन. उभयत्थाति पच्छिमकम्मजरूपप्पवत्तियं, ततो पुब्बे च. अञ्ञस्साति एकस्स चित्तस्स ठितिक्खणे उप्पज्जित्वा ततो अञ्ञस्स चित्तस्स. तस्साति रूपस्स. एत्थ च पच्छिमकम्मजरूपप्पवत्तियं निरुज्झनकन्ति वुत्तं ततो पुरेतरप्पवत्तं रूपं वेदितब्बं. चतुसन्ततिकरूपेनातिआदि यथावुत्तसङ्गहगमनदस्सनं. एत्थाति एतस्मिं नानुप्पादेकनिरोधतादीपने. ठितिक्खणेति अरूपस्स रूपस्स च ठितिक्खणे उप्पन्नस्स रूपस्स च अरूपस्स च दस्सितत्ता. अदस्सितस्साति यथा एव एत्थ, एवं तत्थ विभजित्वा अदस्सितस्स. कस्मा पनेत्थ पच्छिमकम्मजेन दीपनायं समतिंसकम्मजरूपग्गहणं कतन्ति आह ‘‘समतिंस…पे… योजित’’न्ति. ततो कम्मतो जाता तंकम्मजा, तेसु. सङ्खरोतीति सङ्खारो, जीवितञ्च तं सङ्खारो चाति जीवितसङ्खारो, आयु. जीवितेन सङ्खरीयन्तीति जीवितसङ्खारा, उस्मादयो.
अञ्ञस्स उप्पादक्खणेति यस्स चित्तस्स उप्पादक्खणे उप्पन्नं रूपं अञ्ञस्स ततो सत्तरसमस्स उप्पादक्खणे, ठितिक्खणे उप्पन्नं अञ्ञस्स ठितिक्खणेति सम्बन्धो. ‘‘वुत्तन्ति अधिप्पायो’’ति इदं पाळिया विरुज्झन्तम्पि अट्ठकथायं आगतभावदस्सनत्थं वुत्तन्ति अयमेत्थ अधिप्पायोति अत्थो. कस्माति चित्तसमुट्ठानरूपं सन्धाय पाळि पवत्ता, अट्ठकथायं पन कम्मजरूपन्ति सा ताय केन कारणेन विरुज्झतीति आह ‘‘चतु…पे… भवितब्बत्ता’’ति, निप्फन्नस्साति अधिप्पायो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘यो चायं चित्तसमुट्ठानस्स…पे… कम्मादिसमुट्ठानस्सापि अयमेव खणनियमो’’ति (विभ. अट्ठ. २६ पकिण्णककथा). एतेहीति यथानीतो यमकपाठो, ‘‘कायसङ्खारो चित्तसमुट्ठानो’’तिआदिको अट्ठकथापदेसोति एतेहि. नत्थियेव एकुप्पादएकनिरोधदीपनतोति अधिप्पायो. तेन हि वुत्तं ‘‘येन चित्तेन सद्धिं उप्पज्जति, ततो पट्ठाय सत्तरसमेन सद्धिं निरुज्झती’’तिआदि.
पुन ‘‘एतेही’’ति इमिना एकुप्पादनानानिरोधनानुप्पादएकनिरोधदीपनवसेन पवत्ता अट्ठकथापदेसा गहिताति वेदितब्बं, उभयत्थापि वा एतेहि आचरियेहीति अत्थो. ततियो भागो, तेन अधिका सोळसचित्तक्खणायुकता ततिय…पे… युकता वुत्ताति सम्बन्धो. ततिय भागोति च उप्पादट्ठितिक्खणे उपादाय भङ्गक्खणो अधिप्पेतो. यस्मिं एकादस चित्तक्खणा अतीता, अवसेसपञ्चचित्तक्खणायुके, यस्मिं पञ्चदस चित्तक्खणा अतीता, अवसेसएकचित्तक्खणायुके तस्मिंयेव आरम्मणेति योजेतब्बं. उभयञ्चेतं यथाक्कमं मनोद्वारे पञ्चद्वारे च आपाथगतं वेदितब्बं. न खो पनेवं सक्का विञ्ञातुं एकचित्तक्खणातीतं आरम्मणं सन्धाय पटिच्चसमुप्पादविभङ्गट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. २२७) तथा वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘न हि सक्का’’तिआदिमाह. पञ्चदसाति अतिरेकपञ्चदस चित्तक्खणा अतीताति सम्बन्धो. ‘‘तस्मा’’तिआदिना यत्थ खणेकदेसं अग्गहितन्ति न सक्का वत्तुं, तमेव दस्सेति. एवं ताव न रूपं सत्तरसचित्तक्खणायुकं, नापि ततियभागाधिकसोळसचित्तक्खणायुकं, अथ खो सोळसचित्तक्खणायुकमेवाति दस्सितं होति.
कस्मा पनेत्थ रूपमेव समानेपि अनिच्चसङ्खतादिभावे चिरायुकं जातन्ति? दन्धपरिवत्तिभावतो. अरूपधम्मा हि सारम्मणा चित्तपुब्बङ्गमा, ते यथाबलं अत्तनो आरम्मणविभावनवसेन पवत्तन्तीति तदत्थनिप्फत्तिसमनन्तरमेव निरुज्झनतो लहुपरिवत्तिनो. तेनाह भगवा, ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि एवं लहुपरिवत्तं, यदिदं, भिक्खवे, चित्त’’न्ति (अ. नि. १.४८). रूपधम्मा पन अनारम्मणा, ते आरम्मणवसेन अरूपधम्मेहि विभावेतब्बा. सा च नेसं वोहारानुगुणा विभावेतब्बता अत्तनो दन्धपरिवत्तिताय, तेसञ्च लहुपरिवत्तिताय सोळसहि सत्तरसहि वा चित्तक्खणेहि निप्पज्जतीति रूपमेवेत्थ चिरायुकं जातं. किञ्च – लहुविञ्ञाणविसयसन्ततिमत्ताधीनवुत्तिताय तिण्णं खन्धानं, आरम्मणूपलद्धिमत्तभावतो विञ्ञाणस्स च लहुपरिवत्तिता, दन्धमहाभूतप्पच्चयताय पन रूपस्स दन्धपरिवत्तिता. नानाधातूसु तथागतस्सेव यथाभूतञाणं, तेन च रूपमेव पुरेजातपच्चयो वुत्तो, पच्छाजातपच्चयो च तस्सेवाति न एत्थ अनिच्चसङ्खतादिभावसामञ्ञेन रूपारूपं समानायुकं परिकप्पेतब्बं. वुत्तनयेन रूपमेव चिरायुकन्ति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.
यथा च रूपस्स सत्तरसचित्तक्खणायुकता, ततियभागाधिकसोळसचित्तक्खणायुकता वा न होति, तं दस्सेत्वा य्वायं अट्ठकथायं चित्तस्स ठितिक्खणे रूपुप्पादो वुत्तो, तत्थ ठितिक्खणमेव ताव चित्तस्स अननुजानन्तो ‘‘यो चेत्थ…पे… विचारेतब्बो’’ति वत्वा यमके उप्पन्नउप्पज्जमानवारादिपाळिं आहरन्तो ‘‘चित्तयमके’’तिआदिमाह. तत्थ परिपुण्णविस्सज्जनेति उभयम्पि यमकपदं अहापेत्वा कतविस्सज्जने. उप्पादक्खणे अनागतञ्चाति उप्पादक्खणे च चित्तं, अनागतञ्च चित्तं न निरुद्धं, निरुज्झमानन्ति अत्थो. ठितिक्खणाभावं चित्तस्स दीपेतीति उप्पन्नउप्पज्जमानवारादीसु ‘‘ठितिक्खणे’’ति अवचनं चित्तस्स ठितिक्खणं नाम नत्थीति इममत्थं दीपेति बोधेति. न हि यथाधम्मसासने अभिधम्मे लब्भमानस्स अवचने कारणं दिस्सतीति अधिप्पायो. न केवलमभिधम्मे अवचनमेव चित्तस्स ठितिक्खणाभावजोतकं, अपिच खो सुत्तन्तपाळिपीति दस्सेन्तो ‘‘सुत्तेसुपी’’तिआदिमाह. तत्थ अञ्ञथत्तं नाम पुब्बापरविसेसो. खणद्वयसमङ्गिं ठितन्ति पच्चुप्पन्नस्स ठितभावमाह. अञ्ञथत्तं पन सन्तानेयेव वेदितब्बं.
एत्थ च केचि ‘‘यथाभूतो धम्मो उप्पज्जति, किं तथाभूतोव भिज्जति, उदाहु अञ्ञथाभूतो? यदि तथाभूतोव भिज्जति, न जरताय सम्भवो. अथ अञ्ञथाभूतो, अञ्ञो एव सोति सब्बथापि ठितिक्खणस्स अभावोयेवा’’ति वदन्ति. तत्थ एकधम्माधारभावेपि उप्पादनिरोधानं अञ्ञोव उप्पादक्खणो, अञ्ञो निरोधक्खणो. उप्पादावत्थञ्हि उपादाय उप्पादक्खणो, निरोधावत्थं उपादाय निरोधक्खणो. उप्पादावत्थाय च भिन्ना निरोधावत्थाति एकस्मिंयेव सभावधम्मे यथा इच्छितब्बा, अञ्ञथा अञ्ञोव धम्मो उप्पज्जति, अञ्ञो धम्मो निरुज्झतीति आपज्जेय्य, एवं निरोधावत्थाय विय निरोधाभिमुखावत्थायपि भवितब्बं. सा ठिति, जरता चाति सम्पटिच्छितब्बमेतं. यदि एवं कस्मा पाळियं ठितिक्खणो न वुत्तोति? विनेय्यज्झासयानुरोधेन नयदस्सनवसेन पाळि गताति वेदितब्बा. अभिधम्मदेसनापि हि कदाचि विनेय्यज्झासयानुरोधेन पवत्तति. तथा हि रूपस्स उप्पादो ‘‘उपचयो, सन्तती’’ति भिन्दित्वा देसितो. हेतुसम्पयुत्तदुकादिदेसना चेत्थ निदस्सितब्बा.
‘‘यस्स वा पना’’तिआदि पुच्छावचनं. तस्स ‘‘नो’’ति विस्सज्जनं. समुदयसच्चं निरुज्झतीति चित्तुप्पादस्स निरोधक्खणो वुत्तो. अयमेत्थ अधिप्पायो – यदि चित्तस्स भङ्गक्खणे रूपं उप्पज्जेय्य, तं दुक्खसच्चन्ति कत्वा ‘‘नो’’ति वत्तुं न सक्का, वुत्तञ्चेतं. तस्मा विञ्ञायति ‘‘चित्तस्स निरोधक्खणे रूपुप्पादो नत्थी’’ति. तयिदमकारणं. अरूपलोकञ्हि सन्धाय, चित्तसमुट्ठानरूपं वा ‘‘नो’’ति सक्का वत्तुन्ति. अयञ्हि यमकदेसनाय पकति, यदिदं यथासम्भवयोजना. एतेन ‘‘न च चित्तसमुट्ठानरूपमेवा’’तिआदिवचनं पटिक्खित्तं दट्ठब्बं. अथ वा पच्चासत्तिञायेन यं समुदयसच्चं निरुज्झति, तेन यं दुक्खसच्चं उप्पादेतब्बं चित्तचेतसिकतप्पटिबद्धरूपसङ्खातं, तस्स तदा उप्पत्ति नत्थीति ‘‘नो’’ति विस्सज्जनं, न सब्बस्स.
सहुप्पादेकनिरोधवचनतोति ‘‘यस्स कायसङ्खारो निरुज्झति, तस्स चित्तसङ्खारो निरुज्झतीति? आमन्ता’’ति (यम. २.सङ्खारयमक.७९) एवं सहुप्पादसहनिरोधवचनतो. तेन वचनेनाति ‘‘यस्स कायसङ्खारो’’तिआदिवचनेन. अञ्ञरूपानन्ति कम्मउतुआहारजरूपानं. सहुप्पादसहनिरोधादिकानन्ति एत्थायं योजना – अप्पटिक्खित्तसहुप्पादसहनिरोधअननुञ्ञातनानुप्पादनानानिरोधअनिवारितअब्याकतभावानं कम्मजादीनन्ति. एतेनाति ‘‘यस्स कुसला धम्मा उप्पज्जन्ती’’तिआदिकेन (यम. ३.धम्मयमक.१६३) पाठेन, ‘‘न चित्तसमुट्ठानरूपमेवा’’ति युत्तिवचनेन च. यमकपाळिअनुस्सरणेति यथादस्सितचित्तयमकपाळिया यथारुतवसेनेव अनुस्सरणे विज्जमाने. भिज्जमानताति चित्तस्स भिज्जमानता नाम निरुज्झमानता ठितिया अभावतो. सहायभावं नापि गच्छति निस्सयत्थिभावादिना पच्चयभावाभावतो. उप्पादक्खणे एव हि अनन्तरादिपच्चयलाभेन चित्तस्स बलवता. एवञ्च सतीति एवञ्च उतुनापि भवङ्गचित्तस्स उप्पादक्खणेयेव रूपसमुट्ठापने सति. तंचित्तक्खणेति तस्स चित्तस्स खणे, खणद्वयेपीति अत्थो. तेनेवाति अतिलहुपरिवत्तिभावेनेव. अथ वा तेनेवाति दन्धपरिवत्तिकताय रूपस्स सकलं एकचित्तक्खणं उप्पज्जमानभावेनेव. तन्ति चित्तं. पटिसन्धिचित्तं सम्पयुत्तधम्मानं विय सहजातरूपधम्मानम्पि सहजातादिपच्चयेन पच्चयो होतीति आह ‘‘पटिसन्धितो उद्ध’’न्ति. चित्तसमुट्ठानानं चित्तं सहजातादिपच्चयो होतियेवाति वुत्तं ‘‘अचित्तसमुट्ठानान’’न्ति. तदनन्तरन्ति येन चित्तेन सहुप्पन्नं, तस्स चित्तस्स अनन्तरं. तन्ति रूपं. तदनन्तरं चित्तन्ति सहुप्पन्नचित्तानन्तरं चित्तं. यदि एवन्ति यदि सकलं चित्तक्खणं रूपं उप्पज्जमानमेव होति, चित्तस्स उप्पादक्खणे एव रूपस्स उप्पादारम्भोति आह ‘‘न, चित्तनिरोधक्खणे रूपुप्पादारम्भाभावतो’’ति. चित्तक्खणेति अत्तना सहुप्पन्नचित्तस्स खणे. तन्ति रूपं. रूपसमुट्ठापनपुरेजातपच्चयकिच्चन्ति रूपसमुट्ठापनकिच्चञ्च पुरेजातपच्चयकिच्चञ्च. ठितिप्पत्तिविसेसालाभन्ति ठितिप्पत्तिया लद्धब्बो यो विसेसो, तस्स अलाभं. इदं वुत्तन्ति ‘‘येन सहुप्पज्जति, तंचित्तक्खणे रूपं उप्पज्जमानमेवा’’ति इदं परियायेन वुत्तं.
यं यस्स सम्बन्धिभावेन वुत्तं, तं दूरे ठितम्पि तेन सम्बन्धनीयन्ति आह ‘‘ततो परं…पे… एतेन सह सम्बन्धो’’ति. तस्मा ‘‘ततो’’ति एत्थ तंसद्देन चुतिं पच्चामसतीति वुत्तं ‘‘चुतितो परन्ति अत्थो’’ति.
नत्थीति कत्वाति यदिपि यथा अट्ठकथायं वुत्तं, तथा एकुप्पादेकनिरोधता रूपानं अरूपेहि, अरूपानञ्च रूपेहि नत्थि. यथा च अम्हेहि वुत्तं, तथा अत्थेवाति अधिप्पायो.
चतुत्थस्स पकारस्स वुच्चमानत्ता ‘‘तयो पकारे आहा’’ति वुत्तं.
‘‘तेसंयेव रूपानं कायविकारो’’तिआदिना परिनिप्फन्नानं विकारादिभावं दस्सेत्वा ‘‘सब्बं परिनिप्फन्नं सङ्खतमेवा’’ति वदन्तेन परिनिप्फन्नतापरियायो दस्सितो. पुब्बन्तापरन्तपरिच्छिन्नोति पातुभावविद्धंसभावपरिच्छिन्नो, उदयब्बयपरिच्छिन्नो वा. ‘‘अयं दत्तो नाम होतू’’तिआदिना नामकरणं नामग्गहणं. समापज्जनं निरोधसमापत्तिया समथविपस्सनानुक्कमेन नामकायस्स निरोधमेव. आदि-सद्देन सत्तकसिणादिपञ्ञत्तिया पञ्ञापनं सङ्गण्हाति. निप्फादियमानोति साधियमानो.
पकिण्णककथावण्णना निट्ठिता.
कमादिविनिच्छयकथावण्णना
उप्पत्तिक्कमादीसु देसनाक्कमोपि लब्भतेवाति ‘‘चत्तारो सतिपट्ठानातिआदिको देसनाक्कमोवा’’ति वुत्तं. अनुपुब्बुक्कंसतोति दानसीलकामादीनवादिदस्सननेक्खम्मकथानं अनुक्कमेन उक्कट्ठभावतो कथानं अनुपुब्बुक्कंसता वुत्ता. तेन उक्कंसक्कमो नामायं विसुं कमोति दस्सेति. तथापि दानादीनं देसनाक्कमावरोधने कारणमाह ‘‘उप्पत्तिआदिववत्थानाभावतो’’ति. तत्थ आदि-सद्देन पहानपटिपत्तिभूमिक्कमे सङ्गण्हाति. ‘‘चक्खुआदीनम्पि विसयभूत’’न्ति इमिना पञ्चरूपिन्द्रियगोचरता अधिप्पेताति आह ‘‘एकदेसेना’’तिआदि. एकदेसेनाति बाहिरोळारिकायतनेहि. एत्थाति ‘‘यं वेदयति, तं सञ्जानाती’’ति एतस्मिं पदे वुत्तनयेन.
तंसभावतानिवत्तनत्थन्ति अनासवधम्मसभावतानिवत्तनत्थं. अनासवा खन्धेस्वेव वुत्ताति अत्थो सासवानम्पि खन्धेसु वुत्तत्ता. ननु च अनासवधम्मो खन्धेसु अवुत्तोपि अत्थीति? सच्चं अत्थि, खन्धाधिकारे खन्धपरियापन्ना एव अनासवा गय्हन्तीति नायं दोसो.
यथा फस्सादयो विसेसतो तदनुगुणवुत्तिताय सङ्खताभिसङ्खरणसभावाति सङ्खारक्खन्धे समवरुद्धा, न एवं वेदनासञ्ञाविञ्ञाणानीति रूपधम्मा विय तानि विसुं खन्धभावेन वुत्तानि. एतेन फस्सादीनं विसुं खन्धसद्दवचनीयताभावो वुत्तोति वेदितब्बो. तेन वुत्तं ‘‘फुसनादयो पना’’तिआदि. इतिआदीनञ्च सुत्तानन्ति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘रूपे खो, भिक्खवे, सति रूपं उपादाय रूपं अभिनिविस्स उप्पज्जन्ति संयोजनाभिनिवेसविनिबन्धा. वेदनाय…पे… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे सति विञ्ञाणं उपादाय विञ्ञाणं अभिनिविस्स उप्पज्जन्ति संयोजनाभिनिवेसविनिबन्धा’’ति (सं. नि. ३.१५८), तथा ‘‘अहं रूपं, मम रूपन्ति परियुट्ठट्ठायी होती’’ति (सं. नि. ३.१) च एवमादीनं सुत्तपदानं सङ्गहो दट्ठब्बो. एतेनाति अत्तना दस्सितसुत्तेन. वक्खमानसुत्तवसेन चाति ‘‘रूपे खो, भिक्खवे, सती’’तिआदिकस्स अट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. २६ पकिण्णककथा) वक्खमानस्स सुत्तस्स वसेन. ‘‘परित्तारम्मणादिवसेन न वत्तब्बा’’ति एतेन नवत्तब्बारम्मणापि दिट्ठि खन्धे एव निस्साय उप्पज्जति, पगेव खन्धारम्मणाति दस्सेति.
वेदनाकारणायाति वेदनायातनाय. छादापनतोति रोचापनतो. बाहुल्लेनाति बहुलभावेन. उपादानक्खन्धा हि बाहुल्लप्पवत्तिका, न इतरे.
पुटं कत्वाति च छत्तसदिसं पुटं बन्धं कत्वा. वत्थुम्हीति चक्खादिवत्थुम्हि. वट्टगतवेदनं सन्धाय वुत्तं. सा हि इध दट्ठब्बभावे ठिता. ऊनेहीति वत्थुना, किलेसेहि च ऊनेहि.
मायायाति इन्दजालादिमायाय पयोगो मायाति अधिप्पायेनाह ‘‘मायाय दस्सितं रूपं ‘माया’ति आहा’’ति. वत्थुभावादितोति आदि-सद्देन आरम्मणसम्पयुत्तादिके सङ्गण्हाति. कत्थचीति रूपक्खन्धादिके. कोचि विसेसोति असुभादिकोव.
तस्साति अज्झत्तिकरूपस्स. यस्स कामरागप्पहानमुखेन सब्बरागप्पहानं सम्भवति, तं सन्धायाह ‘‘कामरागमुखेन वा सब्बलोभप्पहानं वदती’’ति. योजेतब्बन्ति वेदनाय छन्दरागं पजहन्तो तस्सा समुदयभूते फस्सेपि छन्दरागं पजहतीति योजेतब्बन्ति. परिञ्ञत्तयस्स योजना पाकटा एव.
ततोति दुक्खुप्पादनसुखविनासनानं अदस्सनतो. भिन्दतीति विनासेति. तन्ति मनोसञ्चेतनाहारं ञाततीरणपरिञ्ञाहि परिग्गण्हाति तीरेति.
तं पजहन्तोति अविज्जं पजहन्तो. परामट्ठन्ति परामाससङ्खाताय दिट्ठिया निच्चादिवसेन गहितं. विञ्ञाणं निच्चतो पस्सन्तो दिट्ठुपादानं उपादियतीति अयमत्थो ‘‘तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति, अनञ्ञ’’न्तिआदिसुत्तपदेहि (म. नि. १.३९६) दीपेतब्बो.
कमादिविनिच्छयकथावण्णना निट्ठिता.
सुत्तन्तभाजनीयवण्णना निट्ठिता.