३. सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना
१७. तस्सापीति सञ्ञायपि. तब्बत्थुकत्ताति चक्खुवत्थुकत्ता. पटिघविञ्ञेय्योति यथावुत्तपटिघतो विजानितब्बो पटिघवसेन गहेतब्बो. उत्तरपदलोपं कत्वाति पुरिमपदे उत्तरपदलोपं कत्वा.
विञ्ञेय्यभावे, न उप्पत्तियन्ति अधिप्पायो. वचनन्ति सद्दो, नामन्ति अत्थो. वचनाधीनाति गहेतब्बतं पति सद्दाधीना, नामायत्तगहणाति अत्थो. यदेत्थ वत्तब्बं, तं नामरूपदुके (ध. स. मूलटी. १०१-१०८) वुत्तमेव. अधिवचनं पञ्ञत्तिपकासकं ञापकं एतेसं अत्थीति अधिवचना यथा अरिससोति. ततोजोति अधिवचनसङ्खाततो अरूपक्खन्धतो जातो. अरूपक्खन्धपरियापन्नत्ता फस्सेपि यथावुत्तो अत्थो सम्भवतीति दस्सेतुं ‘‘सम्फस्सोयेव वा’’तिआदिमाह. न केवलं मनोद्वारिकफस्से एव, अथ खो पञ्चद्वारिकफस्सेपि ‘‘विञ्ञेय्यभावे वचनं अधिकिच्च पवत्ता अधिवचना’’तिआदिवुत्तप्पकारो अत्थो सम्भवति. इतीति तस्मा. तेन परियायेनाति मनोसम्फस्सजपरियायेन. ततोजापीति पञ्चद्वारिकफस्सजातापि. अञ्ञप्पकारासम्भवतोति पटिघसम्फस्सजपरियायस्स असम्भवतो. आवेणिकं पटिघसम्फस्सजता. पकारन्तरं अधिवचनसम्फस्सजता.
यदि एवन्ति यदि पञ्चद्वारिकफस्सेहि उप्पन्नसञ्ञा परियायतो निप्परियायतो च ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुच्चन्ति, एवं चत्तारोपि अरूपिनो खन्धा एवं वत्तुं युत्ता. एवं सन्ते सञ्ञाव कस्मा ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुत्ताति आह ‘‘तिण्णं खन्धान’’न्तिआदि. तत्थ तिण्णं खन्धानन्ति वेदनासङ्खारविञ्ञाणक्खन्धानं. अत्थवसेनाति ‘‘वचनं अधिकिच्च पवत्ता अधिवचना’’तिआदिना वुत्तअत्थवसेन अन्वत्थतावसेन. अत्तनो पत्तम्पि नामन्ति ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति एवं अत्तनो अनुप्पत्तम्पि नामं. धम्माभिलापोति सभावनिरुत्ति. पुब्बे चतुन्नं अरूपक्खन्धानं साधारणोपि अधिवचनसम्फस्सजवोहारो रुळ्हिवसेन सञ्ञाय एव पवत्तोति वत्वा इदानि सो तदञ्ञारूपक्खन्धसाधारणो सञ्ञाय निवेसितोति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. रज्जित्वा ओलोकनादीसूति एत्थ आदि-सद्देन कुज्झित्वा ओलोकनादि विय रज्जित्वा सवनादिपि सङ्गय्हतीति वेदितब्बं, तथासोतावधानादिनोपि रत्ततादिविजानननिमित्ततासम्भवतो. चक्खुसम्फस्सजासञ्ञाय पन पाकटभावं निदस्सनवसेन दस्सेतुं ‘‘ओलोकनं चक्खुविञ्ञाणविसयसमागमे’’तिआदिमाह.
ओलोकनस्स अपाकटभावे रत्ततादिविजाननं न होति, पाकटभावे च होतीति आह ‘‘पसादवत्थुका एवा’’ति. ‘‘अञ्ञं चिन्तेन्त’’न्ति यं पुब्बे तेन कथितं, कायेन वा पकासितं, ततो अञ्ञं किञ्चि अत्थं चिन्तेन्तं. तेनेवाह ‘‘ञात’’न्ति.
सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता.