२. वेदनाक्खन्धनिद्देसवण्णना
८. चक्खादयो पसादाति ओळारिकत्तभावपरियापन्ना चक्खुसोतघानजिव्हापसादा, मनोमयत्तभावपरियापन्ना चक्खुसोतप्पसादा च. कायवोहारं अरहन्तीति कायन्तोगधत्ता कायेकदेसत्ता च कायोति वत्तब्बतं अरहन्ति. कायोति हि अत्तभावोपि वुच्चति ‘‘सक्कायदिट्ठी’’तिआदीसु (सं. नि. १.२१; ३.१५५), करजकायोपि ‘‘सो इमम्हा काया अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाती’’तिआदीसु (पटि. म. ३.१४). तब्बत्थुकाति चक्खादिनिस्सिता कायिकाति परियायेन वुत्ता, निप्परियायेन पन चेतसिकाव. यथाह ‘‘यं तस्मिं समये तज्जाचक्खुविञ्ञाणधातुसम्फस्सजं चेतसिकं नेव सातं नासातं चेतोसम्फस्सजं अदुक्खमसुखं वेदयित’’न्तिआदि (ध. स. १५२). ‘‘न हि चक्खादयो कायप्पसादा होन्ती’’ति इमिना कायपसादनिस्सिता वेदना निप्परियायेन कायिकाति दस्सेति. कायिकचेतसिकादिभावेनाति आदि-सद्देन कुसलाकुसलाब्याकतादिभावा सङ्गय्हन्ति. तेनाति सुखादिवेदनेकदेसस्स अद्धासमयवसेन अतीतादिभावाभावेन. केचि पनेत्थ ‘‘हेट्ठा दस्सितनयत्ता पाकटत्ता अद्धावसेन, एकमुहुत्तादिपुब्बण्हादीसु उतुआदिना रूपस्स विय वेदनाय विभागो न गय्हतीति समयवसेन च अतीतादिभेदो न दस्सितो’’ति वदन्ति. सन्तानवसेन पवत्तानम्पि वेदनानं चित्तेन समूहतो गहेतब्बतं सन्धायाह ‘‘वेदनासमुदायो’’ति. तेहीति अद्धासमयवसेन अतीतादिभावेहि. एत्थाति एतस्मिं विभङ्गे. तेति ‘‘वेदनेकदेसा’’ति वुत्ता कायिकचेतसिकादिभावेन भिन्ना सुखादिवेदनाविसेसा. यदि वेदनेकदेसा एत्थ गहिता, खणपरिच्छिन्नाव ते गहेतब्बा, न सन्ततिपरिच्छिन्नाति आह ‘‘एकसन्ततियं पना’’तिआदि. तेसूति सुखादिभेदेसु. भेदोति विसेसो. तस्साति सुखादिविसेसस्स. यथा चेत्थ, एवं ‘‘तंसहिततदुप्पादका’’ति एत्थापि तं-सद्देन सुखादिविसेसो पच्चामट्ठोति वेदितब्बो. सन्तति परिच्छेदिका भवितुं अरहतीति सम्बन्धो. सन्ततिखणवसेनेव परिच्छेदो वुत्तो, न अद्धासमयवसेनाति अधिप्पायो.
‘‘पुब्बन्तापरन्तमज्झगता’’ति निट्ठितहेतुकिच्चा अनिट्ठितपच्चयकिच्चाति वुत्ता, तं पन अतिक्कन्तहेतुपच्चयकिच्चन्ति एवं वुत्तस्स नयस्स उपलक्खणन्ति आह ‘‘पुब्बन्तापरन्तमज्झगताति एतेन हेतुपच्चयकिच्चवसेन वुत्तनयं दस्सेती’’ति. एत्थ कुसलाकुसलकिरियवेदनानं रूपस्स विय, विपाकानं विय च अयं नाम जनकहेतूति निप्परियायेन न सक्का वत्तुं, परियायेन पन अनन्तरपच्चयभूतो हेतूति वत्तब्बो.
११. सन्तापनकिच्चन्ति परिडहनकिच्चं. जातिआदिसङ्करन्ति जातिसभावपुग्गललोकियलोकुत्तरतो सङ्करं सम्भेदं अकत्वा. समानजातियन्ति एकजातियं. सुखतो तज्जातिया अदुक्खमसुखा पणीताति योजेतब्बाति सम्बन्धो. समानभेदेति भूमन्तरादिसमानविभागे. उपब्रूहितानं धातूनन्ति उळाररूपसमुट्ठापनेन पणीतानं रूपधम्मानं. विबाधितानन्ति निप्पीळितानं मिलापितानं. उभयन्ति सुखादिद्वयं. एत्थ च खोभना, आलुळना च कायिकसुखस्स वसेन वेदितब्बा. अभिसन्दना झानसुखस्स. मदयना कामसुखस्स. तथा छादना. आसिञ्चना सब्बस्स. छादना आसिञ्चना वा सब्बस्स वसेन वेदितब्बा.
सभावादिभेदेन चाति सभावपुग्गललोकियादिभेदेन च. एकन्तपणीते लोकुत्तरे हीनपणीतानं पटिपदानं वसेन हीनपणीतता. एकन्तहीने अकुसले छन्दादिवसेन हीनपणीतता, ओळारिकसुखुमता च. तथा हि वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘या ओळारिका, सा हीना. या सुखुमा, सा पणीता’’ति (विभ. अट्ठ. ११). अकुसलादीसु दोससहगतादिअन्तरभेदवसेन उपादायुपादाय ओळारिकसुखुमता तंतंवापनवसेन वुच्चति, न कुसलाकुसलादिवसेनाति आह ‘‘तंतंवापनवसेन कथनेपि परिवत्तनं नत्थी’’ति. दोसुस्सन्नतायाति किलेसाधिकताय. तथाति दोसुस्सन्नताय. कथं पन कुसलेसु दोसुस्सन्नता? उपनिस्सयवसेन, किलेसाधिकेहि सन्ताने पवत्तमाना कुसला धम्मा किलेसेहि सम्बाधप्पत्तिया तिणादीहि सम्बाधप्पत्तानि विय सस्सानि विपुलफलउळारफला न होन्तीति. तथाति मन्ददोसताय. कुसलानं मन्ददोसतापि वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा. ओळारिकसुखुमनिकन्तीति एत्थ अन्तोगधविसेसं निकन्तिया ओळारिकसुखुमतासामञ्ञं वुत्तं. यथा हेत्थ ओळारिकसामञ्ञेन ओळारिकोळारिकतरोळारिकतमा निकन्तियो गय्हन्ति, तथा सुखुमसुखुमतरसुखुमतमा सुखुमतासामञ्ञेन गय्हन्तीति. सुखुमतमनिकन्तिवत्थुन्ति चेत्थ याव भवग्गं विपस्सनाञाणञ्च वेदितब्बं.
१३. यदि सियाति यदि असम्पयोगो विसंसट्ठो सिया.
सन्तिकतो अकुसलतोति अकुसलभावेन सन्तिकतो लोभसहगतादिअकुसलवेदयिततो. अकुसलाति दोससहगतादिअकुसलवेदना दूरेति यथा उद्धरीयति. ततो दूरतो कुसलतोति ततो अकुसलतो दूरतो कामावचरादिकुसलवेदयिततो कुसला कामावचरादिकुसलवेदना. ‘‘न सक्का’’ति वुत्तं उद्धरितुं असक्कुणेय्यतं ‘‘तथा हि सती’’तिआदिना विवरति. तस्माति यस्मा दूरतो सन्तिकुद्धरणं वुत्तनयेन सन्तिकतो सन्तिकुद्धरणमेव होति, तथा सति अत्थविसेसो न होति, उपादायुपादाय दूरसन्तिकता इध वुच्चति. तस्मा सन्तिकतो सन्तिकुद्धरणञ्च न सक्का कातुं अत्थविसेसाभावतो, अनधिप्पेतत्ता चाति अधिप्पायो.
ननु च अतिसयवचनिच्छावसेन अत्थेव अत्थविसेसोति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘दूरदूरतरताय विय सन्तिकसन्तिकतरताय च अनधिप्पेतत्ता’’ति. याति अकुसलवेदना. ततोति कुसलवेदयिततो. इध वुत्तस्स दूरस्साति इमस्मिं वेदनाक्खन्धविभङ्गे ‘‘अकुसला वेदना कुसलाब्याकताहि वेदनाहि दूरे’’तिआदिना (विभ. १३) वुत्तस्स दूरस्स. दूरतो अच्चन्तविसभागत्ताति यतो यं ‘‘दूरे’’ति वुत्तं, ततो अच्चन्तविसदिसत्ता तस्स वसेन दूरे सन्तिकं नत्थीति न सक्का दूरतो सन्तिकं उद्धरितुं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – हेट्ठा या वेदना याय वेदनाय दूरेति वुत्ता, सा एव तस्सा केनचिपि परियायेन सन्तिकेति न उद्धरितब्बाति. सन्तिकेति वुत्तवेदनंयेव सन्धाय वदति. भिन्नेति लोभसहगतादिवसेन विभत्ते. तत्थेवाति ‘‘सन्तिके’’ति वुत्तअत्थे एव. इदं वुत्तं होति – ‘‘अकुसला वेदना अकुसलाय वेदनाय सन्तिके’’ति एवं वुत्तअकुसलाय वेदनायमेव लोभसहगतादिवसेन विभत्ताय दूरभावोपि लब्भति. एवं सेसेसुपीति.
यदि सन्तिकतो दूरं लब्भति, यदग्गेन दूरं लब्भति, तदग्गेन दूरतो सन्तिकं उद्धरियेय्याति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘उपादायुपादाय दूरतो च सन्तिकं न सक्का उद्धरितु’’न्तिआदि. तस्सत्थो – यं सन्तिकतो दूरं लब्भति, यदिपि तं विसभागट्ठेन लब्भति, तथापि यं तत्थ सन्तिकं लब्भति, तं सभागट्ठेनेव लब्भतीति सन्तिकतोव सन्तिकं उद्धटं सियाति. तस्माति यस्मा विसभागट्ठेन दूरता, सभागट्ठेन च सन्तिकता इच्छिता, तस्मा. लोभसहगताय दोससहगता विसभागताय दूरे समाना कथं सन्तिके भवेय्याति अधिप्पायो. ननु तासं अकुसलसभागता लब्भतेवाति तत्थ उत्तरमाह ‘‘विसभागता’’तिआदि. तत्थ भेदं अग्गहेत्वा न पवत्ततीति भेदं विसेसं असदिसतं गहेत्वा एव पवत्तति विसभागता. दूरतायाति इधाधिप्पेताय दूरताय सभागस्स अब्यापकत्ता दूरतो सन्तिकुद्धरणं न सक्का कातुं. सति हि सभागब्यापकत्ते सिया सन्तिकताति दूरतो सन्तिकुद्धरणं सक्का कातुन्ति अधिप्पायो. ‘‘न ही’’तिआदिना तमेवत्थं पाकटं करोति. सभागताति सामञ्ञं. भेदन्ति विसेसं. अन्तोगधं कत्वावाति अभिब्यापेत्वाव. विसभागब्यापकत्ता सन्तिकतायाति इधाधिप्पेतविसभागं ब्यापेत्वा पवत्तनतो हेट्ठा वुत्तसन्तिकताय सन्तिकतो दूरुद्धरणं सक्का कातुं. तमेवत्थं ‘‘अकुसलता ही’’तिआदिना पाकटं करोति.
वेदनाक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता.