(२.) आयुप्पमाणवण्णना
१०२४. तयोपि जनाति तयो जनसमूहाति अधिप्पायो.
१०२५. आभाति सोभना पभा.
१०२६. कञ्चनपिण्डो विय सस्सिरिका कञ्चनपिण्डसस्सिरिका. तत्थ पन सोभनपभाय किण्णा सुभाकिण्णाति वत्तब्बे आ-कारस्स रस्सत्तं अन्तिमण-कारस्स ह-कारञ्च कत्वा ‘‘सुभकिण्हा’’ति वुत्ता, अथ पन सुभेन किण्णा सुभकिण्णा. पुरिमपदेसुपि परित्तं सुभं एतेसन्ति परित्तसुभा, अप्पमाणं सुभं एतेसन्ति अप्पमाणसुभाति सुभ-सद्देन समासो योजेतब्बो होति.
१०२७. आरम्मणमनसिकारा पुब्बभागेन कथिताति झानक्खणे ततो पच्छा वा परित्तादिकसिणारम्मणभावनाय आवज्जनेन च झानस्स आरम्मणमनसिकारनानत्तता न होति, पुब्बभागभावनाय पन पुब्बभागावज्जनेन च होतीति अत्थो. पुब्बभागभावनाय वसेन हि झानं परित्तपथवीकसिणादीसु तंतदारम्मणं होति, पुब्बभागेन तंतंकसिणावज्जनेन तंतंमनसिकारन्ति. छन्दादयो पन अप्पनाक्खणेपि विज्जन्ति. तत्थ पणिधीति न तण्हापत्थना, अथ खो छन्दपत्थनाव दट्ठब्बा. अधिमोक्खो निच्छयो. अभिनीहारो चित्तप्पवत्तियेव. यदि पन भवछन्दभवपत्थनादयो तंतंभवविसेसनियामका अधिप्पेता. ‘‘अप्पनायपि वट्टन्ती’’ति एतस्स अप्पनाय पवत्ताय ततो पच्छापि वट्टन्तीति अत्थो दट्ठब्बो. सञ्ञाविरागादीहि पन विसेसियमानं आरम्मणं तथा तथा तत्थ पवत्तो मनसिकारो च भवविसेसनियामको पुब्बभागोव वट्टतीति ‘‘आरम्मणमनसिकारा पुब्बभागेन कथिता’’ति वुत्तं.
विपुला फलाति विपुलसन्तसुखायुवण्णादिफला. सुट्ठु पस्सन्ति पञ्ञाचक्खुना मंसदिब्बचक्खूहि च.
१०२८. ‘‘याव न तं पापकम्मं ब्यन्ती होती’’ति (म. नि. ३.२५०) वचनतो ‘‘कम्ममेव पमाण’’न्ति आह, अब्बुदादिआयुप्पमाणपरिच्छेदो पन कम्मवसेनेव कतोति अधिप्पायो.
निलीयनोकासस्स अभावाति समानजातिकेन अच्छरागणेन सब्बदा परिवारियमानस्स कामगुणाकिण्णस्स तब्बिरहितट्ठानस्स अभावाति अत्थो.
किं नियमेतीति किं झानं उपपत्तिं नियमेतीति अत्थो. नव ब्रह्मलोकेति ब्रह्मपारिसज्जादयो नवपि सोधेत्वा. मत्थकेति वेहप्फलेसूति अत्थो. सेट्ठभवा नामाति ततो परं अगमनतो उत्तमभवाति अधिप्पायो. तेनेव भवसीसानीति गहिता. इमेसु तीसु ठानेसूति वेहप्फलादिट्ठानानि एव सन्धाय वुत्तं. वेहप्फलतो पन पुरिमेसु नवसु निब्बत्तअनागामी अरूपधातुं उपपज्जतीति कत्वा ‘‘रूपधातुया चुतस्स अरूपधातुं उपपज्जन्तस्स कस्सचि सत्त अनुसया अनुसेन्ति, कस्सचि पञ्च, कस्सचि तयो अनुसेन्ती’’ति (यम. २.अनुसययमक.३११) इदं वुत्तं, न वेहप्फलादीसु उपपन्नं सन्धायाति अयमेत्थ अधिप्पायो सिया. यं पन वुत्तं ‘‘नवसु ब्रह्मलोकेसु निब्बत्तअरियसावकानं तत्रूपपत्तियेव होति, न हेट्ठूपपत्ती’’ति, एतेन हेट्ठूपपत्ति एव निवारिता, न तेस्वेव उपरूपरि वेहप्फले च उपपत्ति अरूपधातूपपत्ति च. ‘‘पठमज्झानभूमियं निब्बत्तो अनागामी नव ब्रह्मलोके सोधेत्वा मत्थके ठितो परिनिब्बाती’’ति इदम्पि अनुपुब्बेन आरोहन्तं सन्धाय वुत्तन्ति न तेन तस्स मत्थकं अप्पत्तस्स अरूपधातुं उपपत्ति निवारिताति दट्ठब्बा.
यो वा अञ्ञत्थ तत्थ वा मग्गं भावेत्वा चवित्वा तत्थ उपपन्नो अविक्खम्भितरूपरागो अरियसावको, तं सन्धाय अयं अट्ठकथा वुत्ता. तेनेव ‘‘नवसु ब्रह्मलोकेसु निब्बत्तअरियसावकान’’न्ति, ‘‘पठमज्झानभूमियं निब्बत्तो अनागामी’’ति, ‘‘इमेसु तीसु ठानेसु निब्बत्तअनागामिनो’’ति च सब्बत्थ निब्बत्तग्गहणं कतं. तस्स पन येन तत्थ उपपन्नो, तस्मिं रूपरागे विक्खम्भिते पुन भवाभिलासो न भविस्सतीति अरूपरागुपच्छेदो च भविस्सतियेव. यो पन पुथुज्जनो तत्थ निब्बत्तो अरियमग्गं भावेत्वा अरूपेहि विक्खम्भितरूपरागो उप्पन्ने मग्गे निब्बत्तभवादीनवदस्सनवसेन अनिवत्तितभवाभिलासो, तस्स वसेन यमकपाळि पवत्ताति वा अयमत्थो अधिप्पेतो सिया.
आयुप्पमाणवण्णना निट्ठिता.