(२.) दुकनिद्देसवण्णना
८९१. उपनय्हतीति बन्धति. अ-कारो अनन्तरत्थवाचको, मरियादवाचकस्स वा आकारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘अट्ठपना’’ति वुत्तन्ति ‘‘अनन्तरट्ठपना’’तिआदिमाह. तत्थ पठमुप्पन्नस्स पवत्ताकारो मरियादा, तं अनतिक्कमित्वा तस्सेव दळ्हीकरणवसेन ठपना मरियादट्ठपना. पकतिट्ठपनामत्तमेव, विसेसनरहिताति अत्थो.
८९२. निट्ठुरियं खेळपातनं, निट्ठुरियं विय निट्ठुरियं. दस्सेत्वाति दन्तेहि छिन्दित्वा. तेन पन दस्सनं पळासोति दस्सेति. पळासस्स आयनाति युगग्गाहप्पवत्ति. समभावदहनं जयो, तस्स आहरणतो आहारो. धुरं न देतीति पामोक्खं न देति.
८९४. कायेन चेतियङ्गणादिवत्तं करोति ‘‘एवं वत्तसम्पन्नो सद्धो कथं कायदुच्चरितादीनि करिस्सती’’ति परेसं ञापनत्थं. अतिच्चाति अच्चयं कत्वा. आसरन्तीति आगच्छन्ति, पुन पटिच्छादने पवत्तन्तीति अत्थो. कोनामेवं करोतीति वोच्छिन्दनच्छादना वा वोच्छादना.
न सम्मा भासिताति यो न सम्मा भासति, सो सठोति दस्सेति. कुच्छि वा पिट्ठि वा जानितुं न सक्काति असन्तगुणसम्भावनेनेव चित्तानुरूपकिरियाविरहतो ‘‘एवंचित्तो एवंकिरियो’’ति जानितुं न सक्काति अत्थो.
अजो एव अजामिगो. नेलकोति तरुणवच्छो. यथा सो यक्खो तादिसं रूपं दस्सेत्वा ‘‘अजा’’ति सञ्ञाय आगतागते खादति, एवमयम्पि तंतंसदिसगुणसम्भावनेन ते ते वञ्चेति. तेनेतं साठेय्यं मायातो बलवतरा वञ्चनाति दट्ठब्बं. तेनेव ‘‘परिक्खत्तता’’ति वुत्तं.
९०८. सक्कायदिट्ठादीनं अभावेपि यं संयोजनं होति, तं बहिद्धा संयोजनतो बहिद्धासंयोजनस्स पुग्गलस्स विसेसनभूतं बहिद्धासंयोजनं नाम.
दुकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
(३.) तिकनिद्देसवण्णना
९०९. अकुसलमूलानेव वट्टमूलानीति तेहि कथितेहि वट्टमूलसमुदाचारो कथितो होतीति आह ‘‘तीहि…पे… कथितो’’ति.
९१९. सस्सतो लोकोतिआदिदस्सनमेव ब्रह्मचरियं मोक्खसम्पापकं उत्तमचरियन्ति दिट्ठिगतिकेहि सम्मतन्ति आह ‘‘दिट्ठिगतिकसम्मतस्सा’’ति. रूपारूपावचरविपाकेसु सातिसयो भवरागोति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘महाब्रह्मान’’न्ति.
९२०. कथंविधन्ति केनाकारेन सण्ठितन्ति अत्थोति कत्वा आह ‘‘आकारसण्ठान’’न्ति. मानठपनाति सेय्यादिवसेन मानेन ठपना, मानसङ्खाता वा ठपना.
९२१. चेतसो उत्रासो दोमनस्सं, दोसो वा, तंसम्पयुत्ता वा चेतनादयो.
९२२. देसनासुखतायाति तिण्णं अद्धानं वसेन विचिकिच्छाय देसना सुखा ‘‘कङ्खति विचिकिच्छती’’ति, न पन तथा मोहेनाति अधिप्पायो. वण्णादिभेदं सुत्वाति केचि किर वदन्ति ‘‘खत्तियजीवो पण्डुवण्णो. कस्मा? सो हि पुब्बण्हे रमति, पुब्बण्हे च छाया पण्डुवण्णा. ब्राह्मणवेस्ससुद्दजीवा ओदातपीतकाळवण्णा. ते हि मज्झन्हसायन्हरत्तीसु ओदातपीतकाळछाया काळतमकालेसु रमन्ती’’ति तेसं वण्णभेदं, ‘‘ब्यापी परिमण्डलो’’तिआदिना कथेन्तानं सण्ठानभेदञ्च सुत्वा.
९२३. पुरिसपुग्गलोति पदद्वयं एकपदं कत्वा जानन्तानं वसेनायं सम्मुतिकथा पवत्ता, पदन्तरमेव वा इदं पुग्गलवाचकन्ति दस्सेन्तो ‘‘अयं पना’’तिआदिमाह. अथ वा पुरिसोति वुत्तो च पुग्गलो एव, न पुरिसिन्द्रिययुत्तोवाति दस्सनत्थम्पि ‘‘पुरिसपुग्गलो’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. अट्ठसु आबाधेसूति पित्तसेम्हवातसमुट्ठानउतुविपरिणामजओपक्कमिकविसमपरिहारजसन्निपातजकम्मसमुट्ठानेसु. पुब्बे कतन्ति पुराणतरकम्मं इच्छन्तीति उपपज्जवेदनीयञ्च किर पटिक्खिपन्ति. आणत्तिमूलकेन वाति योपि आणापेत्वा वधबन्धादिदुक्खं उप्पादेति, तम्पि तंमूलकं न होति, इस्सरनिम्मानमूलमेवाति अधिप्पायो.
९२४. मोहस्स अनुदहनं दाहकारणताय वुत्तं, सभावतोपि पन असम्पटिवेधो सम्पटिवेधसुखस्स पच्चनीकभूतो दुक्खो एवाति अनुदहनता वेदितब्बा. एवञ्च कत्वा ‘‘उपेक्खा वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५) वुत्ता.
९२६. पुथुनिमित्तारम्मणेसूति सुभनिमित्तादिवसेन पुथुनिमित्तसभावेसु आरम्मणेसु, पुथुसभावेसु वा सुभनिमित्तादिआरम्मणेसु. कोसज्जपमादनिद्देसानं समानत्तेपि अविप्फारिकतासङ्खाता लीनवुत्तिता कोसज्जं, सतिवोस्सग्गसङ्खातं पमज्जनं पमादोति अयं विसेसोति.
९३१. सगरुवासन्ति सओत्तप्पवासमाह, सजेट्ठकवासन्ति सहिरिवासं. अनादियना अनद्दा ओवादअग्गहणं, अचित्तीकारोति अत्थो. सुक्खकट्ठस्स विय अनल्लता, अमुदुता वा अनद्दा. असील्यन्ति असुखसीलता अमुदुता एव.
९३४. उपारम्भो दोससम्पयुत्तचित्तुप्पादो सिया.
९३६. ‘‘इध पासाणं करोती’’तिआदिना ठपनत्थेपि करोति-सद्दो युज्जतीति आह ‘‘करोतीति ठपेती’’ति. एत्थ चायं आवज्जना अकुसलानं आसन्नकारणत्ता खुद्दकवत्थूसु वुत्ताति वेदितब्बा, तदनुकूलकिच्चत्ता वा.
तिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.