(१.) एककनिद्देसवण्णना

८४३-८४४. अत्थि पटिच्चं नामाति यथा ‘‘चक्खुञ्च पटिच्चा’’तिआदीसु निस्सयादिपच्चयभावेन पटिच्चाति वुत्तं, न तथा इध खत्तियादिजातीनं परमत्थतो अविज्जमानानं निस्सयादिपच्चयत्तस्स अभावा. येसु पन खन्धेसु सन्तेसु खत्तियादिसम्मुति होति, तेसं अब्बोच्छिन्नताव खत्तियादिजातिया अत्थिता, सा इध पटिच्च-सद्देन विभाविताति अत्थो. एकिस्सा सेणियाति असम्भिन्नायाति अत्थो.

पञ्हविस्सज्जनादिकिरियासु पुरतो करणं पुरेक्खारो. निक्खेपरासीति निधानरासि. पत्थटाकित्तिनोति वित्थिण्णाकित्तिनो. रत्तञ्ञुमदोति पुराणञ्ञुतामदोति वदन्ति. चिररत्तिजातेन, चिररत्तिपब्बजितेन वा जानितब्बस्स, रत्तीनमेव वा जाननमदो. उपट्ठापकमानोति आणाकरणमानो. आणाकरणञ्हि विचारणं इध ‘‘यसो’’ति वुत्तन्ति. परिमण्डलत्तभावनिस्सितो मानो परिणाहमदो. सरीरसम्पत्तिपारिपूरिया मदो पारिपूरिमदो.

८४५. वत्थुना विनापि वत्तब्बताय अवत्थुकं, न वत्थुनो अभावा.

८४६. चित्तस्स वोस्सज्जनन्ति चित्तस्स सतितो मुच्चनं, कायदुच्चरितादीसु पक्खन्दनं वा वोस्सग्गो. पतिट्ठाभावोति कुसलकरणे अट्ठानं, अनुट्ठानन्ति अत्थो. पमादसङ्खातस्स अत्थस्स कायदुच्चरिते चित्तस्स वोस्सग्गो पाणातिपाते मिच्छादिट्ठियं कोधे उपनाहेति एवमादिको परियायो अपरियन्तो, तदत्थतप्परियायप्पकासको वोस्सग्गनिस्सग्गादिको ब्यञ्जनपरियायो चाति सब्बं तं सङ्खिपित्वा एवरूपोति इदं आकारनिदस्सनं सब्बपरियायस्स वत्तुं असक्कुणेय्यत्ता कतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘परियन्ताभावतो’’ति. विस्सट्ठाकारोति सतिया पच्चनीकभूते चत्तारो खन्धे दस्सेति.

८४७. चित्तस्स थद्धता तथापवत्तचित्तमेवाति वदन्ति, मानविसेसो वा दट्ठब्बो. उपसङ्कमने वन्दितब्बं होतीति परियन्तेनेव चरति.

८४८. ‘‘आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘आवुसो, त्वं आपन्नोसी’’तिआदिना तेन वुत्तं तस्सेव उपरि खिपनवसेन ‘‘पटिप्फरित्वा’’ति वदन्ति. ‘‘तस्मिं नाम दलिद्दे, अकुसले वा इदं करोन्ते अहं कस्मा न करोमी’’ति एवं इध पटिप्फरणं युत्तं. करणस्स उत्तरकिरिया करणुत्तरियं. अकुसलपक्खो एसाति सारम्भोति अधिप्पायो.

८४९. अतिच्च इच्छतीति अतिच्चिच्छो, तस्स भावो अतिच्चिच्छताति वत्तब्बे च्चि-कारलोपं कत्वा ‘‘अतिच्छता’’ति वुत्तं. अत्रिच्छताति च सा एव वुच्चतीति. तत्रापि नेरुत्तिकविधानेन पदसिद्धि वेदितब्बा. यथालद्धं वा अतिक्कमित्वा अत्र अत्र इच्छनं अत्रिच्छता, सा एव र-कारस्स त-कारं कत्वा ‘‘अतिच्छता’’ति वुत्ता.

अत्रिच्छन्ति अतिच्छं, अत्र वा इच्छन्तो. केन? अतिलोभेन अतिलोभमिच्छासङ्खातेन अतिलोभमदेन च. अत्तनो हितं अत्ताति वुत्तं. हायति जीरति, आदिण्णो वा अत्ता, पत्तो वा अत्ता, नं जीरति चन्दकिन्नरिं पत्थयित्वा असिताभूदेविया विहीनो विय.

इच्छाहतस्साति इच्छाय उपद्दुतस्स, मुद्दितस्स वा.

अतिहीळयानोति अवमञ्ञमानो. मलकन्ति एवंनामकं जनपदं, अब्भोकासं वा. कोदण्डकेनाति कुदण्डकेन रस्सदण्डकेन. गद्दुलेनाति च वदन्ति. रुहिरमक्खितङ्गोति रुहिरसिन्नगत्तो.

८५०. जानन्तस्सेव भिय्यो भिय्यो चोदेन्तो विय सम्भावेतुकामो होति. पच्चयेति उपादानादिपच्चये.

८५१. ये पतिरूपेन वञ्चेन्ति, ते गण्ठिका, दुराचारेन वा गण्ठिभूता. गण्ठिकपुत्ता नाम गण्ठिका एव होन्ति, तेन सद्धिविहारिका गण्ठिकभावेन ‘‘थेरो…पे… दीघचङ्कमे विहरती’’ति वदन्ति.

वट्टति भन्तेति अयम्पि एको पकारो, लाभिना एव पन सक्का ञातुन्ति अत्तनो समापत्तिलाभितं सूचेतीति अत्थो. पञ्चत्तयं नाम उपरिपण्णासके दुतियसुत्तं (म. नि. ३.२१ आदयो). तस्स गम्भीरत्ता वदति ‘‘पञ्चत्तयं ओलोकेन्तस्सा’’ति.

८५२. सिङ्गन्ति सिङ्गारं. तञ्हि कुसलस्स विज्झनतो समासेवितताय सीसे परिक्खतं सुनिखतं विसाणं विय, थिरत्ता च सिङ्गं वियाति सिङ्गं, तं पनत्थतो रागो.

८५३. तेमनकरणत्थे तिन्तिण-सद्दो दट्ठब्बो. खीयनन्ति च येन लोभेन परं ममन्ति वदन्तं खीयति, सो वुत्तो. खीयनं भण्डनन्ति च वदन्ति. तिन्तिणन्ति वा लोलुप्पमिच्चेव वुत्तं होति. सञ्ञा-सद्दो हि एसो लोलुप्पवाचकोति.

८५४. ऊरुप्पमाणापीति एतेन महन्तघनभावेन अपूतितं दस्सेति. अथवातिआदिना चीवरमण्डनादीनं विसेसनानि ‘‘इमस्स वा पूतिकायस्स बाहिरानं वा परिक्खारानं मण्डना’’तिआदीनीति दस्सेति. चीवरेन हि मण्डना चीवरमण्डना, चीवरस्स वा मण्डना चीवरमण्डना, एवं पत्तमण्डना सेनासनमण्डना चाति अधिप्पायो. ऊनट्ठानपूरणं छविरागसुसण्ठानादिकरणञ्च चीवरादीसु काये च यथायोगं योजेतब्बं. तदहुजातदारको विय होतीति दारकचापल्यं न मुञ्चतीति अत्थो.

८५५. सदिसा अनुरूपा भत्ति सभागो, न सभागो असभागो, मानथद्धता, विरोधो वा. तेनस्स मातादीसु वत्तनं असभागवुत्तिता. एवंविधानं मानाधिकानं अकुसलानमिदं नामं.

८५६. परितस्सिताति सङ्कम्पना, उक्कण्ठितस्स वा तस्स तस्स तण्हायना.

८५७. कुसलकरणे कायस्स अविप्फारिकता लीनता जातिआलस्यं, न रोगउतुभोजनादीहि कायगेलञ्ञं तन्दी नाम, अथ खो पकतिआलस्यन्ति अत्थो. कायालसियन्ति नामकायस्स आलसियं, तदेव रूपकायस्सापीति दट्ठब्बं.

८५८. अच्चसनादीहि उप्पन्नधातुक्खोभनिमित्तं आलसियं विजम्भिता.

८५९. भत्तनिमित्तेन उप्पन्नं आलस्यं भत्तसम्मदो.

८६०. इमेहि पनाति चित्तस्स अकल्यतादीहि. सब्बत्थ किलेसवसेनाति थिनमिद्धकारणानं रागादीनं वसेनाति दट्ठब्बं.

८६१. सम्माआजीवतो अपेतो कतोति अपकतो. सो आजीवुपद्दवेन उपद्दुतोति कत्वा आह ‘‘उपद्दुतस्साति अत्थो’’ति.

तिविधम्पि तं तत्थ आगतं तस्स निस्सयभूताय इमाय पाळिया दस्सेतुन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो.

पापणिकानीति आपणतो छड्डितानि. नन्तकानीति अन्तरहितानि, चीरानि वा. गिलानस्स पच्चयभूता भेसज्जसङ्खाता जीवितपरिक्खारा गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. पूतिमुत्तन्ति पुराणस्स अपुराणस्स च सब्बस्स गोमुत्तस्सेतं नामं. पूतिभावेन छड्डितोसधन्तिपि केचि.

अगब्भिका एकद्वारा दीघसाला किर उद्दण्डो. कुच्छितरजभूताय पापिच्छताय निरत्थककायवचीविप्फन्दनिग्गहणं कोरजं, तं एतस्स अत्थीति कोरजिको, अतिविय कोरजिको कोरजिककोरजिको. अतिपरिसङ्कितोति केचि. मुखसम्भावितोति कोरजिककोरजिकादिभावेन पवत्तवचनेहि अत्तनो मुखमत्तेन अञ्ञेहि सम्भावितो. सो एवरूपो एवरूपताय एव अत्तानं परं विय कत्वा ‘‘अयं समणो’’तिआदिं कथेति.

पणिधायाति ‘‘अरहाति मं जानन्तू’’ति चित्तं ठपेत्वा, पत्थेत्वा वा. आपाथकज्झायीति मनुस्सानं आपाथट्ठाने समाधिं समापन्नो विय निसीदन्तो आपाथके जनस्स पाकटट्ठाने झायी.

अञ्ञं विय कत्वा अत्तनो समीपे भणनं सामन्तजप्पितं. आकारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘अठपना’’ति वुत्तं. कुहनं कुहो, तस्स अयना पवत्ति कुहायना, कुहस्स वा पुग्गलस्स अयना गतिकिरिया कुहायना.

८६२. पुट्ठस्साति ‘‘को तिस्सो, को राजपूजितो’’ति पुट्ठस्स. नहनाति बन्धना परिवेठना.

८६३. निमित्तेन चरन्तो जीवन्तो निमित्तकारको नेमित्तिको, तस्स भावो नेमित्तिकता. अत्तनो इच्छाय पकासनं ओभासो. को पन सोति? ‘‘अज्ज भिक्खूनं पच्चया दुल्लभा जाता’’तिआदिका पच्चयपटिसंयुत्तकथा. इच्छितवत्थुस्स समीपे कथनं सामन्तजप्पा.

८६४. बहि छड्डनं उक्खेपना. परपिट्ठिमंसखादनसीलो परपिट्ठिमंसिको, तस्स भावो परपिट्ठिमंसिकता.

८६५. निकत्तुं अप्पेन लाभेन बहुकं वञ्चेत्वा गहेतुं इच्छनं निजिगीसनं, तस्स भावो निजिगीसनता. तस्सेव इच्छनस्स पवत्तिआकारो, तंसहजातं वा गवेसनकम्मं.

८६६. वण्णसम्पन्नं पोक्खरं वण्णपोक्खरन्ति उत्तरपदलोपो पुब्बपदस्स दट्ठब्बो, वण्णपारिपूरी वा वण्णपोक्खरता. ‘‘अत्थजापिका’’ति एत्थ विय जप-सद्दो उप्पत्तिवाचकोति आह ‘‘पवत्तेती’’ति.

८६७. सेय्यसदिसमाना उन्नतिवसेन पवत्ताति उभयत्थापि ‘‘मानं जप्पेती’’ति वुत्तं.

८६८. हीनमानो पन ओनतिवसेन पवत्तितो केवलेन मानसद्देन निद्देसं नारहतीति तंनिद्देसे ‘‘ओमानं जप्पेती’’ति (विभ. ८७४) वुत्तं.

८७२. राजभोगेन रट्ठभुञ्जनको राजनिस्सितो रट्ठियो.

८७९. पुग्गलं अनामसित्वाति यथा सेय्यस्स सेय्यमानादिनिद्देसेसु ‘‘परेहि सेय्यं अत्तानं दहती’’ति सेय्यादिपुग्गलो मानुप्पादको आमट्ठो, एवमेतस्स सेय्यमानभावेपि मानुप्पादकपुग्गलविसेसं अनामसित्वा ‘‘परे अतिमञ्ञति’’च्चेव वुत्तन्ति अत्थो. परे अतिक्कमित्वा मञ्ञनञ्हि यस्स कस्सचि अतिमानोति.

८८०. पुरिममानस्स उपरिमानो मानातिमानो, अति-सद्दो उपरि-सद्दस्स अत्थं वदतीति दट्ठब्बो. पुरिममानं वा अतिक्कन्तो मानो मानातिमानो.

८८१. पक्खिजातीसु वायसो अन्तो लामकोति कत्वा ‘‘काकजाति विया’’ति वुत्तं.

८८२. थेरो किर दोसचरितो अहोसि, तस्मा आदितोव ‘‘तुम्हे अखीणासवा’’ति अवत्वा उपायेन कथेसीति वदन्ति, दोसचरितत्ता वा खिप्पं ततियपदवारे विरागं उप्पादेसीति अधिप्पायो.

८८३. मानं अनुगतच्छन्दोति मानसम्पयुत्तछन्दो, मानसभावं अनुगतो मानच्छन्दो वा.

८८४. ‘‘विलम्बन’’न्ति च इत्थिपुरिससम्माननादिकिरियादिविलम्बनपटिसंयुत्तं कत्तब्बं दट्ठब्बं. तत्थ युत्तमुत्तसिलिट्ठं पटिभानं विलम्बनपटिभानं.

८८७. अमरवादपटिसंयुत्तो वितक्को, अत्तनो अमरणत्थाय देवभावत्थाय वा वितक्को अमरवितक्को.

८८८. परेसु अनुद्दया रागवसेन अनुद्दयकरणं एतस्साति परानुद्दयो, तस्स भावो परानुद्दयता, परेसु वा अनुद्दयस्सेव सहनन्दितादिकस्स भावो परानुद्दयता, तादिसो रागो. तत्थाति परानुद्दयताय संसट्ठविहारेन दस्सितायाति अत्थो युज्जति.

८९०. अनवञ्ञत्तिं पत्थेन्तो अनवञ्ञत्तत्थमेव कामगुणे च पत्थेतीति आह ‘‘पञ्चकाम…पे… निस्सितो हुत्वा’’ति.

एककनिद्देसवण्णना निट्ठिता.