(४.) चतुक्कनिद्देसवण्णना
७९३. न परितस्सतीति ‘‘अपि नाम मे तण्डुलादीनि सियु’’न्ति न पत्थेति, तदभावेन वा न उत्तसति.
७९६. अपरप्पच्चयेति परेन नपत्तियायितब्बे. धम्मे ञाणन्ति सच्चविसयं ञाणं. अरियसच्चेसु हि धम्म-सद्दो तेसं अविपरीतसभावत्ताति. सङ्खतपवरो वा अरियमग्गो तस्स च फलं धम्मो, तत्थ पञ्ञा तंसहगता धम्मे ञाणं. न अञ्ञञाणुप्पादनं नयनयनं, ञाणस्सेव पन पवत्तिविसेसोति अधिप्पायेनाह ‘‘पच्चवेक्खणञाणस्स किच्च’’न्ति. एत्थ च इमिना धम्मेनाति मग्गञाणेनाति वुत्तं, दुविधम्पि पन मग्गफलञाणं पच्चवेक्खणाय च मूलं, कारणञ्च नयनयनस्साति दुविधेनपि तेन धम्मेनाति न न युज्जति, तथा चतुसच्चधम्मस्स ञातत्ता, मग्गफलसङ्खातस्स च धम्मस्स सच्चपटिवेधसम्पयोगं गतत्ता नयनं होतीति तेन इमिना धम्मेन ञाणविसयभावेन, ञाणसम्पयोगेन वा ञातेनाति च अत्थो न न युज्जति.
यदिपि सब्बेन सब्बं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं दुक्खं अभिजानन्ति, तथापि पच्चुप्पन्ने ससन्ततिपरियापन्ने सविसेसे अभिनिवेसो होतीति आह ‘‘न तञ्ञेव इम’’न्ति. दिट्ठेन अदिट्ठेन नयतो नयनञाणं, अदिट्ठस्स दिट्ठताय कारणभूतत्ता कारणञाणं, अनुरूपत्थवाचको वा कारण-सद्दोति धम्मे ञाणस्स अनुरूपञाणन्ति अत्थो.
सम्मुतिम्हि ञाणन्ति धम्मे ञाणादीनं विय सातिसयस्स पटिवेधकिच्चस्स अभावा विसयोभासनमत्तजाननसामञ्ञेन ञाणन्ति सम्मतेसु अन्तोगधन्ति अत्थो. सम्मुतिवसेन वा पवत्तं सम्मुतिम्हि ञाणं, अवसेसं पन इतरञाणत्तयविसभागं ञाणं तब्बिसभागसामञ्ञेन सम्मुतिञाणम्हि पविट्ठत्ता सम्मुतिञाणं नाम होतीति.
७९७. किलेसमूलके चाति नीवरणमूलके च कामभवधम्मे.
७९८. सा हिस्साति एत्थ अस्साति यो ‘‘कामेसु वीतरागो होती’’ति एवं वुत्तो, अस्स पठमज्झानसमङ्गिस्साति अत्थो. स्वेवाति एतेन कामेसु वीतरागभावनावत्थस्सेव पठमज्झानसमङ्गिस्स गहणे पवत्ते तस्स ततो परं अवत्थं दस्सेतुं ‘‘कामेसु वीतरागो समानो’’ति वुत्तं. चतुत्थमग्गपञ्ञा छट्ठाभिञ्ञाभावप्पत्तिया तं पटिविज्झति नाम, इतरा तदुपनिस्सयत्ता. यथानुरूपं वा आसवक्खयभावतो, फले वा आसवक्खये सति यथानुरूपं तंनिब्बत्तनतो चतूसुपि मग्गेसु पञ्ञा छट्ठं अभिञ्ञं पटिविज्झतीति दट्ठब्बा.
७९९. कामसहगताति वत्थुकामारम्मणा. चोदेन्तीति कामाभिमुखं तन्निन्नं करोन्तीति अत्थो. तदनुधम्मताति तदनुधम्मा इच्चेव वुत्तं होति. ता-सद्दस्स अपुब्बत्थाभावतोति अधिप्पायेनाह ‘‘तदनुरूपसभावा’’ति. निकन्तिं, निकन्तिसहगतचित्तुप्पादं वा ‘‘मिच्छासती’’ति वदति. ‘‘अहो वत मे अवितक्कं उप्पज्जेय्या’’ति अवितक्कारम्मणा अवितक्कसहगता.
८०१. अधिगमभावेन अभिमुखं जानन्तस्स अभिजानन्तस्स, अभिविसिट्ठेन वा ञाणेन जानन्तस्स, अनारम्मणभूतञ्च तं ठानं पाकटं करोन्तस्साति अत्थो.
८०२. वसितापञ्चकरहितं झानं अप्पगुणं. एत्थ चतस्सो पटिपदा चत्तारि आरम्मणानीति पञ्ञाय पटिपदारम्मणुद्देसेन पञ्ञा एव उद्दिट्ठाति सा एव विभत्ताति.
चतुक्कनिद्देसवण्णना निट्ठिता.