(३.) तिकनिद्देसवण्णना
७६८. पञ्ञापरिणामितेसूति पञ्ञाय परिपाचितेसु. ‘‘योगविहितेसूति इदञ्च विसयविसेसनमत्तमेव, तस्मा यानि पञ्ञाय विहितानि अहेसुं होन्ति भविस्सन्ति च, सब्बानि तानि योगविहितानीति दट्ठब्बानि. सिक्खित्वा कातब्बं सिप्पं, इतरं कम्मं. अयमेतेसं विसेसो. वड्ढकीकम्मन्ति च असिक्खित्वापि कातब्बं थूलकम्मं ‘‘कम्म’’न्ति दट्ठब्बं, पञ्ञा एव वा तत्थ तत्थ ‘‘कम्मं सिप्प’’न्ति च वेदितब्बा. नागमण्डलं नाम मण्डलं कत्वा सप्पे विज्जाय पक्कोसित्वा बलिं दत्वा विसापनयनं. परित्तं रक्खा, येन ‘‘फू’’ति मुखवातं दत्वा विसं अपनयन्ति, सो उण्णनाभिआदिमन्तो फुधमनकमन्तो. ‘‘अ आ’’तिआदिका मातिका ‘‘क का’’तिआदिको तप्पभेदो च लेखा.
कुसलं धम्मं सकं, इतरं नोसकं. चतुन्नं सच्चानं पटिविज्झितब्बानं तप्पटिवेधपच्चयभावेन अनुलोमनं दट्ठब्बं. पुब्बे ‘‘योगविहितेसु वा कम्मायतनेसू’’तिआदिना पञ्ञा वुत्ता, पुन तस्सा वेवचनवसेन ‘‘अनुलोमिकं खन्ति’’न्तिआदि वुत्तन्ति अधिप्पायेन ‘‘अनु…पे… पञ्ञावेवचनानी’’ति आह. एत्थ च एवरूपिन्ति यथावुत्तकम्मायतनादिविसयं कम्मस्सकतसच्चानुलोमिकसभावं अनिच्चादिपवत्तिआकारञ्चाति अत्थो. यथावुत्ता च भूमिसभावपवत्तिआकारनिद्देसा खन्तिआदीहि योजेतब्बा. यस्सा पञ्ञाय धम्मा निज्झानपजाननकिच्चसङ्खातं ओलोकनं खमन्ति अविपरीतसभावत्ता, सा पञ्ञा धम्मानं निज्झानक्खमनं एतिस्सा अत्थीति धम्मनिज्झानक्खन्तीति अत्थो.
७६९. असंवरं मुञ्चतीति समादानसम्पत्तविरतिसम्पयुत्तचेतना ‘‘सीलं पूरेन्तस्स मुञ्चचेतना’’ति वुत्ता. पुब्बापरपञ्ञाय च दानसीलमयतावचनतो मुञ्चअपरचेतनावसेन ‘‘आरब्भा’’ति, पुब्बचेतनावसेन ‘‘अधिकिच्चा’’ति च वत्तुं युत्तन्ति ‘‘अधिकिच्चा’’तिपि पाठो युज्जति.
७७०. पञ्चसीलदससीलानि विञ्ञाणस्स जातिया च पच्चयभूतेसु सङ्खारभवेसु अन्तोगधानीति ‘‘उप्पादा वा’’तिआदिकाय धम्मट्ठितिपाळिया सङ्गहितानि. भवनिब्बत्तकसीलस्स पञ्ञापनं सतिपि सवने न तथागतदेसनायत्तन्ति भिक्खुआदीनम्पि तं वुत्तं.
अधिपञ्ञाय पञ्ञाति अधिपञ्ञाय अन्तोगधा पञ्ञा. अथ वा अधिपञ्ञानिब्बत्तेसु, तदधिट्ठानेसु वा धम्मेसु अधिपञ्ञा-सद्दो दट्ठब्बो, तत्थ पञ्ञा अधिपञ्ञाय पञ्ञा.
७७१. अपायुप्पादनकुसलता अपायकोसल्लं सियाति मञ्ञमानो पुच्छति ‘‘अपायकोसल्लं कथं पञ्ञा नाम जाता’’ति. तं पन परस्स अधिप्पायं निवत्तेन्तो ‘‘पञ्ञवायेव ही’’तिआदिमाह. तत्रुपायाति तत्र तत्र उपायभूता. ठाने उप्पत्ति एतस्साति ठानुप्पत्तियं. किं तं? कारणजाननं, भयादीनं उप्पत्तिक्खणे तस्मिंयेव ठाने लहुउप्पज्जनकन्ति वुत्तं होति.
तिकनिद्देसवण्णना निट्ठिता.