३. सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना

१७. चक्खुसम्फस्सजा सञ्ञाति एत्थ यदिपि वत्थुतो फस्सस्स नामं फस्सतो च सञ्ञाय, वत्थुविसिट्ठफस्सेन पन विसिट्ठसञ्ञा वत्थुना च विसिट्ठा होति फस्सस्स विय तस्सापि तब्बत्थुकत्ताति ‘‘वत्थुतो नाम’’न्ति वुत्तं. पटिघसम्फस्सजा सञ्ञाति एत्थापि यथा फस्सो वत्थारम्मणपटिघट्टनेन उप्पन्नो, तथा ततो जातसञ्ञापीति ‘‘वत्थारम्मणतो नाम’’न्ति वुत्तं. एत्थ च पटिघजो सम्फस्सो, पटिघविञ्ञेय्यो वा सम्फस्सो पटिघसम्फस्सोति उत्तरपदलोपं कत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं.

विञ्ञेय्यभावे वचनं अधिकिच्च पवत्ता, वचनाधीना वा अरूपक्खन्धा, अधिवचनं वा एतेसं पकासनं अत्थीति ‘‘अधिवचना’’ति वुच्चन्ति, ततोजो सम्फस्सो अधिवचनसम्फस्सो, सम्फस्सोयेव वा यथावुत्तेहि अत्थेहि अधिवचनो च सम्फस्सो चाति अधिवचनसम्फस्सो, अधिवचनविञ्ञेय्यो वा सम्फस्सो अधिवचनसम्फस्सो, ततो तस्मिं वा जाता अधिवचनसम्फस्सजा. पञ्चद्वारिकसम्फस्सेपि यथावुत्तो अत्थो सम्भवतीति तेन परियायेन ततोजापि सञ्ञा ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुत्ता. यथा पन अञ्ञप्पकारासम्भवतो मनोसम्फस्सजा निप्परियायेन ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुच्चति, न एवं अयं पटिघसम्फस्सजा आवेणिकप्पकारन्तरसम्भवतोति अधिप्पायो.

यदि एवं चत्तारो खन्धापि यथावुत्तसम्फस्सतो जातत्ता ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वत्तुं युत्ता, सञ्ञाव कस्मा एवं वुत्ताति? तिण्णं खन्धानं अत्थवसेन अत्तनो पत्तम्पि नामं यत्थ पवत्तमानो अधिवचनसम्फस्सज-सद्दो निरुळ्हताय धम्माभिलापो होति, तस्सा सञ्ञाय एव आरोपेत्वा सयं निवत्तनं होति. तेनाह ‘‘तयो हि अरूपिनो खन्धा’’तिआदि. अथ वा सञ्ञाय पटिघसम्फस्सजाति अञ्ञम्पि विसिट्ठं नामं अत्थीति अधिवचनसम्फस्सजानामं तिण्णंयेव खन्धानं भवितुं अरहति. ते पन अत्तनो नामं सञ्ञाय दत्वा निवत्ताति इममत्थं सन्धायाह ‘‘तयो हि अरूपिनो खन्धा’’तिआदि. पञ्चद्वारिकसञ्ञा ओलोकेत्वापि जानितुं सक्काति इदं तेन तेनाधिप्पायेन हत्थविकारादिकरणे तदधिप्पायविजानननिमित्तभूता विञ्ञत्ति विय रज्जित्वा ओलोकनादीसु रत्ततादिविजानननिमित्तं ओलोकनं चक्खुविञ्ञाणविसयसमागमे पाकटं होतीति तंसम्पयुत्ताय सञ्ञायपि तथापाकटभावं सन्धाय वुत्तं.

रज्जित्वा ओलोकनादिवसेन पाकटा जवनप्पवत्ता भवितुं अरहतीति एतिस्सा आसङ्काय निवत्तनत्थं ‘‘पसादवत्थुका एवा’’ति आह. अञ्ञं चिन्तेन्तन्ति यं पुब्बे तेन चिन्तितं ञातं, ततो अञ्ञं चिन्तेन्तन्ति अत्थो.

सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता.