(२) सङ्ख्यावारो
७३. तथा पुरेजातपच्चयेति यथा अञ्ञमञ्ञपच्चये विसेसो विभङ्गे अत्थि, तथा पुरेजातपच्चयेपि अत्थीति अत्थो. ‘‘वत्थुं पुरेजातपच्चया’’ति हि तत्थ विसेसो पटिसन्धिअभावो चाति. विपाकानि चेव वीथिचित्तानि च न लब्भन्तीति एतेन ‘‘किरियाब्याकतं एकं खन्धं पटिच्चा’’तिआदिके (पट्ठा. १.१.५३) विभङ्गे विपाकाब्याकताभावं किरियाब्याकते च अजवनस्स सब्बेन सब्बं अलब्भमानतं विसेसं दस्सेति.
७४. एकमूलके दस्सिताय देसनाय लब्भमानगणनञ्ञेव आदायाति इदं एतस्मिं अनुलोमे सुद्धिकनये दस्सितगणनतो ततो परेसु नयेसु अञ्ञिस्सा अभावं सन्धाय वुत्तं. अबहुगणनेन युत्तस्स तेन समानगणनता च इमस्मिं अनुलोमेयेव दट्ठब्बा. पच्चनीये पन ‘‘नहेतुपच्चया नारम्मणे एक’’न्तिआदिं (पट्ठा. १.१.१०४) वक्खतीति.
७६-७९. ते पन सङ्खिपित्वा तेवीसतिमूलकोवेत्थ दस्सितोति एत्थ पच्छाजातविपाकानं परिहीनत्ता ‘‘द्वावीसतिमूलको’’ति वत्तब्बं सिया सासेवनसविपाकानं वसेन. दुविधम्पि पन द्वावीसतिमूलकं सह गहेत्वा सङ्गहिते तस्मिं उभयसब्भावतो ‘‘तेवीसतिमूलको’’ति आहाति दट्ठब्बं. आसेवनविपाकानं वा विरोधाभावे सति पुच्छाय दस्सितनयेन तेवीसतिमूलकेन भवितब्बं, तस्स च नामं द्वावीसतिमूलके आरोपेत्वा ‘‘तेवीसतिमूलको’’ति वुत्तन्ति अयमेत्थ रुळ्ही.
आरम्मणपदे चेवाति एतेन एकमूलके अञ्ञपदानि वज्जेति. न हि एकमूलके हेतादीसु तयोवाति अधिप्पायो. सुद्धिकनयो पन आरम्मणमूलकादीसु न लब्भतीति आरम्मणमूलके ‘‘नवा’’ति एताय अधिकगणनाय अभावदस्सनत्थं ‘‘आरम्मणे ठितेन सब्बत्थ तीणेव पञ्हा’’ति वुत्तं. तत्थ कातब्बाति वचनसेसो. तीणेवाति च ततो उद्धं गणनं निवारेति, न अधो पटिक्खिपति. तेन ‘‘विपाके एक’’न्ति गणना न निवारिताति दट्ठब्बा. तीसु एकस्स अन्तोगधताय च ‘‘तीणेवा’’ति वुत्तन्ति. इतीतिआदिना ‘‘सब्बत्थ तीणेवा’’ति वचनेन अत्तनो वचनं दळ्हं करोति.
८०-८५. ये …पे… तं दस्सेतुन्ति एत्थायमधिप्पायो – यदिपि अविगतानन्तरं ‘‘आरम्मणपच्चया हेतुया तीणी’’ति वुत्तेपि ऊनतरगणनेन सद्धिं संसन्दने या गणना लब्भति, सा दस्सिता होति, तथापि ऊनतरगणनेहि समानगणनेहि च सद्धिं संसन्दने ऊनतरा समाना च होति, न एवं आविकरणवसेन दस्सिता होति, विपल्लासयोजनाय पन तथा दस्सेति. वचनेन वा हि लिङ्गेन वा अत्थविसेसाविकरणं होतीति. तेनेतं आविकरोतीति एत्थापि एवमेव अधिप्पायो योजेतब्बो. पच्चनीयादीसुपि पन ‘‘नारम्मणपच्चया नहेतुया एकं…पे… नोविगतपच्चया नहेतुया एक’’न्तिआदिना (पट्ठा. १.१.१०७) मूलपदं आदिम्हियेव ठपेत्वा योजना कता, न च तत्थ एतं लक्खणं लब्भति, तस्मा मूलपदस्स आदिम्हि ठपेत्वा योजनमेव कमो, न चक्कबन्धनन्ति ‘‘आरम्मणपच्चया हेतुया तीणी’’तिआदि योजितं, न च विञ्ञाते अत्थे वचनेन लिङ्गेन च पयोजनमत्थीति.
पच्चयानुलोमवण्णना निट्ठिता.