३. परिञ्ञावारवण्णना

४३५-४८२. परिञ्ञावारे लोकियअब्याकतमिस्सकानि चाति दुक्खसच्चपरियापन्नेहि एकन्तपरिञ्ञेय्येहि लोकियअब्याकतेहि मिस्सकत्ता तानि उपादाय मनिन्द्रियादीनं वेदनाक्खन्धादीनं विय परिञ्ञेय्यता च वुत्ता. यदि परिञ्ञेय्यमिस्सकत्ता परिञ्ञेय्यता होति, कस्मा धम्मयमके ‘‘यो कुसलं धम्मं भावेति, सो अब्याकतं धम्मं परिजानाती’’तिआदिना अब्याकतपदेन योजेत्वा यमकानि न वुत्तानीति? यथा ‘‘कुसलं भावेमि, अकुसलं पजहामी’’ति कुसलाकुसलेसु भावनापहानाभिनिवेसो होति, तथा ‘‘वेदनाक्खन्धो अनिच्चो, धम्मायतनं अनिच्च’’न्तिआदिना खन्धादीसु परिजानाभिनिवेसो होति, तत्थ वेदनाक्खन्धादयो ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना परिजानितब्बा, ते च वेदनाक्खन्धादिभावं गहेत्वा परिजानितब्बा, न अब्याकतभावन्ति.

कस्मा पनेत्थ दुक्खसच्चभाजनीये आगतस्स दोमनस्सस्स पहातब्बताव वुत्ता, न परिञ्ञेय्यता, ननु दुक्खसच्चपरियापन्ना वेदनाक्खन्धादयो कुसलाकुसलभावेन अग्गहिता कुसलाकुसलापि परिञ्ञेय्याति? सच्चं, यथा पन वेदनाक्खन्धादिभावो भावेतब्बपहातब्बभावेहि विनापि होति, न एवं दोमनस्सिन्द्रियभावो पहातब्बभावेन विना होतीति इमं विसेसं दस्सेतुं दोमनस्सिन्द्रियस्स पहातब्बताव इध वुत्ता, न परिञ्ञेय्यभावस्स अभावतोति दट्ठब्बो. अकुसलं एकन्ततो पहातब्बमेवाति एतेन पहातब्बमेव, न अप्पहातब्बन्ति अप्पहातब्बमेव निवारेति, न परिञ्ञेय्यभावन्ति दट्ठब्बं. अञ्ञिन्द्रियं भावेतब्बनिट्ठं, न पन सच्छिकातब्बनिट्ठन्ति भावेतब्बभावो एव तस्स गहितोति. ‘‘द्वे पुग्गला’’तिआदि ‘‘चक्खुन्द्रियं न परिजानाती’’तिआदिकस्स परतो लिखितब्बं उप्पटिपाटिया लिखितन्ति दट्ठब्बं. चक्खुन्द्रियमूलकञ्हि अतिक्कमित्वा दोमनस्सिन्द्रियमूलके इदं वुत्तं ‘‘द्वे पुग्गला दोमनस्सिन्द्रियं न पजहन्ति नो च अञ्ञिन्द्रियं न भावेन्ती’’ति (यम. ३.इन्द्रिययमक.४४०).

एत्थ च पुथुज्जनो, अट्ठ च अरियाति नव पुग्गला. तेसु पुथुज्जनो भब्बाभब्बवसेन दुविधो, सो ‘‘पुथुज्जनो’’ति आगतट्ठानेसु ‘‘छ पुग्गला चक्खुन्द्रियञ्च न परिजानित्थ दोमनस्सिन्द्रियञ्च न पजहित्था’’तिआदीसु च अभिन्दित्वा गहितो. ‘‘ये पुथुज्जना मग्गं पटिलभिस्सन्ती’’ति (यम. १.सच्चयमक.४९, ५१-५२) आगतट्ठानेसु ‘‘पञ्च पुग्गला चक्खुन्द्रियञ्च परिजानिस्सन्ति दोमनस्सिन्द्रियञ्च पजहिस्सन्ती’’तिआदीसु (यम. ३.इन्द्रिययमक.४५१) च भब्बो एव भिन्दित्वा गहितो. ‘‘ये च पुथुज्जना मग्गं न पटिलभिस्सन्ती’’ति (यम. १.सच्चयमक.५१) आगतट्ठानेसु ‘‘तयो पुग्गला दोमनस्सिन्द्रियञ्च नप्पजहिस्सन्ति चक्खुन्द्रियञ्च न परिजानिस्सन्ती’’तिआदीसु (यम. ३.इन्द्रिययमक.४५५) च अभब्बो एव. अग्गफलसमङ्गी च पठमफलसमङ्गी अरहा चाति दुविधो. सोपि ‘‘अरहा’’ति आगतट्ठानेसु ‘‘तयो पुग्गला अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियञ्च भावित्थ दोमनस्सिन्द्रियञ्च पजहित्था’’तिआदीसु (यम. ३.इन्द्रिययमक.४४४) च अभिन्दित्वा गहितो. ‘‘यो अग्गफलं सच्छिकरोती’’ति (यम. ३.इन्द्रिययमक.४४६) आगतट्ठानेसु ‘‘तयो पुग्गला दोमनस्सिन्द्रियं पजहित्थ, नो च अञ्ञाताविन्द्रियं सच्छिकरित्था’’तिआदीसु (यम. ३.इन्द्रिययमक.४४४) च पठमफलसमङ्गी च भिन्दित्वा गहितो. ‘‘यो अग्गफलं सच्छाकासी’’ति (यम. ३.इन्द्रिययमक.४४३, ४४६) आगतट्ठानेसु इतरोवाति एवं पुग्गलभेदं ञत्वा तत्थ तत्थ सन्निट्ठानेन गहितपुग्गले निद्धारेत्वा विस्सज्जनं योजेतब्बन्ति.

परिञ्ञावारवण्णना निट्ठिता.

इन्द्रिययमकवण्णना निट्ठिता.

यमकपकरण-मूलटीका समत्ता.