२. कालसंसन्दनवण्णना
२८५. अतीतानागतं पहाय पच्चुप्पन्नरूपमेव अप्पियं अविभजितब्बं करित्वाति पच्चुप्पन्नसद्देन रूपसद्देन चाति उभोहिपि पच्चुप्पन्नरूपमेव वत्तब्बं कत्वाति वुत्तं होति. पञ्ञत्तिया अविगतत्ताति एतेन इदं विञ्ञायति ‘‘न रूपपञ्ञत्ति विय वत्थपञ्ञत्ति सभावपरिच्छिन्ने पवत्ता विज्जमानपञ्ञत्ति, अथ खो पुब्बापरियवसेन पवत्तमानं रूपसमूहं उपादाय पवत्ता अविज्जमानपञ्ञत्ति, तस्मा वत्थभावस्स ओदातभावविगमे विगमावत्तब्बता युत्ता, न पन रूपभावस्स पच्चुप्पन्नभावविगमे’’ति.
कालसंसन्दनवण्णना निट्ठिता.
वचनसोधनवण्णना
२८८. अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा हुत्वा होतीति वुत्तन्ति एत्थ अनागतं अनागतं हुत्वा पुन पच्चुप्पन्नं होन्तं हुत्वा होतीति, तथा पच्चुप्पन्नं पच्चुप्पन्नं होन्तं पुब्बे अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नं होतीति हुत्वा होतीति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. किं ते तम्पि हुत्वा होतीति तब्भावाविगमतो हुत्वाहोतिभावानुपरमं अनुपच्छेदं पुच्छतीति अधिप्पायो युत्तो. हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वा अभावतोति अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नभूतस्स पुन अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नाभावतो.
यस्मा तन्ति तं हुत्वा भूतं पच्चुप्पन्नं यस्मा अनागतं हुत्वा पच्चुप्पन्नं होन्तं ‘‘हुत्वा होती’’ति सङ्ख्यं गतं, तस्मा दुतियम्पि ‘‘हुत्वा होती’’ति वचनं अरहतीति पटिजानातीति अधिप्पायो. एवं पन धम्मे हुत्वाहोतिभावानुपरमं वदन्तस्स अधम्मे ससविसाणे नहुत्वान होतिभावानुपरमो आपज्जतीति अधिप्पायेन ‘‘अथ न’’न्तिआदिमाह.
पटिक्खित्तनयेनाति कालनानत्तेन. पटिञ्ञातनयेनाति अत्थानानत्तेन. अत्थानानत्तं इच्छन्तोपि पन अनागतस्स पच्चुप्पन्ने वुत्तं होतिभावं, पच्चुप्पन्नस्स च अनागते वुत्तं हुत्वाभावं कथं पटिजानातीति विचारेतब्बं. अत्थानानत्तमेव हि तेन अनुञ्ञायति, न अनागते पच्चुप्पन्नभावो, पच्चुप्पन्ने वा अनागतभावोति. पुरिमं पटिक्खित्तपञ्हं परिवत्तित्वाति अनुञ्ञातपञ्हस्स हुत्वा होति हुत्वा होतीति दोसो वुत्तोति अवुत्तदोसं अतिक्कम्म पटिक्खित्तपञ्हं पुन गहेत्वा तेन चोदेतीति अत्थो. एत्थ च अत्थानानत्तेन हुत्वाहोतीति अनुजानन्तस्स दोसो कालनानत्तायेव अनागतं पच्चुप्पन्नन्ति पटिक्खेपेन कथं होतीति? तस्सेव अनुजाननपटिक्खेपतोति अधिप्पायो.
एकेकन्ति अनागतम्पि न हुत्वा न होति पच्चुप्पन्नम्पीति तदुभयं गहेत्वा ‘‘एकेकं न हुत्वा न होति न हुत्वा न होती’’ति वुत्तं, न एकेकमेव न हुत्वा न होति न हुत्वा न होतीति. एस नयो पुरिमस्मिं ‘‘एकेकं हुत्वा होति हुत्वा होती’’ति वचनेपि. अनागतस्स हि ‘‘हुत्वा होती’’ति नामं पच्चुप्पन्नस्स चाति द्वेपि नामानि सङ्गहेत्वा ‘‘हुत्वा होति हुत्वा होती’’ति चोदितं, तथा ‘‘न हुत्वा न होति न हुत्वा न होती’’ति चाति अधिप्पायो. सब्बतो अन्धकारेन परियोनद्धो वियाति एतेन अपरियोनद्धेन पटिजानितब्बं सियाति दस्सेति. एत्थ च पुरिमनये हुत्वा भूतस्स पुन हुत्वाहोतिभावो चोदितो, दुतियनये अनागतादीसु एकेकस्स हुत्वाहोतिनामताति अयं विसेसो.
वचनसोधनवण्णना निट्ठिता.
अतीतञाणादिकथावण्णना
२९०. पुन पुट्ठो…पे… अत्थिताय पटिजानातीति एत्थ पच्चुप्पन्नं ञाणं तेनाति एतेन अनुवत्तमानापेक्खनवचनेन कथं वुच्चतीति विचारेतब्बं.
अतीतञाणादिकथावण्णना निट्ठिता.
अरहन्तादिकथावण्णना
२९१. युत्तिविरोधो अरहतो सरागादिभावे पुथुज्जनेन अनानत्तं ब्रह्मचरियवासस्स अफलताति एवमादिको दट्ठब्बो.
अरहन्तादिकथावण्णना निट्ठिता.
पदसोधनकथावण्णना
२९५. तेन कारणेनाति अतीतअत्थिसद्दानं एकत्थत्ता अत्थिसद्दत्थस्स च न्वातीतभावतो ‘‘अतीतं न्वातीतं, न्वातीतञ्च अतीतं होती’’ति वुत्तं होति. एत्थ पन अतीतादीनं अत्थितं वदन्तस्स परवादिस्सेवायं दोसो यथा आपज्जति, न पन ‘‘निब्बानं अत्थी’’ति वदन्तस्स सकवादिस्स, तथा पटिपादेतब्बं.
पदसोधनकथावण्णना निट्ठिता.
सब्बमत्थीतिकथावण्णना निट्ठिता.