एककनिद्देसवण्णना

५९४. अविज्जमानविभागस्स विभागाभावदस्सनमेव निद्देसो निच्छयकरणतो, तस्मा ‘‘सब्बं रूपं न हेतुमेवा’’तिआदिना विभागाभावावधारणेन एव-सद्देन निद्देसं करोति. हेतुहेतूति मूलहेतु, हेतुपच्चयहेतूति वा अयमत्थो. महाभूता हेतूति अयमेवत्थो महाभूता पच्चयोति एतेनपि वुत्तोति. हेतुपच्चयसद्दानं समानत्थत्ता पच्चयो एव हेतु पच्चयहेतु. यो च रूपक्खन्धस्स हेतु, सो एव तस्स पञ्ञापनाय हेतूति वुत्तो तदभावे अभावतो. अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं कम्मसमादानानं ठानसो हेतुसो विपाकन्ति एत्थ विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु पच्चयेसु इट्ठानिट्ठविपाकनियामकत्ता उत्तमं पधानं कुसलाकुसलं गतिउपधिकआलपयोगसम्पत्तिविपत्तिट्ठाननिप्फादितं इट्ठानिट्ठारम्मणञ्च कम्ममिव पधानत्ता ‘‘हेतू’’ति वुत्तन्ति इमिना अधिप्पायेन कम्मारम्मणानि ‘‘उत्तमहेतू’’ति वुत्तानि. वक्खति च ‘‘गतिउपधिकालपयोगा विपाकस्स ठानं, कम्मं हेतू’’ति. इध पन कम्ममिव उत्तमत्ता आरम्मणम्पि हेतुवचनं अरहतीति ‘‘उत्तमहेतू’’ति वुत्तं. सङ्खारानन्ति पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं अविज्जा साधारणपच्चयत्ता ‘‘हेतू’’ति वुत्ता. फरतीति गच्छति पापुणाति. पटिक्खेपनिद्देसोति इदं मातिकाय आगतपटिक्खेपवसेन वुत्तं. इध पन मातिकाय न हेतुपदादिसङ्गहितता च रूपस्स वुत्ता तंतंसभावत्ता, अवधारितता च अनञ्ञसभावतो.

रूपीदुके रूपीपदमेव इध ‘‘रूप’’न्ति वुत्तं. तेन रूपीरूपपदानं एकत्थता सिद्धा होति रुप्पनलक्खणयुत्तस्सेव रूपीरूपभावतो. उप्पन्नं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यन्ति अरूपतो विधुरं रूपस्स सभावं दस्सेति. न हि अरूपं उप्पन्नं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यं यथा रूपं, तेन रूपं उप्पन्नं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यं, न अरूपन्ति अरूपतो निवत्तेत्वा रूपे एव एतं सभावं नियमेति, न रूपं एतस्मिं सभावे. अत्थि हि रूपं अतीतानागतं यं उप्पन्नं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यसभावं न होतीति. एतमेव च नियमं पुन एवसद्देन नियमेति ‘‘यथावुत्तो नियमो रूपे अत्थि एव, अरूपे विय न नत्थी’’ति. अथ वा सब्बं रूपन्ति भूतुपादायरूपं कालभेदं अनामसित्वा ‘‘सब्ब’’न्ति वुत्तं, तं सब्बं अरूपेहि समानविञ्ञेय्यसभावं अतीतानागतं निवत्तेतुं उप्पन्नन्ति एतेन विसेसेति, तं उप्पन्नं सब्बं रूपं छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यमेवाति अत्थो.

ननु एवं रूपायतनस्सपि सोतविञ्ञाणादीहि विञ्ञेय्यता आपज्जतीति? नापज्जति रूपं सब्बं सम्पिण्डेत्वा एकन्तलक्खणदस्सनवसेन एकीभावेन गहेत्वा अरूपतो विधुरस्स छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यसभावस्स दस्सनतो. पच्चुप्पन्नरूपमेव छहि विञ्ञाणेहि विञ्ञेय्यन्ति एतस्मिं पन नियमे ‘‘सब्बं रूप’’न्ति एत्थायं विञ्ञेय्यभावनियमो न वुत्तो, अथ खो पच्चुप्पन्नन्ति सब्बरूपस्स एकन्तलक्खणनियमो दस्सितो न सिया. पाळियञ्च विञ्ञेय्यमेवाति एव-कारो वुत्तो, न उप्पन्नमेवाति. तस्मा उप्पन्नस्सेव मनोविञ्ञेय्यनियमापत्ति नत्थीति किं सोतपतितत्तेन, तस्मा वुत्तनयेनत्थो योजेतब्बो.

कथंविधन्ति गुणेहि कथं सण्ठितं. ञाणमेव ञाणवत्थु. समानजातिकानं सङ्गहो, समानजातिया वा सङ्गहो सजातिसङ्गहो. सञ्जायन्ति एत्थाति सञ्जाति, सञ्जातिया सङ्गहो सञ्जातिसङ्गहो, सञ्जातिदेसेन सङ्गहोति अत्थो. अञ्ञमञ्ञोपकारवसेन अविप्पयोगेन च समाधिदेसे जाता सम्मासतिआदयो समाधिक्खन्धे सङ्गहिता. यत्थ च सतिआदिसहायवतो समाधिस्स अत्तनो किच्चकरणं, सो चित्तुप्पादो समाधिदेसो. सम्मासङ्कप्पस्स च अप्पनाभावतो पटिवेधसदिसं किच्चन्ति समानेन पटिवेधकिच्चेन दिट्ठिसङ्कप्पा पञ्ञक्खन्धे सङ्गहिता.

रूपविभत्तिएककनिद्देसवण्णना निट्ठिता.