४. काळकारामसुत्तवण्णना
२४. चतुत्थे बाळ्हं खो ने पसंससीति ने समणे बाळ्हं कत्वा पसंससि वण्णयसि. कीदिसं सीलं एतेसन्ति किंसीला. को समाचारो एतेसन्ति किंसमाचारा. गुणमग्गसण्ठिताति गुणग्गसण्ठिता. म-कारो पदसन्धिकरो, अग्गगुणे पतिट्ठिताति वुत्तं होति. सन्तिन्द्रिया सन्तमानसा, ‘‘सन्तं तेसं गतं ठित’’न्तिपि पठन्ति. एककियाति एकका, चतूसु इरियापथेसु एकका हुत्वा विहरन्तीति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘अदुतिया’’ति. तादिसा समणा ममातीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तेन –
‘‘कायकम्मं सुचि नेसं, वाचाकम्मं अनाविलं;
मनोकम्मं सुविसुद्धं, तादिसा समणा मम.
‘‘विमला सङ्खमुत्ताभा, सुद्धा अन्तरबाहिरा;
पुण्णा सुद्धेहि धम्मेहि, तादिसा समणा मम.
‘‘लाभेन उन्नतो लोको, अलाभेन च ओनतो;
लाभालाभेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.
‘‘यसेन उन्नतो लोको, अयसेन च ओनतो;
यसायसेन एकट्ठा, तादिसा समणा मम.
‘‘पसंसायुन्नतो लोको, निन्दायपि च ओनतो;
समा निन्दापसंसासु, तादिसा समणा मम.
‘‘सुखेन उन्नतो लोको, दुक्खेनपि च ओनतो;
अकम्पा सुखदुक्खेसु, तादिसा समणा ममा’’ति. (ध. प. अट्ठ. २.३०३ चूळसुभद्दावत्थु) –
एवमादिं सङ्गण्हाति.
‘‘दूरे सन्तो’’तिआदिगाथाय अयमत्थो. सन्तोति रागादीनं सन्तताय बुद्धादयो सन्तो नाम, इध पन पुब्बबुद्धेसु कताधिकारा उस्सन्नकुसलमूला भावितभावना सत्ता सन्तोति अधिप्पेता. पकासन्तीति दूरे ठितापि बुद्धानं ञाणपथं आगच्छन्ता पाकटा होन्ति. हिमवन्तोवाति यथा तियोजनसहस्सवित्थतो पञ्चयोजनसतुब्बेधो चतुरासीतिया कूटसहस्सेहि पटिमण्डितो हिमवन्तपब्बतो दूरे ठितानम्पि अभिमुखे ठितो विय पकासति, एवं पकासन्तीति अत्थो. असन्तेत्थ न दिस्सन्तीति लाभगरुका, वित्थिण्णपरलोका, आमिसचक्खुका, जीविकत्थाय पब्बजिता, बालपुग्गला असन्तो नाम. ते एत्थ बुद्धानं दक्खिणस्स जाणुमण्डलस्स सन्तिके निसिन्नापि न दिस्सन्ति न पञ्ञायन्ति. रत्तिं खित्ता यथा सराति रत्तिं चतुरङ्गसमन्नागते अन्धकारे खित्ता सरा विय तथारूपस्स उपनिस्सयभूतस्स पुब्बहेतुनो अभावेन न पञ्ञायन्तीति अत्थो.
ब्रह्मदेय्यन्ति सेट्ठदेय्यं, यथा दिन्नं न पुन गहेतब्बं होति निस्सट्ठं परिच्चत्तं, एवं दिन्नन्ति अत्थो.
दिट्ठं न मञ्ञतीति एत्थ दिट्ठन्ति मंसचक्खुनापि दिट्ठं, दिब्बचक्खुनापि दिट्ठं, रूपायतनस्सेतं अधिवचनं. यञ्हि चक्खुद्वयेन कतदस्सनकिरियासमापनं, यं चक्खुद्वयं पस्सति अपस्सि पस्सिस्सति, समवाये पस्सेय्य, तं सब्बं कालविसेसवचनिच्छाय अभावतो ‘‘दिट्ठ’’न्तेव वुत्तं यथा ‘‘दुद्ध’’न्ति. तेनेवाह ‘‘दिट्ठं रूपायतन’’न्ति. एवरूपानि हि वचनानीति ‘‘दट्ठब्बं सोतब्ब’’न्तिआदीनि.
लाभेपि तादी, अलाभेपि तादीति यथा अलाभकाले लाभस्स लद्धकालेपि तथेवाति तादिसो. यसेपीति यसे सतिपि महापरिवारकालेपि. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
काळकारामसुत्तवण्णना निट्ठिता.