१. चरसुत्तवण्णना

११. दुतियस्स पठमे चरतोति गच्छन्तस्स, चङ्कमन्तस्स वा. उप्पज्जति कामवितक्को वाति वत्थुकामेसु अवीतरागताय तादिसे पच्चये कामपटिसंयुत्तो वा वितक्को उप्पज्जति चे, यदि उप्पज्जति. ब्यापादवितक्को वा विहिंसावितक्को वाति आघातविनये विसेसेन चित्तस्स अदमितत्ता आघातनिमित्ते ब्यापादपटिसंयुत्तो वा वितक्को, लेड्डुदण्डादीति परहिंसनवसेन विहिंसापटिसंयुत्तो वा वितक्को उप्पज्जति चेति सम्बन्धो. तं चे भिक्खु अधिवासेतीति तं यथावुत्तं कामवितक्कादिं यथापच्चयं अत्तनो चित्ते उप्पन्नं ‘‘इतिपायं वितक्को पापको, इतिपि अकुसलो, इतिपि सावज्जो, सो च खो अत्तब्याबाधाय संवत्तती’’तिआदिना नयेन पच्चवेक्खणाय अभावतो अधिवासेति अत्तनो चित्तं आरोपेत्वा वासेति. अधिवासेन्तोयेव च नप्पजहति तदङ्गादिप्पहानवसेन न पटिनिस्सज्जति. ततो एव च न विनोदेति अत्तनो चित्तसन्तानतो न नुदति न नीहरति. तथा अविनोदनतो न ब्यन्तीकरोति न विगतन्तं करोति. आतापी पहितत्तो यथा तेसं अन्तोपि नावसिस्सति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि, एवं करोति, अयं पन तथा न करोतीति अत्थो. तथाभूतो पन न अनभावं गमेति अनु अनु अभावं न गमेति. न पजहति चे, न विनोदेति चेति इतिआदिना चे-सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो.

एवंभूतोति एवं कामवितक्कादीहि पापवितक्केहि समङ्गिभूतो. अनातापीति किलेसानं आतापयिकस्स वीरियस्स अभावेन अनातापी. पापुत्रासलक्खणस्स ओत्तप्पस्स अभावेन अनोत्तापी. सततं समितं सब्बकालं निरन्तरं. कुसीतो हीनवीरियोति कुसलेहि धम्मेहि परिहापयित्वा अकुसलपक्खे कुच्छितं सीदनतो कोसज्जसमन्नागमेन च कुसीतो, सम्मप्पधानवीरियाभावेन हीनवीरियो वीरियविरहितोति वुच्चति कथीयति. ठितस्साति गमनं उपच्छिन्दित्वा तिट्ठतो. सयनइरियापथस्स विसेसतो कोसज्जपक्खिकत्ता यथा तंसमङ्गिनो भावितत्ता सम्भवन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘जागरस्सा’’ति वुत्तं.

सुक्कपक्खे तञ्चे भिक्खु नाधिवासेतीति आरद्धवीरियस्सपि विहरतो अनादिमति संसारे चिरकालभावितत्ता तथारूपपच्चयसमायोगे सतिसम्मोसेन वा कामवितक्कादि उप्पज्जति चे, तं भिक्खु अत्तनो चित्तं आरोपेत्वा न वासेति, अब्भन्तरे न वासेतीति अत्थो. अनधिवासेन्तो किं करोति? पजहति छड्डेति. किं कचवरं विय पिटकेनाति? न, अपिच खो तं विनोदेति नुदति नीहरति. किं बलिबद्दं विय पतोदेनाति? न, अथ खो ब्यन्तीकरोति विगतन्तं करोति, यथा तेसं अन्तोपि नावसिस्सति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि, तथा ते करोति. कथं पन ते तथा करोति? अनभावं गमेति अनु अनु अभावं गमेति, विक्खम्भनप्पहानेन यथा सुविक्खम्भिता होन्ति, तथा ने करोतीति वुत्तं होति.

एवंभूतोतिआदीसु एवं कामवितक्कादीनं अनधिवासेन सुविसुद्धासयो समानो ताय च आसयसम्पत्तिया तन्निमित्ताय च पयोगसम्पत्तिया परिसुद्धसीलो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो जागरियं अनुयुत्तो तदङ्गादिवसेन किलेसानं आतापनलक्खणेन वीरियेन समन्नागतत्ता आतापी. सब्बसो पापुत्रासेन समन्नागतत्ता ओत्तापी सततं रत्तिन्दिवं. समितं निरन्तरं समथविपस्सनानुयोगवसेन चतुब्बिधसम्मप्पधानसिद्धिया आरद्धवीरियो पहितत्तो. निब्बानं पति पेसितचित्तोति वुच्चति कथीयतीति अत्थो.

गाथासु गेहनिस्सितन्ति एत्थ गेहवासीहि अपरिच्चत्तत्ता गेहवासिसभावत्ता गेहधम्मत्ता वा गेहं वुच्चति वत्थुकामो. अथ वा गेहप्पटिबद्धभावतो, किलेसकामानं निवासट्ठानभावतो वा गेहाति वुच्चन्ति, तंवत्थुकत्ता कामवितक्कादि गेहनिस्सितं नाम. कुम्मग्गपटिपन्नोति यस्मा अरियमग्गस्स उप्पथभावतो अभिज्झादयो तदेकट्ठधम्मा च कुम्मग्गो, तस्मा कामवितक्कादिबहुलो कुम्मग्गपटिपन्नो. मोहनेय्येसु मुच्छितोति मोहसंवत्तनियेसु रूपादीसु मुच्छितो सम्मत्तो अज्झोपन्नो. सम्बोधिन्ति अरियमग्गञाणं. फुट्ठन्ति फुसितुं पत्तुं पापो सो तादिसो मिच्छासङ्कप्पगोचरो पुग्गलो अभब्बो, न कदाचि तं पापुणातीति अत्थो.

वितक्कं समयित्वानाति यथावुत्तं मिच्छावितक्कं पटिसङ्खानभावनाबलेन वूपसमेत्वा. वितक्कूपसमे रतोति नवन्नम्पि महावितक्कानं अच्चन्तूपसमभूते अरहत्ते, निब्बाने एव वा अज्झासयेन रतो अभिरतो. भब्बो सोति सो यथावुत्तो सम्मापटिपज्जमानो पुग्गलो पुब्बभागे समथविपस्सनाबलेन सब्बवितक्के यथारहं तदङ्गादिवसेन वूपसमेत्वा ठितो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया अरहत्तमग्गञाणसङ्खातं निब्बानसङ्खातञ्च अनुत्तरं सम्बोधिं फुट्ठुं अधिगन्तुं भब्बो अरहा. एवमेत्थ पाळिवण्णना वेदितब्बा.

चरसुत्तवण्णना निट्ठिता.