९. निब्बानसुत्तवण्णना

१७९. नवमे अभिधम्मे वुत्तनयेनाति –

‘‘कतमा हानभागिनी पञ्ञा? पठमस्स झानस्स लाभिं कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति हानभागिनी पञ्ञा, तदनुधम्मता सति सन्तिट्ठति ठितिभागिनी पञ्ञा. अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विसेसभागिनी पञ्ञा. निब्बिदासहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति विरागूपसञ्हिता निब्बेधभागिनी पञ्ञा’’ति (विभ. ७९९) –

आदिना विभङ्गे वुत्तनयेन एवमत्थो वेदितब्बो.

तत्थ पठमस्स झानस्स लाभिन्ति य्वायं अप्पगुणस्स पठमस्स झानस्स लाभी, तं. कामसहगता सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्तीति ततो वुट्ठितं आरम्मणवसेन कामसहगता हुत्वा सञ्ञामनसिकारा समुदाचरन्ति तुदन्ति चोदेन्ति. तस्स कामानुपक्खन्दानं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा हायति परिहायति, तस्मा ‘‘हानभागिनी पञ्ञा’’ति वुत्ता. तदनुधम्मताति तदनुरूपसभावा. सति सन्तिट्ठतीति इदं मिच्छासतिं सन्धाय वुत्तं, न सम्मासतिं. यस्स हि पठमज्झानानुरूपसभावा पठमज्झानं सन्ततो पणीततो दिस्वा अस्सादयमाना अभिनन्दमाना निकन्ति उप्पज्जति, तस्स निकन्तिवसेन पठमज्झानपञ्ञा नेव हायति न वड्ढति, ठितिकोट्ठासिका होति. तेन वुत्तं ‘‘ठितिभागिनी पञ्ञा’’ति. अवितक्कसहगताति अवितक्कं दुतियज्झानं सन्ततो पणीततो मनसिकरोतो आरम्मणवसेन अवितक्कसहगता सञ्ञामनसिकारा. समुदाचरन्तीति पगुणतो पठमज्झानतो वुट्ठितं दुतियज्झानाधिगमत्थाय तुदन्ति चोदेन्ति, तस्स उपरि दुतियज्झानानुपक्खन्दानं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा विसेसभूतस्स दुतियज्झानस्स उप्पत्तिपदट्ठानताय ‘‘विसेसभागिनी’’ति वुत्ता.

निब्बिदासहगताति तंयेव पठमज्झानलाभिं झानतो वुट्ठितं निब्बिदासङ्खातेन विपस्सनाञाणेन सहगता. विपस्सनाञाणञ्हि झानङ्गभेदे वत्तन्ते निब्बिन्दति उक्कण्ठति, तस्मा ‘‘निब्बिदा’’ति वुच्चति. समुदाचरन्तीति निब्बानसच्छिकिरियत्थाय तुदन्ति चोदेन्ति. विरागूपसञ्हिताति विरागसङ्खातेन निब्बानेन उपसंहिता. विपस्सनाञाणञ्हि सक्का इमिना मग्गेन विरागं निब्बानं सच्छिकातुन्ति पवत्तितो ‘‘विरागूपसंहित’’न्ति वुच्चति. तंसम्पयुत्तसञ्ञामनसिकारापि विरागूपसंहिता एव नाम. तस्स तेसं सञ्ञामनसिकारानं वसेन सा पठमज्झानपञ्ञा अरियमग्गप्पटिवेधस्स पदट्ठानताय ‘‘निब्बेधभागिनी’’ति वुत्ताति.

निब्बानसुत्तवण्णना निट्ठिता.