१०. चूळनिकासुत्तवण्णना

८१. दसमे अरुणवतिसुत्तन्तअट्ठुप्पत्तियन्ति ‘‘भूतपुब्बं, भिक्खवे, राजा अहोसि अरुणवा नाम. रञ्ञो खो पन, भिक्खवे, अरुणवतो अरुणवती नाम राजधानी अहोसि. अरुणवतिं खो पन, भिक्खवे, राजधानिं सिखी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो उपनिस्साय विहासि. सिखिस्स खो पन, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स अभिभूसम्भवं नाम सावकयुगं अहोसि अग्गं भद्दयुगं. अथ खो, भिक्खवे, सिखी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो अभिभुं भिक्खुं आमन्तेसी’’तिआदिना ब्रह्मसंयुत्ते (सं. नि. १.१८५) आगतस्स अरुणवतिसुत्तन्तस्स अट्ठुप्पत्तियं. अतिप्पगोति अतिविय पगो, अतिविय पातोति अत्थो, न ताव कुलेसु भत्तं निट्ठातीति वुत्तं होति.

उज्झायन्तीति अवझायन्ति, हेट्ठा कत्वा चिन्तेन्ति, लामकतो चिन्तेन्ति. अनेकविहितं इद्धिविकुब्बनं कत्वाति ‘‘पकतिवण्णं विजहित्वा नागवण्णं वा दस्सेति, सुपण्णवण्णं वा दस्सेती’’तिआदिना (पटि. म. ३.१३) नयेन आगतं अनेकप्पकारं इद्धिविकुब्बनं कत्वा. सहस्सिलोकधातुन्ति चक्कवाळसहस्सं. गाथाद्वयं अभासीति थेरो किर ‘‘कथं देसिता खो धम्मदेसना सब्बेसं पिया मनापा’’ति चिन्तेत्वा ‘‘सब्बेपि पासण्डा सब्बे देवमनुस्सा अत्तनो अत्तनो समये पुरिसकारं वण्णयन्ति, वीरियस्स अवण्णवादी नाम नत्थि, वीरियप्पटिसंयुत्तं कत्वा देसेस्सामि. एवमस्स धम्मदेसना सब्बेसं पिया भविस्सति मनापा’’ति ञत्वा तीसु पिटकेसु विचिनित्वा ‘‘आरम्भथ निक्कमथा’’ति (सं. नि. १.१८६) इदं गाथाद्वयं अभासि.

किं आलोको अयन्ति कस्स नु खो अयं आलोकोति. विचिनन्तानन्ति चिन्तेन्तानं. सब्बेति लोकधातुयं सब्बे देवा च मनुस्सा च. ओसटाय परिसायाति धम्मस्सवनत्थं समोसटाय परिमितपरिच्छिन्नाय परिसाय. अत्थोपि नेसं पाकटो अहोसीति न केवलं ते सद्दमेव अस्सोसुं, अथ खो अत्थोपि तेसं पकतिसवनूपचारे विय पाकटो अहोसि. तेन सहस्सं लोकधातुं विञ्ञापेतीति अधिप्पायो.

परिहरन्तीति सिनेरुं दक्खिणतो कत्वा परिवत्तेन्ति. विरोचमानाति अत्तनो जुतिया दिब्बमाना, सोभमाना वा. ताव सहस्सधा लोकोति यत्तको चन्दिमसूरियेहि ओभासियमानो लोकधातुसङ्खातो एकेको लोको, तत्तकेन पमाणेन सहस्सधा लोको, इमिना चक्कवाळेन सद्धिं चक्कवाळसहस्सन्ति अत्थो. कस्मा पनेसा आनीताति एसा चूळनिका लोकधातु कस्मा भगवता आनीता, देसिताति अत्थो. मज्झिमिकाय लोकधातुया परिच्छेददस्सनत्थन्ति द्विसहस्सिलोकधातुया परिमाणदस्सनत्थं.

सहस्सिलोकधातुया सहस्सी द्विसहस्सिलोकधातु, सा चक्कवाळगणनाय दससतसहस्सचक्कवाळपरिमाणा. तेनाह ‘‘सहस्सचक्कवाळानि सहस्सभागेन गणेत्वा’’तिआदि. कम्पनदेवतूपसङ्कमनादिना जातचक्कवाळेन सह योगक्खेमं ठानं जातिक्खेत्तं. तत्तकाय एव जातिक्खेत्तभावो धम्मतावसेनेव वेदितब्बो, ‘‘परिग्गहवसेना’’ति केचि. सब्बेसम्पि बुद्धानं एवं जातिक्खेत्तं तन्निवासीनंयेव च देवतानं धम्माभिसमयोति वदन्ति. पटिसन्धिग्गहणादीनं सत्तन्नंयेव गहणं निदस्सनमत्तं महाभिनीहारादिकालेपि तस्स पकम्पनस्स लब्भनतो.

सहस्सं सहस्सधा कत्वा गणितं मज्झिमिकन्तिआदिना मज्झिमिकाय लोकधातुया सहस्सं तिसहस्सिलोकधातु, सायेव च महासहस्सिलोकधातूति दस्सेति. सरसेनेव आणापवत्तनं आणाक्खेत्तं, यं एकज्झं संवट्टति विवट्टति च. आणा फरतीति तन्निवासिदेवतानं सिरसा सम्पटिच्छनेन वत्तति, तञ्च खो केवलं बुद्धानुभावेनेव, अधिप्पायवसेन च पन ‘‘यावता पन आकङ्खेय्या’’ति (अ. नि. ३.८१) वचनतो बुद्धानं अविसयो नाम नत्थि, विसयक्खेत्तस्स पमाणपरिच्छेदो नाम नत्थि. विसमोति सूरियुग्गमनादीनं विसमभावतो विसमो. तेनेवाह ‘‘एकस्मिं ठाने सूरियो उग्गतो होती’’तिआदि. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

चूळनिकासुत्तवण्णना निट्ठिता.

आनन्दवग्गवण्णना निट्ठिता.