६. अपण्णकसुत्तवण्णना
१६. छट्ठे विरज्झनकिरिया नाम पच्छा समादातब्बताय अपण्णकप्पयोगसमादाना विय होति, अविरज्झनकिरिया पन पच्छा असमादातब्बताय अनूनाति तंसमङ्गिपुग्गलो अपण्णको, तस्स भावो अपण्णकताति आह ‘‘अपण्णकपटिपदन्ति अविरद्धपटिपद’’न्तिआदि. यस्मा सा अधिप्पेतत्थसाधनेन एकंसिका वट्टतो निय्यानावहा, तत्थ च युत्तियुत्ता असारापगता अविरुद्धताय अपच्चनीका अनुलोमिका अनुधम्मभूता च, तस्मा वुत्तं ‘‘एकंसपटिपद’’न्तिआदि. न तक्कग्गाहेन वा नयग्गाहेन वाति तक्कग्गाहेन वा पटिपन्नो न होति नयग्गाहेन वा अपण्णकपटिपदं पटिपन्नो. तत्थ तक्कग्गाहेन वाति आचरियं अलभित्वा ‘‘एवं मे सुगति, निब्बानं वा भविस्सती’’ति अत्तनो तक्कग्गहणमत्तेन. नयग्गाहेनाति पच्चक्खतो अदिस्वा नयतो अनुमानतो गहणेन. एवं गहेत्वा पटिपन्नोति तक्कमत्तेन, नयग्गाहेन वा पटिपन्नो. पण्डितसत्थवाहो विय सम्पत्तीहि न परिहायतीति योजना.
यं सन्धाय वुत्तन्ति परिहानञ्च अपरिहानञ्च सन्धाय जातके (जा. १.१.१) वुत्तं. अयं पनेत्थ गाथाय अत्थयोजना – अपण्णकं ठानं अविरद्धकारणं निय्यानिककारणं एके बोधिसत्तप्पमुखा पण्डितमनुस्सा गण्हिंसु. ये पन ते बालसत्थवाहपुत्तप्पमुखा तक्किका आहु, ते दुतियं सापराधं अनेकंसिकं ठानं अनिय्यानिकं कारणं अग्गहेसुं, ते कण्हपटिपदं पटिपन्ना. तत्थ सुक्कपटिपदा अपरिहानिपटिपदा, कण्हपटिपदा परिहानिपटिपदा, तस्मा ये सुक्कपटिपदं पटिपन्ना, ते अपरिहीना सोत्थिभावं पत्ता. ये पन कण्हपटिपदं पटिपन्ना, ते परिहीना अनयब्यसनं आपन्नाति इममत्थं भगवा अनाथपिण्डिकस्स गहपतिनो वत्वा उत्तरि इदमाह ‘‘एतदञ्ञाय मेधावी, तं गण्हे यदपण्णक’’न्ति.
तत्थ एतदञ्ञाय मेधावीति मेधाति लद्धनामाय विसुद्धाय उत्तमाय पञ्ञाय समन्नागतो कुलपुत्तो एतं अपण्णकं ठानं दुतियञ्चाति द्वीसु अतक्कग्गाहतक्कग्गाहसङ्खातेसु ठानेसु गुणदोसं वुद्धिहानिं अत्थानत्थं ञत्वाति अत्थो. तं गण्हे यदपण्णकन्ति यं अपण्णकं एकंसिकं सुक्कपटिपदाअपरिहानियपटिपदासङ्खातं निय्यानिककारणं, तदेव गण्हेय्य. कस्मा? एकंसिकादिभावतोयेव. इतरं पन न गण्हेय्य. कस्मा? अनेकंसिकादिभावतोयेव.
यवन्ति ताय सत्ता अमिस्सितापि समानजातिताय मिस्सिता विय होन्तीति योनि. सा पन अत्थतो अण्डादिउप्पत्तिट्ठानविसिट्ठो खन्धानं भागसो पवत्तिविसेसोति आह ‘‘खन्धकोट्ठासो योनि नामा’’ति. कारणं योनि नाम, योनीति तं तं फलं अनुपचितञाणसम्भारेहि दुरवगाधभेदताय मिस्सितं विय होतीति. यतो एकत्तनयेन सो एवायन्ति बालानं मिच्छागाहो. पस्सावमग्गो योनि नाम यवन्ति ताय सत्ता योनिसम्बन्धेन मिस्सिता होन्तीति. पग्गहिता अनुट्ठानेन, पुनप्पुनं आसेवनाय परिपुण्णा.
‘‘चक्खुतोपी’’तिआदिम्हि पन चक्खुविञ्ञाणादिवीथीसु तदनुगतमनोविञ्ञाणवीथीसु च किञ्चापि कुसलादीनं पवत्ति अत्थि, कामासवादयो एव पन वणतो यूसं विय पग्घरनकअसुचिभावेन सन्दन्ति, तस्मा ते एव ‘‘आसवा’’ति वुच्चन्ति. तत्थ हि पग्घरनकअसुचिम्हि आसवसद्दो निरुळ्होति. धम्मतो याव गोत्रभूति ततो परं मग्गफलेसु अप्पवत्तनतो वुत्तं. एते हि आरम्मणकरणवसेन धम्मे गच्छन्ता ततो परं न गच्छन्ति. ननु ततो परं भवङ्गादीनिपि गच्छन्तीति चे? न, तेसम्पि पुब्बे आलम्बितेसु लोकियधम्मेसु सासवभावेन अन्तोगधत्ता ततो परताभावतो. एत्थ च गोत्रभुवचनेन गोत्रभुवोदानफलसमापत्तिपुरेचारिकपरिकम्मानि वुत्तानीति वेदितब्बानि. पठममग्गपुरेचारिकमेव वा गोत्रभु अवधिनिदस्सनभावेन गहितं, ततो परं पन मग्गफलसमानताय अञ्ञेसु मग्गेसु मग्गवीथियं समापत्तिवीथीयं निरोधानन्तरञ्च पवत्तमानेसु फलेसु निब्बाने च आसवानं पवत्ति निवारिताति वेदितब्बं. सवन्तीति गच्छन्ति, आरम्मणकरणवसेन पवत्तन्तीति अत्थो. अवधिअत्थो आ-कारो, अवधि च मरियादाभिविधिभेदतो दुविधो. तत्थ मरियादं किरियं बहि कत्वा पवत्तति यथा ‘‘आपाटलीपुत्तं वुट्ठो देवो’’ति. अभिविधि पन किरियं ब्यापेत्वा पवत्तति यथा ‘‘आभवग्गं भगवतो यसो पवत्तती’’ति. अभिविधिअत्थो चायमा-कारो इध गहितोति वुत्तं ‘‘अन्तोकरणत्थो’’ति.
मदिरादयोति आदि-सद्देन सिन्धवकादम्बरिकापोतिकादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. चिरपारिवासियट्ठो चिरपरिवुट्ठता पुराणभावो. अविज्जा नाहोसीतिआदीति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाया’’ति (अ. नि. १०.६२) इदं सुत्तं सङ्गहितं. अविज्जासवभवासवानं चिरपरिवुट्ठताय दस्सिताय तब्भावभाविनो कामासवस्स चिरपरिवुट्ठता दस्सिताव होति. अञ्ञेसु च यथावुत्ते धम्मे ओकासञ्च आरम्मणं कत्वा पवत्तमानेसु मानादीसु विज्जमानेसु अत्तत्तनियादिग्गाहवसेन अभिब्यापनं मदकरणवसेन आसवसदिसता च एतेसंयेव, न अञ्ञेसन्ति एतेस्वेव आसवसद्दो निरुळ्होति दट्ठब्बो. आयतं अनादिकालिकत्ता. पसवन्तीति फलन्ति. न हि किञ्चि संसारदुक्खं अत्थि, यं आसवेहि विना उप्पज्जेय्य. पुरिमानि चेत्थाति एतेसु चतूसु अत्थविकप्पेसु पुरिमानि तीणि. यत्थाति येसु सुत्ताभिधम्मप्पदेसेसु. तत्थ युज्जन्ति किलेसेसुयेव यथावुत्तस्स अत्थत्तयस्स सम्भवतो. पच्छिमं कम्मेपीति पच्छिमं ‘‘आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्ती’’ति वुत्तनिब्बचनं कम्मेपि युज्जति दुक्खप्पसवनस्स किलेसकम्मसाधारणत्ता.
दिट्ठधम्मा वुच्चन्ति पच्चक्खभूता खन्धा, दिट्ठधम्मे भवा दिट्ठधम्मिका. विवादमूलभूताति विवादस्स मूलकारणभूता कोधूपनाहमक्खपलासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भमानातिमाना. येन देवूपपत्यस्साति येन कम्मकिलेसप्पकारेन आसवेन देवेसु उपपत्ति निब्बत्ति अस्स मय्हन्ति सम्बन्धो. गन्धब्बो वा विहङ्गमो आकासचारी अस्सन्ति विभत्तिं विपरिणामेत्वा योजेतब्बं. एत्थ च यक्खगन्धब्बविनिमुत्ता सब्बा देवता देवग्गहणेन गहिता. नळो वुच्चति मूलं, तस्मा विनळीकताति विगतनळा विगतमूला कताति अत्थो. अवसेसा च अकुसला धम्माति अकुसलकम्मतो अवसेसा अकुसला धम्मा आसवाति आगताति सम्बन्धो.
पटिघातायाति पटिसेधनाय. परूपवाद…पे… उपद्दवाति इदं यदि भगवा सिक्खापदं न पञ्ञापेय्य, ततो असद्धम्मप्पटिसेवनअदिन्नादानपाणातिपातादिहेतु ये उप्पज्जेय्युं परूपवादादयो दिट्ठधम्मिका नानप्पकारा अनत्था, ये च तन्निमित्तमेव निरयादीसु निब्बत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकारणादिवसेन महादुक्खानुभवादिप्पकारा अनत्था, ते सन्धाय वुत्तं.
ते पनेतेति एते कामरागादिकिलेसतेभूमककम्मपरूपवादादिउप्पद्दवप्पकारा आसवा. यत्थाति यस्मिं विनयादिपाळिप्पदेसे. यथाति येन दुविधादिप्पकारेन अवसेसेसु च सुत्तन्तेसु तिधा आगताति सम्बन्धो. निरयं गमेन्तीति निरयगामिनिया. छक्कनिपातेति छक्कनिपाते आहुनेय्यसुत्ते (अ. नि. ६.५८). तत्थ हि आसवा छधा आगता.
सरसभेदोति खणिकनिरोधो. खीणाकारोति अच्चन्ताय खीणता. आसवा खीयन्ति पहीयन्ति एतेनाति आसवक्खयो, मग्गो. आसवानं खयन्ते उप्पज्जनतो आसवक्खयो, फलं. आसवक्खयेन पत्तब्बतो आसवा खीयन्ति एत्थाति आसवक्खयो, निब्बानं. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.५५७-५६०) वित्थारितो, तस्मा तत्थ, तं संवण्णनाय च वुत्तनयेन वेदितब्बो.
तथाति इमिना विसुद्धिमग्गे वित्थारिततं उपसंहरति. कुसलप्पवत्तिं आवरन्ति निवारेन्तीति आवरणीया. पुरिमप्पवत्तिवसेनाति निद्दोक्कमनतो पुब्बे कम्मट्ठानस्स पवत्तिवसेन. ठपेत्वाति हत्थगतं किञ्चि ठपेन्तो विय कम्मट्ठानं सतिसम्पजञ्ञवसेन ठपेत्वा कम्मट्ठानमेव मनसिकरोन्तो निद्दं ओक्कमति, झानसमापन्नो विय यथापरिच्छिन्नेनेव कालेन पबुज्झमानो कम्मट्ठानं ठपितट्ठाने गण्हन्तोयेव पबुज्झति नाम. तेन वुत्तं ‘‘तस्मा…पे… नाम होती’’ति. मूलकम्मट्ठानेति आदितो पट्ठाय परिहरियमानकम्मट्ठाने. परिग्गहकम्मट्ठानवसेनाति सयनं उपगच्छन्तेन परिग्गहमानकम्मट्ठानमनसिकारवसेन. सो पन धातुमनसिकारवसेन इच्छितब्बोति दस्सेतुं ‘‘अयं ही’’तिआदि वुत्तं.
अपण्णकसुत्तवण्णना निट्ठिता.