.नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
अङ्गुत्तरनिकाये
दुकनिपात-टीका
१. पठमपण्णासकं
१. कम्मकारणवग्गो
१. वज्जसुत्तवण्णना
१. दुकनिपातस्स पठमे पहारसाधनत्थन्ति दण्डप्पहारस्स सुखसिद्धि-अत्थं. कञ्जितो निब्बत्तं कञ्जियं, आरनालं, यं बिलङ्गन्तिपि वुच्चति, तं यत्थ सिञ्चति, सा कञ्जियउक्खलिका बिलङ्गथालिका, तंसदिसं कारणं बिलङ्गथालिकं. सीसकटाहं उप्पाटेत्वाति अयोगुळप्पवेसप्पमाणं छिद्दं कत्वा. सङ्खमुण्डकम्मकारणन्ति सङ्खं विय मुण्डकरणं कम्मकारणं. राहुमुखकम्मकारणन्ति राहुमुखगतसूरियसदिसकम्मकारणं.
जोतिमालिकन्ति जोतिमालवन्तं कम्मकारणं. हत्थपज्जोतिकन्ति हत्थस्स पज्जोतनकम्मकारणं. एरकवत्तकम्मकारणन्ति एरकवत्तसदिसे सरीरतो चम्मवत्ते उप्पाटनकम्मकारणं. चीरकवासिककम्मकारणन्ति सरीरतो उप्पाटितवत्तचीरकेहि निवासापनकम्मकारणं. तं करोन्ता यथा गीवतो पट्ठाय वद्धे कन्तित्वा कटियं ठपेन्ति, एवं गोप्फकतो पट्ठाय कन्तित्वापि कटियमेव ठपेन्ति. अट्ठकथायं पन ‘‘कटितो पट्ठाय कन्तित्वा गोप्फकेसु ठपेन्ती’’ति वुत्तं. एणेय्यककम्मकारणन्ति एणिमिगसदिसकम्मकारणं. अयवलयानि दत्वाति अयवलयानि पटिमुञ्चित्वा. अयसूलानि कोट्टेन्तीति कप्परजण्णुककोटीसु अयसूलानि पवेसेन्ति. तन्ति तं तथाकतकम्मकारणं सत्तं.
बळिसमंसिकन्ति बलिसेहि मंसुप्पाटनकम्मकारणं. कहापणिकन्ति कहापणमत्तसो छिन्दनकम्मकारणं. कोट्टेन्तीति छिन्दन्ति. खारापतच्छिकन्ति तच्छेत्वा खारापसिञ्चनकम्मकारणं. पलिघपरिवत्तिकन्ति पलिघस्स विय परिवत्तनकम्मकारणं. एकाबद्धं करोन्ति अयसूलस्स कोट्टनेन. पलालपीठकन्ति पलालपीठस्स विय सरीरस्स संवेल्लनकम्मकारणं. कारणिकाति घातनकारका. पलालवट्टिं विय कत्वाति यथा पलालपीठं करोन्ता पलालं वट्टिं कत्वा संवेल्लनवसेन पुन वेठेन्ति, एवं करोन्तीति अत्थो. छातकसुनखेहीति खुद्दकेहि कोलेय्यकसुनखेहि. ते हि बलवन्ता जवयोगा सूरा च होन्ति. सहस्सभण्डिकन्ति सहस्सत्थविकं.
याहन्ति यं अहं. यन्ति च कारणवचनं. तेनाह ‘‘येन अह’’न्ति. छिन्नमूलकेति तण्हामूलस्स उच्छिन्नत्ता सञ्छिन्नमूलके.
वज्जसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. पधानसुत्तवण्णना
२. दुतिये उभतोब्यूळ्हसङ्गामप्पवेसनसदिसन्ति युद्धत्थाय उभतोरासिकतचतुरङ्गिनिसेनामज्झप्पवेसनसदिसं. दानञ्च युद्धञ्च समानमाहूति एत्थ कथं पनीदमुभयं समानं? जीवितविनासभीरुको हि युज्झितुं न सक्कोति, भोगक्खयभीरुको दानं दातुं न सक्कोति. ‘‘जीवितञ्च रक्खिस्सामि, युज्झिस्सामी’’ति हि वदन्तो न युज्झति, जीविते पन आलयं विस्सज्जेत्वा ‘‘हत्थपादादिच्छेदो वा होतु मरणं वा, गण्हिस्सामेतं इस्सरिय’’न्ति उस्सहन्तोव युज्झति. ‘‘भोगे च रक्खिस्सामि, दानञ्च दस्सामी’’ति वदन्तोपि न ददाति, भोगेसु पन आलयं पिस्सज्जेत्वा ‘‘महादानं दस्सामी’’ति उस्सहन्तोव देति. एवं दानञ्च युद्धञ्च समं होति. किञ्च भिय्यो – अप्पापि सन्ता बहुके जिनन्ति, यथा च युद्धे अप्पकापि वीरपुरिसा बहुके भीरुपुरिसे जिनन्ति, एवं सद्धादिसम्पन्नो अप्पकम्पि दानं ददन्तो बहुविधं लोभदोसइस्सामच्छरियदिट्ठिविचिकिच्छादिभेदं तप्पटिपक्खं अभिभवति, बहुञ्च दानविपाकं अधिगच्छति. एवम्पि दानञ्च युद्धञ्च समानं. तेनाह ‘‘अप्पम्पि चे सद्दहानो ददाति, तेनेव सो होति सुखी परत्था’’ति.
अगारस्स हितं कसिगोरक्खादि अगारियं, तं नत्थि एत्थाति अनगारियं, पब्बज्जाति आह ‘‘अगारस्स…पे… अनगारियं पब्बज्ज’’न्ति. सब्बूपधिपटिनिस्सग्गत्थायाति एत्थ चत्तारो उपधी – कामुपधि, खन्धुपधि, किलेसुपधि, अभिसङ्खारुपधीति. कामापि हि ‘‘यं पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (अ. नि. ९.३४) एवं वुत्तस्स सुखस्स, तदस्सादनिमित्तस्स वा दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो उपधीयति एत्थ सुखन्ति इमिना वचनत्थेन ‘‘उपधी’’ति वुच्चन्ति. खन्धापि खन्धमूलकस्स दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, किलेसापि अपायदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, अभिसङ्खारापि भवदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो ‘‘उपधी’’ति वुच्चन्ति. सब्बेसं उपधीनं पटिनिस्सग्गो पहानं एत्थाति सब्बूपधिपटिनिस्सग्गं, निब्बानं. तेनाह ‘‘सब्बेसं खन्धूपधि…पे… निब्बानस्स अत्थाया’’ति.
पधानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. तपनीयसुत्तवण्णना
३. ततिये तपनीयाति एत्थ कत्तुअत्थे अनीय-सद्दोति आह ‘‘तपन्तीति तपनीया’’ति. तपन्तीति विबाधेन्ति, विहेठेन्तीति अत्थो. तपनं वा दुक्खं, दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्परायञ्च तस्स उप्पादनेन चेव अनुबलप्पदानेन च हिताति तपनीया. अथ वा तपन्ति तेनाति तपनं, अनुतापो, विप्पटिसारोति अत्थो. तस्स हेतुभावतो हिताति तपनीया. अनुसोचतीति विप्पटिसारी हुत्वा कताकतं अनुगम्म सोचति. सोचनञ्हि कतत्ता च होति अकतत्ता च. तथा चेव पाळियं विभत्तं. नन्दयक्खादीनं वत्थूनि पाकटानीति तानि अदस्सेत्वा द्वेभातिकवत्थुं दस्सेन्तो ‘‘ते किरा’’ति आदिमाह. तत्थ तेति द्वे भातरो. पुन किं मग्गसीति पुन किं इच्छसि.
तपनीयसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. उपञ्ञातसुत्तवण्णना
५. पञ्चमे इमञ्हि धम्मद्वयन्ति कुसलेसु धम्मेसु असन्तुट्ठिता, पधानस्मिं अनोसक्कनसङ्खातं धम्मद्वयं. इमिनाति ‘‘असन्तुट्ठिता कुसलेसु धम्मेसू’’ति वचनेन. इमं दीपेतीति ‘‘याव सो उप्पज्जति, न तावाहं सन्तुट्ठो अहोसि’’न्ति एतं परियन्तं कत्वा वक्खमानत्थं दीपेति. पधानस्मिन्ति वीरियारम्भे. इममत्थन्ति ‘‘पधानस्मिञ्चा’’तिआदिना वुत्तमत्थं. वीरियप्पवाहे वत्तमाने अन्तरा एव पटिगमनं निवत्तनं पटिवानं, तदस्स अत्थीति पटिवानी, न पटिवानी अप्पटिवानी, तस्स भावो अप्पटिवानिता, अनोसक्कनाति आह ‘‘अप्पटिवानिताति अप्पटिक्कमना अनोसक्कना’’ति. तत्थ अनोसक्कनाति अप्पटिनिवत्ति.
आगमनीयपटिपदाति समथविपस्सनासङ्खाता पुब्बभागपटिपत्ति. सा हि आगच्छन्ति विसेसमधिगच्छन्ति एताय, आगच्छति वा विसेसाधिगमो एतायाति आगमनीया, सा एव पटिपज्जितब्बतो पटिपदाति आगमनीयपटिपदा. अप्पटिवानपधानन्ति ओसक्कनारहितप्पधानं, अन्तरा अनोसक्कित्वा कतवीरियन्ति अत्थो.
उपञ्ञातसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. संयोजनसुत्तवण्णना
६. छट्ठे संयोजनानं हिता पच्चयभावेनाति संयोजनिया, तेभूमका धम्मा. तेनाह ‘‘दसन्नं संयोजनान’’न्तिआदि. संयोजनिये धम्मे अस्सादतो अनुपस्सति सीलेनाति अस्सादानुपस्सी, तस्स भावो अस्सादानुपस्सिता. निब्बिदानुपस्सिताति एत्थापि एसेव नयो. उक्कण्ठनवसेनाति संयोजनियेसु तेभूमकधम्मेसु निब्बिन्दनवसेन. जननं जाति, खन्धानं पातुभावोति आह ‘‘जातियाति खन्धनिब्बत्तितो’’ति, खन्धानं तत्थ तत्थ भवे अपरापरं निब्बत्तितोति अत्थो. खन्धपरिपाको एकभवपरियापन्नानं खन्धानं पुराणभावो. एकभवपरियापन्नजीवितिन्द्रियप्पबन्धविच्छेदवसेन खन्धानं भेदो इध मरणन्ति आह ‘‘मरणेनाति खन्धभेदतो’’ति. अन्तोनिज्झानं चित्तसन्तापो. परिदेवो नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स वाचाविप्पलापो. सो च सोकसमुट्ठानोति आह ‘‘तन्निस्सितलालप्पितलक्खणेहि परिदेवेही’’ति. लालप्पितं वाचाविप्पलापो, सो च अत्थतो सद्दोयेव.
दुक्खन्ति इध कायिकं दुक्खं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘कायपटिपीळनदुक्खेही’’ति. मनोविघातदोमनस्सेहीति मनसो विघातकरेहि दोमनस्सेहि. ब्यापादसम्पयोगेन मनसो विहननरसञ्हि दोमनस्सं. भुसो आयासो उपायासो यथा ‘‘भुसमादानं उपादान’’न्ति, सो च अत्थतो ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स अधिमत्तचेतोदुक्खप्पभावितो दोसोयेव. कायचित्तानञ्हि आयासनवसेन दोसस्सेव पवत्तिआकारो उपायासोति वुच्चति सङ्खारक्खन्धपरियापन्नो. तं चुद्दसहि अकुसलचेतसिकेहि अञ्ञो एको चेतसिकधम्मोति एके. यं विसादोति च वदन्ति.
संयोजनसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. कण्हसुत्तवण्णना
७. सत्तमे यथा ‘‘कण्हा गावी’’तिआदीसु काळवण्णेन समन्नागता ‘‘कण्हा’’ति वुच्चति, न एवं काळवण्णताय धम्मा ‘‘कण्हा’’ति वुच्चन्ति, अथ खो कण्हाभिजातिनिब्बत्तिहेतुतो अप्पभस्सरभावकरणतो वा ‘‘कण्हा’’ति वुच्चन्तीति दस्सेन्तो ‘‘न काळवण्णताया’’तिआदिमाह. कण्हतायाति कण्हाभिजातिताय. कण्हाभिजातीति च अपाया वुच्चन्ति मनुस्सेसु च दोभग्गियं. सरसेनाति सभावेन. न हिरीयति न लज्जतीति अहिरिको, पुग्गलो, चित्तं, तं सम्पयुत्तधम्मसमुदायो वा. तस्स भावो अहिरिक्कन्ति वत्तब्बे एकस्स क-कारस्स लोपं कत्वा अहिरिकन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘अहिरिकन्ति अहिरिकभावो’’ति. न ओत्तप्पतीति अनोत्तापी, पुग्गलो, यथावुत्तधम्मसमुदायो वा, तस्स भावो अनोत्तप्पन्ति आह ‘‘अनोत्तापिभावो’’ति.
कण्हसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. सुक्कसुत्तवण्णना
८. अट्ठमे ‘‘सुक्कं वत्थ’’न्तिआदीसु विय न वण्णसुक्कताय धम्मानं सुक्कता, अथ खो सुक्काभिजातिहेतुतो पभस्सरभावकरणतो चाति दस्सेन्तो ‘‘न वण्णसुक्कताया’’तिआदिमाह. सुक्कतायाति सुक्काभिजातिताय. हिरी पापधम्मे गूथं विय पस्सन्ती जिगुच्छतीति आह ‘‘पापतो जिगुच्छनलक्खणा हिरी’’ति. ओत्तप्पं ते उण्हं विय पस्सन्तं ततो भायतीति वुत्तं ‘‘भायनलक्खणं ओतप्प’’न्ति. इदञ्च हिरोत्तप्पं अञ्ञमञ्ञविप्पयोगी पापतो विमुखभूतञ्च, तस्मा नेसं इदं नानाकरणं – अज्झत्तसमुट्ठाना हिरी, बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं. अत्ताधिपति हिरी, लोकाधिपति ओतप्पं. लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं. सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पन्ति.
तत्थ अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति जातिं पच्चवेक्खित्वा, वयं, सूरभावं, बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा. कथं? ‘‘पापकरणं नामेतं न जातिसम्पन्नानं कम्मं, हीनजच्चानं केवट्टादीनं कम्मं, मादिसस्स जातिसम्पन्नस्स इदं कातुं न युत्त’’न्ति एवं ताव जातिं पच्चवेक्खित्वा पापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं दहरेहि कत्तब्बं कम्मं, मादिसस्स वये ठितस्स इदं कातुं न युत्त’’न्ति एवं वयं पच्चवेक्खित्वा पापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकरणं नामेतं दुब्बलजातिकानं कम्मं, मादिसस्स सूरभावसम्पन्नस्स इदं कातुं न युत्त’’न्ति एवं सूरभावं पच्चवेक्खित्वा पापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. तथा ‘‘पापकम्मं नामेतं अन्धबालानं कम्मं, न पण्डितानं, मादिसस्स पण्डितस्स बहुस्सुतस्स इदं कातुं न युत्त’’न्ति एवं बाहुसच्चं पच्चवेक्खित्वा पापं अकरोन्तो हिरिं समुट्ठापेति. एवं अज्झत्तसमुट्ठानं हिरिं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेति, समुट्ठापेन्तो च हिरिं निस्साय पापकम्मं न करोति.
कथं बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं? ‘‘सचे त्वं पापकम्मं करिस्ससि, चतूसु परिसासु गरहप्पत्तो भविस्ससि, ततो तं सीलवन्तो सब्रह्मचारी विवज्जिस्सन्ती’’ति पच्चवेक्खित्वा बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं निस्साय पापकम्मं न करोति. एवं बहिद्धासमुट्ठानं ओत्तप्पं.
कथं अत्ताधिपति हिरी? इधेकच्चो कुलपुत्तो अत्तानं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा ‘‘मादिसस्स सद्धापब्बजितस्स बहुस्सुतस्स धुतधरस्स न युत्तं पापकम्मं कातु’’न्ति पापं न करोति. एवं अत्ताधिपति हिरी. तेनाह भगवा ‘‘सो अत्तानंयेव अधिपतिं करित्वा अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धं अत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ३.४०).
कथं लोकाधिपति ओत्तप्पं? इधेकच्चो कुलपुत्तो लोकं अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा ‘‘सचे खो त्वं पापकम्मं करेय्यासि, सब्रह्मचारिनो ताव तं जानिस्सन्ति, महिद्धिका महानुभावा लोके च समणब्राह्मणा देवता च, तस्मा ते न युत्तं पापं कातु’’न्ति पापकम्मं न करोति. यथाह – ‘‘महा खो पनायं लोकसन्निवासो, महन्तस्मिं खो पन लोकसन्निवासे सन्ति समणब्राह्मणा इद्धिमन्तो दिब्बचक्खुका परचित्तविदुनो. ते दूरतोपि पस्सन्ति, आसन्नापि न दिस्सन्ति, चेतसापि चित्तं जानन्ति, तेपि मं एवं जानिस्सन्ति ‘पस्सथ, भो, इमं कुलपुत्तं, सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेही’ति. सन्ति देवता इद्धिमन्तिनियो दिब्बचक्खुका परचित्तविदुनियो, ता दूरतोपि पस्सन्ति, आसन्नापि न दिस्सन्ति, चेतसापि चित्तं जानन्ति, तापि मं जानिस्सन्ति ‘पस्सथ, भो, इमं कुलपुत्तं, सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो समानो वोकिण्णो विहरति पापकेहि अकुसलेहि धम्मेही’ति…पे… सो लोकंयेव अधिपतिं करित्वा अकुसलं…पे… परिहरती’’ति. एवं लोकाधिपति ओत्तप्पं.
लज्जासभावसण्ठिताति एत्थ लज्जाति लज्जनाकारो, तेन सभावेन सण्ठिता हिरी. भयन्ति अपायभयं, तेन सभावेन सण्ठितं ओत्तप्पं. तदुभयं पापपरिवज्जने पाकटं होति. तत्थ यथा द्वीसु अयोगुळेसु एको सीतलो भवेय्य गूथमक्खितो, एको उण्हो आदित्तो. तेसु यथा सीतलं गूथमक्खितत्ता जिगुच्छन्तो विञ्ञुजातिको न गण्हाति, इतरं डाहभयेन. एवं पण्डितो लज्जाय जिगुच्छन्तो पापं न करोति, ओत्तप्पेन अपायभयभीतो पापं न करोति, एवं लज्जासभावसण्ठिता हिरी, भयसभावसण्ठितं ओत्तप्पं.
कथं सप्पतिस्सवलक्खणा हिरी, वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं? एकच्चो हि जातिमहत्तपच्चवेक्खणा, सत्थुमहत्तपच्चवेक्खणा, दायज्जमहत्तपच्चवेक्खणा, सब्रह्मचारिमहत्तपच्चवेक्खणाति एवं चतूहि कारणेहि तत्थ गारवेन सप्पतिस्सवलक्खणं हिरिं समुट्ठापेत्वा पापं न करोति. एकच्चो अत्तानुवादभयं, परानुवादभयं, दण्डभयं, दुग्गतिभयन्ति एवं चतूहि कारणेहि वज्जतो भायन्तो वज्जभीरुकभयदस्साविलक्खणं ओत्तप्पं पच्चुपट्ठापेत्वा पापकम्मं न करोति. एत्थ च अज्झत्तसमुट्ठानादिता हिरोत्तप्पानं तत्थ तत्थ पाकटभावेन वुत्ता, न पन नेसं कदाचि अञ्ञमञ्ञविप्पयोगो. न हि लज्जनं निब्भयं, पापभयं वा अलज्जनं अत्थीति. एवमेत्थ वित्थारतो अत्थवण्णना वेदितब्बा.
सुक्कसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. चरियसुत्तवण्णना
९. नवमे लोकन्ति सत्तलोकं. सन्धारेन्तीति आचारसन्धारणवसेन धारेन्ति. ठपेन्तीति मरियादायं ठपेन्ति. रक्खन्तीति आचारसन्धारणेन मरियादायं ठपेत्वा रक्खन्ति. गरुचित्तीकारवसेन न पञ्ञायेथाति गरुं कत्वा चित्ते करणवसेन न पञ्ञायेथ, अयमाचारो न लब्भेय्य. मातुच्छाति वाति एत्थ इति-सद्दो आद्यत्थो. तेन मातुलानीति वा आचरियभरियाति वा गरूनं दाराति वाति इमे सङ्गण्हाति. तत्थ मातु भगिनी मातुच्छा. मातुलभरिया मातुलानी. गरूनं दारा महापितुचूळपितुजेट्ठभातुआदीनं गरुट्ठानियानं भरिया. यथा अजेळकातिआदीसु अयं सङ्खेपत्थो – यथा अजेळकादयो तिरच्छाना हिरोत्तप्परहिता माताति सञ्ञं अकत्वा भिन्नमरियादा सब्बत्थ सम्भेदेन वत्तन्ति, एवमयं मनुस्सलोको यदि लोकपालधम्मा न भवेय्युं, सब्बत्थ सम्भेदेन वत्तेय्य. यस्मा पनिमे लोकपालकधम्मा लोकं पालेन्ति, तस्मा नत्थि सम्भेदोति.
चरियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. वस्सूपनायिकसुत्तवण्णना
१०. दसमे अपञ्ञत्ताति अननुञ्ञाता, अविहिता वा. वस्सेति वस्सारत्तं सन्धाय वदति, उतुवस्सेति हेमन्तं सन्धाय. एकिन्द्रियं जीवं विहेठेन्ताति रुक्खलतादीसु जीवसञ्ञिताय एवमाहंसु. एकिन्द्रियन्ति च कायिन्द्रियं अत्थीति मञ्ञमाना वदन्ति. सङ्घातं आपादेन्ताति विनासं आपादेन्ता. संकसायिस्सन्तीति अप्पोस्सुक्का निबद्धवासं वसिस्सन्ति. अपरज्जुगताय आसाळ्हिया उपगन्तब्बाति एत्थ अपरज्जु गताय अस्साति अपरज्जुगता, तस्सा अपरज्जुगताय अतिक्कन्ताय, अपरस्मिं दिवसेति अत्थो, तस्मा आसाळ्हिपुण्णमाय अनन्तरे पाटिपददिवसे उपगन्तब्बाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. मासगताय आसाळ्हिया उपगन्तब्बाति मासो गताय अस्साति मासगता, तस्सा मासगताय अतिक्कन्ताय, मासे परिपुण्णेति अत्थो. तस्मा आसाळ्हिपुण्णमतो पराय पुण्णमाय अनन्तरे पाटिपददिवसे उपगन्तब्बाति अत्थो दट्ठब्बो.
वस्सूपनायिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
कम्मकारणवग्गवण्णनाय लीनत्थप्पकासना निट्ठिता.
२. अधिकरणवग्गवण्णना
११. दुतियवग्गस्स पठमे अप्पटिसङ्खाने न कम्पतीति पटिसङ्खानबलं, उपपरिक्खनपञ्ञायेतं नामं. वीरियसीसेन सत्त बोज्झङ्गे भावेन्तस्स उप्पन्नं बलं भावनाबलं. वीरियुपत्थम्भेन हि कुसलभावना बलवती थिरा उप्पज्जति, तथा उप्पन्ना बलवती कुसलभावना बलवन्तो सत्त बोज्झङ्गातिपि वुच्चन्ति. अत्थतो वीरियसम्बोज्झङ्गसीसेन सत्त बोज्झङ्गा होन्ति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘तत्थ कतमं भावनाबलं? या कुसलानं धम्मानं आसेवना भावना बहुलीकम्मं, इदं वुच्चति भावनाबलं. सत्तपि बोज्झङ्गा भावनाबल’’न्ति (ध. स. १३६१).
अकम्पियट्ठेनाति पटिपक्खेहि अकम्पनीयट्ठेन. दुरभिभवनट्ठेनाति दुरभिभवनीयट्ठेन. अनज्झोमद्दनट्ठेनाति अधिभवित्वा अनवमद्दनट्ठेन. एतानीति एतानि यथावुत्तानि द्वेपि बलानि. एतदग्गं नागतन्ति ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, द्विन्नं बलानं यदिदं भावनाबल’’न्ति एवमेत्थ एतदग्गं नागतन्ति अत्थो.
१२. दुतिये विवेकं निस्सितन्ति विवेकनिस्सितं, यथा वा विवेकवसेन पवत्तं झानं ‘‘विवेकज’’न्ति वुत्तं, एवं विवेकवसेन पवत्तो सतिसम्बोज्झङ्गो ‘‘विवेकनिस्सितो’’ति दट्ठब्बो. निस्सयट्ठो च विपस्सनामग्गानं वसेन मग्गफलानं वेदितब्बो, असतिपि वा पुब्बापरभावे ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ पच्चयेन समुप्पादनं विय अविनाभाविधम्मब्यापारा निस्सयनभावना सम्भवन्तीति. ‘‘तदङ्गसमुच्छेदनिस्सरणविवेकनिस्सित’’न्ति वत्वा पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितस्स अवचनं ‘‘सतिसम्बोज्झङ्गं भावेती’’तिआदिना इध भावेतब्बानं सम्बोज्झङ्गानं वुत्तत्ता. भावितबोज्झङ्गस्स हि सच्छिकातब्बा बलबोज्झङ्गा, तेसं किच्चं पटिप्पस्सद्धिविवेको. अज्झासयतोति ‘‘निब्बानं सच्छिकरिस्सामी’’ति पवत्तअज्झासयतो. यदिपि हि विपस्सनाक्खणे सङ्खारारम्मणं चित्तं, सङ्खारेसु पन आदीनवं दिस्वा तप्पटिपक्खे निब्बाने निन्नताय अज्झासयतो निस्सरणविवेकनिस्सितो होति उण्हाभिभूतस्स पुग्गलस्स सीतनिन्नचित्तता विय.
‘‘पञ्चविधविवेकनिस्सितम्पीति एके’’ति वत्वा तत्थ यथावुत्तविवेकत्तयतो अञ्ञं विवेकद्वयं उद्धरित्वा दस्सेतुं ‘‘ते ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ झानक्खणे ताव किच्चतो विक्खम्भनविवेकनिस्सितं, विपस्सनाक्खणे अज्झासयतो पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितं भावेतीति वत्तब्बं ‘‘एवाहं अनुत्तरं विमोक्खं उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति तत्थ निन्नज्झासयताय. तेनाह ‘‘तस्मा तेसं मतेना’’तिआदि. हेट्ठा कसिणज्झानग्गहणेन आरुप्पानम्पि गहणं दट्ठब्बं, तस्मा ‘‘एतेसं झानान’’न्ति इमिनापि तेसं सङ्गहो वेदितब्बो. यस्मा पहानविनयो विय विरागनिरोधापि इधाधिप्पेतविवेकेन अत्थतो निब्बिसिट्ठा, तस्मा वुत्तं ‘‘एस नयो विरागनिस्सितन्तिआदीसू’’ति. तेनाह ‘‘विवेकत्था एव हि विरागादयो’’ति.
वोस्सग्ग-सद्दो परिच्चागत्थो पक्खन्दनत्थो चाति वोस्सग्गस्स दुविधता वुत्ता. वोस्सज्जनञ्हि पहानं विस्सट्ठभावेन निरोधनपक्खन्दनम्पि च. तस्मा विपस्सनाक्खणे तदङ्गवसेन मग्गक्खणे समुच्छेदवसेन पटिपक्खस्स पहानं वोस्सग्गो, तथा विपस्सनाक्खणे तन्निन्नभावेन, मग्गक्खणे आरम्मणकरणेन विस्सट्ठसभावता वोस्सग्गोति वेदितब्बं. तेनेवाह ‘‘तत्थ परिच्चागवोस्सग्गो’’तिआदि. अयं सतिसम्बोज्झङ्गोति अयं मिस्सकवसेन वुत्तो सतिसम्बोज्झङ्गो. यथावुत्तेन पकारेनाति तदङ्गप्पहानसमुच्छेदप्पहानप्पकारेन तन्निन्नतदारम्मणप्पकारेन च. पुब्बे वोस्सग्गवचनस्सेव अत्थस्स वुत्तत्ता आह ‘‘सकलेन वचनेना’’ति. परिणमन्तन्ति विपस्सनाक्खणे तदङ्गतन्निन्नप्पकारेन परिणमन्तं. परिणतन्ति मग्गक्खणे समुच्छेदतदारम्मणप्पकारेन परिणतं. परिणामो नाम इध परिपाकोति आह ‘‘परिपच्चन्तं परिपक्कञ्चा’’ति. परिपाको च आसेवनलाभेन लद्धसामत्थियस्स किलेसे परिच्चजितुं निब्बानं पक्खन्दितुं तिक्खविसदभावो. तेनाह ‘‘अयञ्ही’’तिआदि. एस नयोति य्वायं नयो ‘‘विवेकनिस्सित’’न्तिआदिना सतिसम्बोज्झङ्गे वुत्तो, सेसेसु धम्मविचयसम्बोज्झङ्गादीसुपि एसेव नयो, एवं तत्थ नेतब्बन्ति अत्थो.
‘‘विवेकनिस्सित’’न्तिआदीसु लब्भमानमत्थं सामञ्ञतो दस्सेत्वा इदानि इधाधिप्पेतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘इध पना’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बसङ्खतेहीति सब्बेहि पच्चयसमुप्पन्नधम्मेहि. सब्बेसन्ति सङ्खतधम्मानं. विवेकं आरम्मणं कत्वाति निब्बानसङ्खातं विवेकं आरम्मणं कत्वा. तञ्च खोति तदेव सतिसम्बोज्झङ्गं.
१३. ततिये चित्तेकग्गत्थायाति चित्तसमाधानत्थाय, दिट्ठधम्मे सुखविहारायाति अत्थो. चित्तेकग्गतासीसेन हि दिट्ठधम्मसुखविहारो वुत्तो. सुक्खविपस्सकखीणासवानं वसेन हेतं वुत्तं. ते हि समापज्जित्वा ‘‘एकग्गचित्ता सुखं दिवसं विहरिस्सामा’’ति इच्चेव कसिणपरिकम्मं कत्वा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेन्ति. विपस्सनापादकत्थायातिआदीसु पन सेक्खपुथुज्जना ‘‘समापत्तितो वुट्ठाय समाहितेन चित्तेन विपस्सामा’’ति निब्बत्तेन्ता विपस्सनापादकत्थाय भावेन्ति.
ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा अभिञ्ञापादकज्झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’’ति (दी. नि. १.२३८; म. नि. १.१४७; सं. नि. २.७०; ५.८३४, ८४२) वुत्तनया अभिञ्ञायो पत्थेन्ता निब्बत्तेन्ति, ते अभिञ्ञापादकत्थाय भावेन्ति. ये अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा ‘‘सत्ताहं अचित्ता हुत्वा दिट्ठेव धम्मे निरोधं निब्बानं पत्वा सुखं विहरिस्सामा’’ति निब्बत्तेन्ति, ते निरोधपादकत्थाय भावेन्ति. ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ‘‘अपरिहीनज्झाना ब्रह्मलोके उप्पज्जिस्सामा’’ति निब्बत्तेन्ति, ते भवविसेसत्थाय भावेन्ति.
युत्तं ताव चित्तेकग्गताय भवविसेसत्थता विय विपस्सनापादकत्थतापि चतुक्कज्झानसाधारणाति तेसं वसेन ‘‘चत्तारि झानानी’’ति वचनं, अभिञ्ञापादकत्थता पन निरोधपादकत्थता च चतुत्थस्सेव झानस्स आवेणिका, सा कथं चतुक्कज्झानसाधारणा वुत्ताति? परम्पराधिट्ठानभावतो. पदट्ठानपदट्ठानम्पि हि पदट्ठानन्ति वुच्चति कारणकारणन्ति यथा ‘‘तिणेहि भत्तं सिद्ध’’न्ति.
१४. चतुत्थे ससकस्स उप्पतनं विय होतीति पथविजिगुच्छनससकस्स उप्पतनं विय होति. तत्थायं अत्थसल्लापिका उपमा – पथवी किर ससकं आह – ‘‘हे ससका’’ति. ससको आह – ‘‘को एसो’’ति. कस्मा ममेव उपरि सब्बइरियापथे कप्पेन्तो उच्चारपस्सावं करोन्तो मं न जानासीति? सुट्ठु तया अहं दिट्ठो, मया अक्कन्तट्ठानञ्हि अङ्गुलग्गेहि फुट्ठट्ठानं विय होति, विस्सट्ठउदकं अप्पमत्तकं, करीसं कटकफलमत्तं, हत्थिअस्सादीहि पन अक्कन्तट्ठानम्पि महन्तं, पस्सावोपि नेसं घटमत्तो, उच्चारोपि पच्छिमत्तो होति, अलं मय्हं तयाति उप्पतित्वा अञ्ञस्मिं ठाने पतितो. ततो नं पथवी आह – ‘‘अहो दूरं गतोपि ननु मय्हंयेव उपरि पतितोसी’’ति? सो पुन तं जिगुच्छन्तो उप्पतित्वा अञ्ञत्थ पतितो. एवं वस्ससहस्सम्पि उप्पतित्वा उप्पतित्वा पतमानो ससको नेव पथविया अन्तं पापुणितुं सक्कोति. न कोटिन्ति न पुब्बकोटिं. इतरेसन्ति विपञ्चितञ्ञुनेय्यपदपरमानं.
१५. पञ्चमे समथेहि अधिकरीयति वूपसम्मतीति अधिकरणं, अट्ठारस भेदकरवत्थूनि निस्साय उप्पन्नो विवादोयेव विवादाधिकरणं. ‘‘इध भिक्खू भिक्खुं अनुवदन्ति सीलविपत्तिया वा’’तिआदिना (चूळव. २१५) चतस्सो विपत्तियो निस्साय उप्पन्नो अनुवादोयेव अनुवादाधिकरणं. पञ्चपि आपत्तिक्खन्धा आपत्ताधिकरणं. ‘‘सत्तपि आपत्तिक्खन्धा आपत्ताधिकरण’’न्ति (चूळव. २१५) वचनतो आपत्तियेव आपत्ताधिकरणं. ‘‘या सङ्घस्स किच्चयता करणीयता अपलोकनकम्मं ञत्तिकम्मं ञत्तिदुतियकम्मं ञत्तिचतुत्थकम्म’’न्ति (चूळव. २१५) एवमागतं चतुब्बिधं सङ्घकिच्चं किच्चाधिकरणन्ति वेदितब्बं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
१६. छट्ठे अपाकटनामोति ‘‘सेलो, कूटदन्तो’’तिआदिना अनभिञ्ञातो. येन वा कारणेनाति हेतुम्हि इदं करणवचनं. हेतुअत्थो हि किरियाकारणं, न करणं विय किरियत्थो, तस्मा नानप्पकारगुणविसेसाधिगमत्था इध उपसङ्कमनकिरियाति ‘‘अन्नेन वसति, अज्झेनेन वसती’’तिआदीसु विय हेतुअत्थमेवेतं करणवचनं युत्तं, न करणत्थं तस्स अयुज्जमानत्ताति वुत्तं ‘‘येन वा कारणेना’’ति. अविभागतो सततं पवत्तितनिरतिसयसादुविपुलामतरससद्धम्मफलताय सादुफलनिच्चफलितमहारुक्खेन भगवा उपमितो. सादुफलूपभोगाधिप्पायग्गहणेनेव हि रुक्खस्स सादुफलता गहिताति. उपसङ्कमीति उपसङ्कन्तो. सम्पत्तकामताय हि किञ्चि ठानं गच्छन्तो तंतंपदेसातिक्कमनेन उपसङ्कमि, उपसङ्कन्तोति च वत्तब्बतं लभति. तेनाह ‘‘गतोति वुत्तं होती’’ति, उपगतोति अत्थो. उपसङ्कमित्वाति पुब्बकालकिरियानिद्देसोति आह ‘‘उपसङ्कमनपरियोसानदीपन’’न्ति. ततोति यं ठानं पत्तो ‘‘उपसङ्कमी’’ति वुत्तो, ततो उपगतट्ठानतो.
यथा खमनीयादीनि पुच्छन्तोति यथा भगवा ‘‘कच्चि ते, ब्राह्मण, खमनीयं, कच्चि यापनीय’’न्तिआदिना खमनीयादीनि पुच्छन्तो तेन ब्राह्मणेन सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसि पुब्बभासिताय, एवं सोपि ब्राह्मणो तदनुकरणेन भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसीति योजना. तं पन समप्पवत्तमोदतं उपमाय दस्सेतुं ‘‘सीतोदकं विया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सम्मोदितन्ति संसन्दितं. एकीभावन्ति सम्मोदनकिरियाय समानतं. खमनीयन्ति ‘‘इदं चतुचक्कं नवद्वारं सरीरयन्तं दुक्खबहुलताय सभावतो दुस्सहं, कच्चि खमितुं सक्कुणेय्य’’न्ति पुच्छति. यापनीयन्ति आहारादिप्पटिबद्धवुत्तिकं चिरप्पबन्धसङ्खाताय यापनाय कच्चि यापेतुं सक्कुणेय्यं. सीसरोगादिआबाधाभावेन कच्चि अप्पाबाधं. दुक्खजीविकाभावेन कच्चि अप्पातङ्कं. तंतंकिच्चकरणे उट्ठानसुखताय कच्चि लहुट्ठानं. तदनुरूपबलयोगतो कच्चि बलं. सुखविहारसम्भवेन कच्चि फासुविहारो अत्थीति सब्बत्थ कच्चि-सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो.
बलप्पत्ता पीति पीतियेव. तरुणपीति पामोज्जं. सम्मोदं जनेति करोतीति सम्मोदनीकं, तदेव सम्मोदनीयं. सम्मोदितब्बतो सम्मोदनीयन्ति इमं पन अत्थं दस्सेतुं ‘‘सम्मोदितुं युत्तभावतो’’ति आह. सरितब्बभावतोति अनुस्सरितब्बभावतो. ‘‘सरणीय’’न्ति वत्तब्बे दीघं कत्वा ‘‘सारणीय’’न्ति वुत्तं. सुय्यमानसुखतोति आपाथगतमधुरतं आह, अनुस्सरियमानसुखतोति विमद्दरमणीयतं. ब्यञ्जनपरिसुद्धतायाति सभावनिरुत्तिभावेन तस्सा कथाय वचनचातुरियमाह. अत्थपरिसुद्धतायाति अत्थस्स निरुपक्किलेसतं. अनेकेहि परियायेहीति अनेकेहि कारणेहि.
अतिदूरअच्चासन्नप्पटिक्खेपेन नातिदूरं नच्चासन्नं नाम गहितं, तं पन अवकंसतो उभिन्नं पसारितहत्थासङ्घट्टनेन दट्ठब्बं. गीवं पसारेत्वाति गीवं परिवट्टनवसेन पसारेत्वा.
एतदवोचाति एतं ‘‘को नु खो, भन्ते, हेतू’’तिआदिपुच्छावचनं अवोच. तेनेव ‘‘एतदवोचा’’ति पदं उद्धरित्वा दुविधा हि पुच्छातिआदिना पुच्छाविभागं दस्सेति. तत्थ अगारे नियुत्तो अगारिको, तस्स पुच्छा अगारिकपुच्छा. अगारिकतो अञ्ञो अनगारिको पब्बज्जूपगतो, तस्स पुच्छा अनगारिकपुच्छा. किञ्चापि अञ्ञत्थ ‘‘जनको हेतु, पग्गाहको पच्चयो. असाधारणो हेतु, साधारणो पच्चयो. सभागो हेतु, असभागो पच्चयो. पुब्बकालिको हेतु, सहपवत्तो पच्चयो’’तिआदिना हेतुपच्चया विभज्ज वुच्चन्ति. इध पन ‘‘चत्तारो खो, भिक्खवे, महाभूता हेतु चत्तारो महाभूता पच्चयो रूपक्खन्धस्स पञ्ञापनाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.८६) विय हेतुपच्चयसद्दा समानत्थाति दस्सेन्तो ‘‘उभयम्पेतं कारणवेवचनमेवा’’ति आह. विसमचरियाति भावनपुंसकनिद्देसो.
अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता, विगताति अत्थोति आह ‘‘खये दिस्सती’’ति. तथा हि ‘‘निक्खन्तो पठमो यामो’’ति उपरि वुत्तं. अभिक्कन्ततरोति अतिविय कन्ततरो मनोरमो, तादिसो च सुन्दरो भद्दको नाम होतीति आह ‘‘सुन्दरे दिस्सती’’ति. कोति देवनागयक्खगन्धब्बादीसु को कतमो? मेति मम. पादानीति पादे. इद्धियाति इमाय एवरूपाय देविद्धिया. यससाति इमिना एदिसेन परिवारेन परिच्छेदेन च. जलन्ति विज्जोतमानो. अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन अभिरूपेन. वण्णेनाति छविवण्णेन सरीरवण्णनिभाय. सब्बा ओभासयं दिसाति दस दिसा पभासेन्तो, चन्दो विय सूरियो विय च एकोभासं एकालोकं करोन्तोति गाथाय अत्थो. अभिरूपेति उळाररूपे सम्पन्नरूपे.
‘‘चोरो, चोरो; सप्पो, सप्पो’’तिआदीसु भये आमेडितं. ‘‘विज्झ, विज्झ; पहर, पहरा’’तिआदीसु कोधे. ‘‘साधु, साधू’’तिआदीसु (म. नि. ३२७.सं. नि. २.१२७; ३.३५; ५.१०८५) पसंसायं. ‘‘गच्छ, गच्छ; लुनाहि, लुनाही’’तिआदीसु तुरिते. ‘‘आगच्छ, आगच्छा’’तिआदीसु कोतूहले. ‘‘बुद्धो, बुद्धोति चिन्तेन्तो’’तिआदीसु (बु. वं. २.४४) अच्छरे. ‘‘अभिक्कमथायस्मन्तो, अभिक्कमथायस्मन्तो’’तिआदीसु हासे. ‘‘कहं एकपुत्तक, कहं एकपुत्तका’’तिआदीसु (म. नि. २.३५३; सं. नि. २.६३) सोके. ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्तिआदीसु (उदा. २०; दी. नि. ३.३०५; चूळव. ३३२) पसादे. च-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्तो. तेन गरहाअसम्मानादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. तत्थ ‘‘पापो, पापो’’तिआदीसु गरहायं. ‘‘अभिरूपक, अभिरूपका’’तिआदीसु असम्माने दट्ठब्बं.
नयिदं आमेडितवसेन द्विक्खत्तुं वुत्तं, अथ खो अत्थद्वयवसेनाति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह. ‘‘अभिक्कन्त’’न्ति वचनं अपेक्खित्वा नपुंसकवसेन वुत्तं, तं पन भगवतो वचनं धम्मस्स देसनाति कत्वा तथा वुत्तं ‘‘भोतो गोतमस्स धम्मदेसना’’ति. दुतियपदेपि एसेव नयो. दोसनासनतोति रागादिकिलेसविधमनतो. गुणाधिगमनतोति सीलादिगुणानं सम्पापनतो. ये गुणे देसना अधिगमेति, तेसु पधानभूते ताव दस्सेतुं ‘‘सद्धाजननतो पञ्ञाजननतो’’ति वुत्तं. सद्धापमुखा हि लोकिया गुणा, पञ्ञापमुखा लोकुत्तरा.
सीलादिअत्थसम्पत्तिया सात्थतो, सभावनिरुत्तिसम्पत्तिया सब्यञ्जनतो. सुविञ्ञेय्यसद्दप्पयोगताय उत्तानपदतो, सण्हसुखुमभावेन दुविञ्ञेय्यत्थताय गम्भीरत्थतो. सिनिद्धमुदुमधुरसद्दप्पयोगताय कण्णसुखतो, विपुलविसुद्धपेमनीयत्थताय हदयङ्गमतो. मानातिमानविधमनेन अनत्तुक्कंसनतो, थम्भसारम्भनिम्मद्दनेन अपरवम्भनतो. हिताधिप्पायप्पवत्तिया परेसं रागपरिळाहादिवूपसमनेन करुणासीतलतो, किलेसन्धकारविधमनेन पञ्ञावदाततो. करवीकरुतमञ्जुताय आपाथरमणीयतो, पुब्बापराविरुद्धसुविसुद्धत्थताय विमद्दक्खमतो. आपाथरमणीयताय एवं सुय्यमानसुखतो, विमद्दक्खमताय हितज्झासयप्पवत्तितताय च वीमंसियमानहिततो. एवमादीहीति आदि-सद्देन संसारचक्कनिवत्तनतो, सद्धम्मचक्कप्पवत्तनतो, मिच्छावादविगमनतो, सम्मावादपतिट्ठापनतो, अकुसलमूलसमुद्धरणतो, कुसलमूलसंरोपनतो, अपायद्वारपिधानतो, सग्गमोक्खद्वारविवरणतो, परियुट्ठानवूपसमनतो, अनुसयसमुग्घातनतोति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.
अधोमुखट्ठपितन्ति केनचि अधोमुखं ठपितं. हेट्ठामुखजातन्ति सभावेनेव हेट्ठामुखजातं. उपरिमुखन्ति उद्धंमुखं. उग्घाटेय्याति विवटं करेय्य. हत्थे गहेत्वाति ‘‘पुरत्थाभिमुखो उत्तराभिमुखो वा गच्छा’’तिआदीनि अवत्वा हत्थे गहेत्वा ‘‘निस्सन्देहं एस मग्गो, एवं गच्छेय्या’’ति वदेय्य. काळपक्खचातुद्दसीति काळपक्खे चातुद्दसी.
निक्कुज्जितं आधेय्यस्स अनाधारभूतं भाजनं आधारभावापादनवसेन उक्कुज्जेय्य. हेट्ठामुखजातताय सद्धम्मविमुखं, अधोमुखठपितताय असद्धम्मे पतितन्ति एवं पदद्वयं यथारहं योजेतब्बं, न यथासङ्ख्यं. कामं कामच्छन्दादयोपि पटिच्छादका नीवरणभावतो, मिच्छादिट्ठि पन सविसेसं पटिच्छादिका सत्ते मिच्छाभिनिवेसनवसेनाति आह ‘‘मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्न’’न्ति. तेनाह भगवा ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं, भिक्खवे, वज्जं वदामी’’ति (अ. नि. १.३१०). सब्बो अपायगामिमग्गो कुम्मग्गो ‘‘कुच्छितो मग्गो’’ति कत्वा. सम्मादिट्ठिआदीनं उजुपटिपक्खताय मिच्छादिट्ठिआदयो अट्ठ मिच्छत्तधम्मा मिच्छामग्गो. तेनेव हि तदुभयप्पटिपक्खतं सन्धाय ‘‘सग्गमोक्खमग्गं आविकरोन्तेना’’ति वुत्तं. सप्पिआदिसन्निस्सयो पदीपो न तथा उज्जलो, यथा तेलसन्निस्सयोति तेलपज्जोतग्गहणं.एतेहि परियायेहीति एतेहि निक्कुज्जितुक्कुज्जनप्पटिच्छन्नविवरणादिउपमोपमितब्बाकारेहि.
पसन्नकारन्ति पसन्नेहि कातब्बं सक्कारं. सरणन्ति पटिसरणं. तेनाह ‘‘परायण’’न्ति. परायणभावो च अनत्थनिसेधनेन अत्थसम्पटिपादनेन च होतीति आह ‘‘अघस्स, ताता, हितस्स च विधाता’’ति. अघस्साति दुक्खतोति वदन्ति, पापतोति पन अत्थो युत्तो. निस्सक्के चेतं सामिवचनं. एत्थ च नायं गमि-सद्दो नी-सद्दादयो विय द्विकम्मको, तस्मा यथा ‘‘अजं गामं नेती’’ति वुच्चति, एवं ‘‘भगवन्तं सरणं गच्छामी’’ति वत्तुं न सक्का. ‘‘सरणन्ति गच्छामी’’ति पन वत्तब्बं. इति-सद्दो चेत्थ लुत्तनिद्दिट्ठो. तस्स चायमत्थो – गमनञ्च तदधिप्पायेन भजनं जाननं वाति दस्सेन्तो ‘‘इति इमिना अधिप्पायेना’’तिआदिमाह. तत्थ भजामीतिआदीसु पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं अत्थवचनं. भजनं वा सरणाधिप्पायेन उपसङ्कमनं. सेवनं सन्तिकावचरता. पयिरुपासनं वत्तप्पटिवत्तकरणेन उपट्ठानन्ति एवं सब्बथापि अनञ्ञसरणतंयेव दीपेति. ‘‘गच्छामी’’ति पदस्स बुज्झामीति अयमत्थो कथं लब्भतीति आह ‘‘येसं ही’’तिआदि.
अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधेति पदद्वयेनपि फलट्ठा एव दस्सिता, न मग्गट्ठाति ते दस्सेन्तो ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने चा’’ति आह. ननु च कल्याणपुथुज्जनोपि यथानुसिट्ठं पटिपज्जतीति वुच्चतीति? किञ्चापि वुच्चति, निप्परियायेन पन मग्गट्ठा एव तथा वत्तब्बा, न इतरे सम्मत्तनियामोक्कमनाभावतो. तथा हि ते एव वुत्ता ‘‘अपायेसु अपतमाने धारेती’’ति. सम्मत्तनियामोक्कमनेन हि अपायविनिमुत्तिसम्भवो. अक्खायतीति एत्थ इति-सद्दो आद्यत्थो, पकारत्थो वा. तेन ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४) सुत्तपदं सङ्गण्हाति, ‘‘वित्थारो’’ति वा इमिना. एत्थ च अरियमग्गो निय्यानिकताय, निब्बानं तस्स तदत्थसिद्धिहेतुतायाति उभयमेव निप्परियायेन धम्मोति वुत्तो. निब्बानञ्हि आरम्मणपच्चयभूतं लभित्वा अरियमग्गो तदत्थसिद्धिया संवत्तति, तथापि यस्मा अरियफलानं ‘‘ताय सद्धाय अवूपसन्ताया’’तिआदिवचनतो मग्गेन समुच्छिन्नानं किलेसानं पटिप्पस्सद्धिप्पहानकिच्चताय निय्यानानुगुणताय निय्यानपरियोसानताय च. परियत्तिधम्मस्स पन निय्यानिकधम्मसमधिगमहेतुतायाति इमिना परियायेन वुत्तनयेन धम्मभावो लब्भति एव. स्वायमत्थो पाठारुळ्हो एवाति दस्सेन्तो ‘‘न केवल’’न्तिआदिमाह.
कामरागो भवरागोति एवमादिभेदो सब्बोपि रागो विरज्जति पहीयति एतेनाति रागविरागोति मग्गो कथितो. एजासङ्खाताय तण्हाय अन्तोनिज्झानलक्खणस्स सोकस्स च तदुप्पत्तियं सब्बसो परिक्खीणत्ता अनेजमसोकन्ति फलं कथितं. अप्पटिकूलन्ति अविरोधदीपनतो केनचि अविरुद्धं, इट्ठं पणीतन्ति वा अत्थो. पगुणरूपेन पवत्तितत्ता, पकट्ठगुणविभावनतो वा पगुणं. सब्बधम्मक्खन्धा कथिताति योजना.
दिट्ठिसीलसङ्घातेनाति ‘‘यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५७; म. नि. १.४९२; ३.५४; अ. नि. ६.१२; परि. २७४) एवं वुत्ताय दिट्ठिया, ‘‘यानि तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुप्पसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि, तथारूपेहि सीलेहि सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४; म. नि. १.४९२; ३.५४; अ. नि. ६.१२; परि. २७४) च एवं वुत्तानं सीलानञ्च संहतभावेन, दिट्ठिसीलसामञ्ञेनाति अत्थो. संहतोति घटितो, समेतोति अत्थो. अरियपुग्गला हि यत्थ कत्थचि दूरे ठितापि अत्तनो गुणसामग्गिया संहता एव. अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा तेति ते पुरिसयुगवसेन चत्तारोपि पुग्गलवसेन अट्ठेव अरियधम्मस्स पच्चक्खदस्साविताय धम्मदसा. तीणि वत्थूनि सरणन्ति गमनेन तिक्खत्तुं गमनेन च तीणि सरणगमनानि. पटिवेदेसीति अत्तनो हदयगतं वाचाय पवेदेसि.
सरणगमनस्स विसयप्पभेदफलसंकिलेसभेदानं विय कत्तुविभावना तत्थ कोसल्लाय होतीति सरणगमनेसु अत्थकोसल्लत्थं ‘‘सरणं, सरणगमनं, यो च सरणं गच्छति, सरणगमनप्पभेदो, सरणगमनफलं, संकिलेसो, भेदोति अयं विधि वेदितब्बो’’ति वुत्तं तेन विना सरणगमनस्सेव असम्भवतो. कस्मा पनेत्थ वोदानं न गहितं, ननु वोदानविभावनापि तत्थ कोसल्लाय होतीति? सच्चमेतं, तं पन संकिलेसग्गहणेन अत्थतो दीपितं होतीति न गहितं. यानि हि नेसं संकिलेसकारणानि अञ्ञाणादीनि, तेसं सब्बेन सब्बं अनुप्पन्नानं अनुप्पादनेन, उप्पन्नानञ्च पहानेन वोदानं होतीति.
हिंसत्थस्स धातुसद्दस्स वसेनेतं पदं दट्ठब्बन्ति ‘‘हिंसतीति सरण’’न्ति वत्वा तं पन हिंसनं केसं, कथं, कस्स वाति चोदनं सोधेन्तो ‘‘सरणगतान’’न्तिआदिमाह. तत्थ भयन्ति वट्टभयं. सन्तासन्ति चित्तुत्रासं. तेनेव चेतसिकदुक्खस्स गहितत्ता दुक्खन्ति कायिकं दुक्खं. दुग्गतिपरिकिलेसन्ति दुग्गतिपरियापन्नं सब्बम्पि दुक्खं. तयिदं सब्बं परतो फलकथाय आवि भविस्सति. एतन्ति सरणन्ति पदं. एवं अविसेसतो सरणसद्दस्स पदत्थं दस्सेत्वा इदानि विसेसतो दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. हिते पवत्तनेनाति ‘‘सम्पन्नसीला, भिक्खवे, विहरथा’’तिआदिना (म. नि. १.६४, ६९) अत्थे नियोजनेन. अहिता निवत्तनेनाति ‘‘पाणातिपातस्स खो पापको विपाको अभिसम्पराय’’न्तिआदिना आदीनवदस्सनादिमुखेन अनत्थतो निवत्तनेन. भयं हिंसतीति हिताहितेसु अप्पवत्तिप्पवत्तिहेतुकं ब्यसनं अप्पवत्तिकरणेन विनासेति बुद्धो. भवकन्तारा उत्तारणेन मग्गसङ्खातो धम्मो. इतरो अस्सासदानेन सत्तानं भयं हिंसतीति योजना. कारानन्ति दानवसेन पूजावसेन च उपनीतानं सक्कारानं. विपुलफलप्पटिलाभकरणेन सत्तानं भयं हिंसति सङ्घो अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतोति अधिप्पायो. इमिनापि परियायेनाति इमिनापि विभजित्वा वुत्तेन कारणेन.
‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति एवं पवत्तो तत्थ रतनत्तये पसादो तप्पसादो, तदेव रत्तनत्तयं गरु एतस्साति तग्गरु, तब्भावो तग्गरुता, तप्पसादो च तग्गरुता च तप्पसादतग्गरुता. ताहि तप्पसादतग्गरुताहि. विधुतदिट्ठिविचिकिच्छासम्मोहअस्सद्धियादिताय विहतकिलेसो. तदेव रतनत्तयं परायणं गति ताणं लेणन्ति एवं पवत्तिया तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं सरणन्ति गच्छति एतेनाति. तंसमङ्गीति तेन यथावुत्तचित्तुप्पादेन समन्नागतो. एवं उपेतीति एवं भजति सेवति पयिरुपासति, एवं वा जानाति बुज्झतीति एवमत्थो वेदितब्बो.
एत्थ च पसादग्गहणेन लोकियसरणगमनमाह. तञ्हि पसादप्पधानं. गरुतागहणेन लोकुत्तरं. अरिया हि रतनत्तयगुणाभिञ्ञताय पासाणच्छत्तं पिय गरुं कत्वा पस्सन्ति, तस्मा तप्पसादेन विक्खम्भनवसेन विहतकिलेसो, तग्गरुताय समुच्छेदवसेनाति योजेतब्बं अगारवकरणहेतूनं समुच्छिन्दनतो. तप्परायणता पनेत्थ तग्गतिकताति ताय चतुब्बिधम्पि वक्खमानं सरणगमनं गहितन्ति दट्ठब्बं. अविसेसेन वा पसादगरुता जोतिताति पसादग्गहणेन अवेच्चप्पसादस्स इतरस्स च गहणं, तथा गरुतागहणेनाति उभयेनपि उभयं सरणगमनं योजेतब्बं.
मग्गक्खणे इज्झतीति योजना. निब्बानारम्मणं हुत्वाति एतेन अत्थतो चतुसच्चाधिगमो एव लोकुत्तरसरणगमनन्ति दस्सेति. तत्थ हि निब्बानधम्मो सच्छिकिरियाभिसमयवसेन, मग्गधम्मो भावनाभिसमयवसेन पटिविज्झियमानोयेव सरणगमनत्तं साधेति, बुद्धगुणा पन सावकगोचरभूता परिञ्ञाभिसमयवसेन, तथा अरियसङ्घगुणा. तेनाह ‘‘किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झती’’ति. इज्झन्तञ्च सहेव इज्झति, न लोकियं विय पटिपाटिया असम्मोहप्पटिवेधेन पटिविद्धत्ताति अधिप्पायो. ये पन वदन्ति ‘‘न सरणगमनं निब्बानारम्मणं हुत्वा पवत्तति, मग्गस्स अधिगतत्ता पन अधिगतमेव होति एकच्चानं तेविज्जादीनं लोकियविज्जादयो विया’’ति, तेसं लोकियमेव सरणगमनं सिया, न लोकुत्तरं, तञ्च अयुत्तं दुविधस्सपि इच्छितब्बत्ता.
तन्ति लोकियसरणगमनं. सद्धापटिलाभो ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’तिआदिना. सद्धामूलिकाति यथावुत्तसद्धापुब्बङ्गमा. सम्मादिट्ठि बुद्धसुबुद्धतं, धम्मसुधम्मतं, सङ्घसुप्पटिपत्तिञ्च लोकियावबोधवसेनेव सम्मा ञायेन दस्सनतो. सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठीति एतेन सद्धूपनिस्सया यथावुत्तलक्खणा पञ्ञा लोकियसरणगमनन्ति दस्सेति. तेनाह ‘‘दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चती’’ति. दिट्ठियेव अत्तनो पच्चयेहि उजु करीयतीति कत्वा, दिट्ठि वा उजु करीयति एतेनाति दिट्ठिजुकम्मं, तथापवत्तो चित्तुप्पादो. एवञ्च कत्वा ‘‘तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो’’ति इदञ्च वचनं समत्थितं होति, सद्धापुब्बङ्गमसम्मादिट्ठिग्गहणं पन चित्तुप्पादस्स तप्पधानतायाति दट्ठब्बं. सद्धापटिलाभोति इमिना मातादीहि उस्साहितदारकादीनं विय ञाणविप्पयुत्तं सरणगमनं दस्सेति, सम्मादिट्ठीति इमिना ञाणसम्पयुत्तं सरणगमनं.
तयिदं लोकियं सरणगमनं. अत्ता सन्निय्यातीयति अप्पीयति परिच्चजीयति एतेनाति अत्तसन्निय्यातनं, यथावुत्तं दिट्ठिजुकम्मं. तं रतनत्तयं परायणं पटिसरणं एतस्साति तप्परायणो, पुग्गलो चित्तुप्पादो वा, तस्स भावो तप्परायणता, यथावुत्तं दिट्ठिजुकम्ममेव. सरणन्ति अधिप्पायेन सिस्सभावं अन्तेवासिकभावं उपगच्छति एतेनाति सिस्सभावूपगमनं. सरणगमनाधिप्पायेनेव पणिपतति एतेनाति पणिपातो. सब्बत्थ यथावुत्तदिट्ठिजुकम्मवसेनेव अत्थो वेदितब्बो. अत्तपरिच्चजनन्ति संसारदुक्खनिस्सरणत्थं अत्तनो अत्थभावस्स परिच्चजनं. एस नयो सेसेसुपि. बुद्धादीनंयेवाति अवधारणं अत्तसन्निय्यातनादीसुपि तत्थ तत्थ वत्तब्बं. एवञ्हि तदञ्ञनिवत्तनं कतं होति.
एवं अत्तसन्निय्यातनादीनि एकेन पकारेन दस्सेत्वा इदानि अपरेहिपि पकारेहि दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. तेन परियायन्तरेहिपि अत्तसन्निय्यातनं कतमेव होति अत्थस्स अभिन्नत्ताति दस्सेति. आळवकादीनन्ति आदि-सद्देन सातागिरिहेमवतादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. ननु चेते आळवकादयो मग्गेनेव आगतसरणगमना, कथं तेसं तप्परायणतासरणगमनं वुत्तन्ति? मग्गेनागतसरणगमनेहिपि ‘‘सो अहं विचरिस्सामि…पे… सुधम्मतं (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९४). ते मयं विचरिस्साम, गामा गामं नगा नगं…पे… सुधम्मत’’न्ति (सु. नि. १८२) च तेहि तप्परायणताकारस्स पवेदितत्ता तथा वुत्तं.
सो पनेस ञाति…पे… वसेनाति एत्थ ञातिवसेन, भयवसेन, आचरियवसेन, दक्खिणेय्यवसेनाति पच्चेकं ‘‘वसेना’’ति पदं योजेतब्बं. तत्थ ञातिवसेनाति ञातिभाववसेन. एवं सेसेसुपि. दक्खिणेय्यपणिपातेनाति दक्खिणेय्यताहेतुकेन पणिपतनेनाति अत्थो. इतरेहीति ञातिभावादिवसप्पवत्तेहि तीहि पणिपातेहि. इतरेहीतिआदिना सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदि वुत्तं. वन्दतीति पणिपातस्स लक्खणवचनं. एवरूपन्ति दिट्ठधम्मिकं सन्धाय वदति. सम्परायिकञ्हि निय्यानिकं वा अनिय्यानिकं वा अनुसासनिं पच्चासीसन्तो दक्खिणेय्यपणिपातमेव करोतीति अधिप्पायो. सरणगमनप्पभेदोति सरणगमनविभागो.
अरियमग्गो एव लोकुत्तरं सरणगमनन्ति आह ‘‘चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफल’’न्ति. सब्बदुक्खक्खयोति सकलस्स वट्टदुक्खस्स अनुप्पादनिरोधो. एतन्ति ‘‘चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सती’’ति (ध. प. १९०) एवं वुत्तं अरियसच्चानं दस्सनं.
निच्चतो अनुपगमनादिवसेनाति निच्चन्ति अग्गहणादिवसेन. अट्ठानन्ति हेतुप्पटिक्खेपो. अनवकासोति पच्चयप्पटिक्खेपो. उभयेनपि कारणमेव पटिक्खिपति. यन्ति येन कारणेन. दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया समन्नागतो सोतापन्नो. कञ्चि सङ्खारन्ति चतुभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु एकसङ्खारम्पि. निच्चतो उपगच्छेय्याति निच्चोति गण्हेय्य. सुखतो उपगच्छेय्याति ‘‘एकन्तसुखी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति (दी. नि. १.७६, ७९) एवं अत्तदिट्ठिवसेन सुखतो गाहं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेन पन अरियसावको परिळाहवूपसमनत्थं मत्तहत्थिपरितासितो विय चोक्खब्राह्मणो उक्कारभूमिं कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति. अत्तवारे कसिणादिपञ्ञत्तिसङ्गहत्थं ‘‘सङ्खार’’न्ति अवत्वा ‘‘कञ्चि धम्म’’न्ति वुत्तं. इमेसुपि ठानेसु चतुभूमकवसेनेव परिच्छेदो वेदितब्बो तेभूमकवसेनेव वा. यं यञ्हि पुथुज्जनो गाहवसेन गण्हाति, ततो ततो अरियसावको गाहं विनिवेठेति.
मातरन्तिआदीसु जनिका माता, जनको पिता, मनुस्सभूतो खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो. किं पन अरियसावको अञ्ञं जीविता वोरोपेय्याति? एतम्पि अट्ठानं, पुथुज्जनभावस्स पन महासावज्जभावदस्सनत्थं अरियभावस्स च फलदस्सनत्थं एवं वुत्तं. पदुट्ठचित्तोति वधकचित्तेन पदुट्ठचित्तो. लोहितं उप्पादेय्याति जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेय्य. सङ्घं भिन्देय्याति समानसंवासकं समानसीमायं ठितं सङ्घं ‘‘कम्मेन उद्देसेन वोहरन्तो अनुस्सावनेन सलाकग्गाहेना’’ति (परि. ४५८) एवं वुत्तेहि पञ्चहि कारणेहि भिन्देय्य. अञ्ञं सत्थारन्ति अञ्ञं तित्थकरं ‘‘अयं मे सत्था’’ति एवं गण्हेय्याति नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो.
न ते गमिस्सन्ति अपायन्ति ते बुद्धं सरणं गता तन्निमित्तं अपायं न गमिस्सन्ति, देवकायं पन परिपूरेस्सन्तीति अत्थो. दसहि ठानेहीति दसहि कारणेहि. अधिगण्हन्तीति अधिभवन्ति.
वेलामसुत्तादिवसेनाति एत्थ ‘‘करीसस्स चतुत्थभागप्पमाणानं चतुरासीतिसहस्ससङ्खानं सुवण्णपातिरूपियपातिकंसपातीनं यथाक्कमं रूपियसुवण्णहिरञ्ञपूरानं सब्बालङ्कारप्पटिमण्डितानं चतुरासीतिया हत्थिसहस्सानं, चतुरासीतिया अस्ससहस्सानं, चतुरासीतिया रथसहस्सानं, चतुरासीतिया धेनुसहस्सानं, चतुरासीतिया कञ्ञासहस्सानं, चतुरासीतिया पल्लङ्कसहस्सानं, चतुरासीतिया वत्थकोटिसहस्सानं, अपरिमाणस्स च खज्जभोज्जादिभेदस्स आहारस्स परिच्चजनवसेन सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि निरन्तरं पवत्तवेलाममहादानतो एकस्स सोतापन्नस्स दिन्नदानं महप्फलतरं. ततो सतं सोतापन्नानं दिन्नदानतो एकस्स सकदागामिनो, ततो एकस्स अनागामिनो, ततो एकस्स अरहतो, ततो एकस्स पच्चेकबुद्धस्स, ततो सम्मासम्बुद्धस्स, ततो बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स दिन्नदानं महप्फलतरं, ततो चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स विहारकरणं, ततो सरणगमनं महप्फलतर’’न्ति इममत्थं पकासेन्तस्स वेलामसुत्तस्स (अ. नि. ९.२०) वसेन. वुत्तञ्हेतं ‘‘यं, गहपति, वेलामो ब्राह्मणो दानं अदासि महादानं, यो एकं दिट्ठिसम्पन्नं भोजेय्य, इदं ततो महप्फलतर’’न्तिआदि (अ. नि. ९.२०). वेलामसुत्तादीति आदि-सद्देन अग्गप्पसादसुत्तादीनं (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) सङ्गहो दट्ठब्बो.
अञ्ञाणं वत्थुत्तयस्स गुणानं अजाननं तत्थ सम्मोहो, ‘‘बुद्धो नु खो, न नु खो’’तिआदिना विचिकिच्छा संसयो. मिच्छाञाणं तस्स गुणानं अगुणभावपरिकप्पनेन विपरीतग्गाहो. आदि-सद्देन अनादरागारवादीनं सङ्गहो. न महाजुतिकन्ति न उज्जलं, अपरिसुद्धं अपरियोदातन्ति अत्थो. न महाविप्फारन्ति अनुळारं. सावज्जोति दिट्ठितण्हादिवसेन सदोसो. लोकियं सरणगमनं सिक्खासमादानं विय अग्गहितकालपरिच्छेदं जीवितपरियन्तमेव होति, तस्मा तस्स खन्धभेदेन भेदोति आह ‘‘अनवज्जो कालकिरियाया’’ति. सोति अनवज्जो सरणगमनभेदो. सतिपि अनवज्जत्ते इट्ठफलोपि न होतीति आह ‘‘अफलो’’ति. कस्मा? अविपाकत्ता. न हि तं अकुसलन्ति.
को उपासकोति सरूपपुच्छा, तस्मा ‘‘किंलक्खणो उपासको’’ति वुत्तं होति. कस्माति हेतुपुच्छा. तेन केन पवत्तिनिमित्तेन उपासकसद्दो तस्मिं पुग्गले निरुळ्होति दस्सेति. तेनाह ‘‘कस्मा उपासकोति वुच्चती’’ति. सद्दस्स अभिधेय्यो पवत्तिनिमित्तं तदत्थस्स तब्भावकारणं. किमस्स सीलन्ति कीदिसं अस्स उपासकस्स सीलं, कित्तकेन सीलेनायं सीलसम्पन्नो नाम होतीति अत्थो. को आजीवोति को अस्स सम्माआजीवो? सो पन मिच्छाजीवस्स परिवज्जनेन होतीति सोपि विभजीयतीति. का विपत्तीति का सीलस्स, आजीवस्स वा विपत्ति. अनन्तरस्स हि विधि वा पटिसेधो वाति. का सम्पतीति एत्थापि एसेव नयो.
यो कोचीति खत्तियादीसु यो कोचि. तेन सरणगमनमेवेत्थ कारणं, न जातिआदिविसेसोति दस्सेति. उपासनतोति तेनेव सरणगमनेन तत्थ च सक्कच्चकिरियाय आदरगारवबहुमानादियोगेन पयिरुपासनतो. वेरमणियोति वेरं वुच्चति पाणातिपातादिदुस्सील्यं, तस्स मणनतो हननतो विनासनतो वेरमणियो, पञ्च विरतियो विरतिप्पधानत्ता तस्स सीलस्स. तेनेवाह ‘‘पटिविरतो होती’’ति.
मिच्छावणिज्जाति न सम्मावणिज्जा अयुत्तवणिज्जा असारुप्पवणिज्जा. पहायाति अकरणेनेव पजहित्वा. धम्मेनाति धम्मतो अनपेतेन. तेन अञ्ञम्पि अधम्मिकं जीविकं पटिक्खिपति. समेनाति अविसमेन. तेन कायविसमादिदुच्चरितं वज्जेत्वा कायसमादिना सुचरितेन आजीवं दस्सेति. सत्थवणिज्जाति आयुधभण्डं कत्वा वा कारेत्वा वा यथाकतं वा पटिलभित्वा तस्स विक्कयो. सत्तवणिज्जाति मनुस्सविक्कयो. मंसवणिज्जाति सूनकारादयो विय मिगसूकरादिके पोसेत्वा मंसं सम्पादेत्वा विक्कयो. मज्जवणिज्जाति यं किञ्चि मज्जं योजेत्वा तस्स विक्कयो. विसवणिज्जाति विसं योजेत्वा विसं गहेत्वा वा तस्स विक्कयो. तत्थ सत्थवणिज्जा परोपरोधनिमित्तताय अकरणीया वुत्ता. सत्तवणिज्जा अभुजिस्सभावकरणतो, मंसविसवणिज्जा वधहेतुतो, मज्जवणिज्जा पमादट्ठानतो.
तस्सेवाति पञ्चवेरमणिलक्खणस्स सीलस्स चेव पञ्चमिच्छावणिज्जालक्खणस्स आजीवस्स च. विपत्तीति भेदो पकोपो च. यायाति याय पटिपत्तिया. चण्डालोति उपासकचण्डालो. मलन्ति उपासकमलं. पटिकुट्ठोति उपासकनिहीनो. बुद्धादीसु कम्मकम्मफलेसु च सद्धाविपरियायो अस्सद्धियं मिच्छाधिमोक्खो, यथावुत्तेन अस्सद्धियेन समन्नागतो अस्सद्धो. यथावुत्तसीलविपत्तिआजीवविपत्तिवसेन दुस्सीलो. ‘‘इमिना दिट्ठादिना इदं नाम मङ्गलं होती’’ति – एवं बालजनपरिकप्पितकोतूहलसङ्खातेन दिट्ठसुतमुतमङ्गलेन समन्नागतो कोतूहलमङ्गलिको. मङ्गलं पच्चेतीति दिट्ठमङ्गलादिभेदं मङ्गलमेव पत्तियायति. नो कम्मन्ति कम्मस्सकतं नो पत्तियायति. इतो बहिद्धाति इतो सब्बञ्ञुबुद्धसासनतो बहिद्धा बाहिरकसमये. दक्खिणेय्यं परियेसतीति दुप्पटिपन्नं दक्खिणारहसञ्ञी गवेसति. पुब्बकारं करोतीति दानमाननादिकं कुसलकिरियं पठमतरं करोति. एत्थ च दक्खिणेय्यपरियेसनपुब्बकारे एकं कत्वा पञ्च धम्मा वेदितब्बा.
विपत्तियं वुत्तविपरियायेन सम्पत्ति वेदितब्बा. अयं पन विसेसो – चतुन्नम्पि परिसानं रतिजननट्ठेन उपासकोव रतनं उपासकरतनं. गुणसोभाकित्तिसद्दसुगन्धताहि उपासकोव पदुमं उपासकपदुमं. तथा उपासकपुण्डरीको.
आदिम्हीति आदिअत्थे. कोटियन्ति परियन्तकोटियं. विहारग्गेनाति ओवरककोट्ठासेन, ‘‘इमस्मिं गब्भे वसन्तानं इदं नाम फलं पापुणाती’’तिआदीना तं तं वसनट्ठानकोट्ठासेनाति अत्थो. अज्जतन्ति अज्ज इच्चेव अत्थो.
पाणेहि उपेतन्ति इमिना तस्स सरणगमनस्स आपाणकोटिकतं दस्सेन्तो ‘‘याव मे जीवितं पवत्तती’’तिआदीनि वत्वा पुन जीवितेनपि तं वत्थुत्तयं पटिपूजेन्तो सरणगमनं रक्खामीति उप्पन्नं तस्स ब्राह्मणस्स अधिप्पायं विभावेन्तो ‘‘अहञ्ही’’तिआदिमाह. पाणेहि उपेतन्ति हि याव मे पाणा धरन्ति, ताव सरणं उपेतं. उपेन्तो च न वाचामत्तेन न एकवारं चित्तुप्पादमत्तेन, अथ खो पाणानं परिच्चजनवसेनपि यावजीवं उपेतन्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
१७-१९. सत्तमे जाणुस्सोणीति नेतं तस्स मातापितूहि कतं नामं, अपिच खो ठानन्तरप्पटिलाभलद्धन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘जाणुस्सोणीति ठानन्तरं किरा’’तिआदि. एकं ठानन्तरन्ति एकं पुरोहितट्ठानं. उण्हीसआदिककुधभण्डेहि सद्धिं लद्धं तथा चस्स रञ्ञा दिन्नन्ति वदन्ति. तेनाह ‘‘रञ्ञो सन्तिके च लद्धजाणुस्सोणिसक्कारत्ता’’ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव. अट्ठमनवमेसु नत्थि वत्तब्बं.
२०-२१. दसमे दुन्निक्खित्तन्ति दुट्ठु निक्खित्तं पदपच्चाभट्ठं कत्वा मनसि ठपितं. पज्जति ञायति अत्थो एतेनाति पदं, अत्थं ब्यञ्जयति पकासेतीति ब्यञ्जनं, पदमेव. तेनेवाह ‘‘उप्पटिपाटिया…पे… ब्यञ्जनन्ति वुच्चती’’ति. पदसमुदायब्यतिरेकेन विसुं पाळि नाम नत्थीति आह ‘‘उभयमेतं पाळियाव नाम’’न्ति. पकट्ठानञ्हि वचनप्पबन्धानं आळियेव पाळीति वुच्चति. सेसमेत्थ एकादसमञ्च उत्तानत्थमेव.
अधिकरणवग्गवण्णना निट्ठिता.
३. बालवग्गवण्णना
२२-२४. ततियस्स पठमदुतियततियानि उत्तानत्थानेव.
२५. चतुत्थे नेतब्बोति अञ्ञतो आहरित्वा बोधेतब्बो, ञापेतब्बोति अत्थो.
२७. छट्ठे नो चेपि पटिच्छादेत्वा करोन्तीति पाणातिपातादीनि करोन्तो सचेपि अप्पटिच्छादेत्वा करोन्ति. पटिच्छन्नमेवाति विञ्ञूहि गरहितब्बभावतो पटिच्छादनारहत्ता पटिच्छन्नमेवाति वुच्चति. अवीचिआदयो पदेसविसेसा तत्थूपपन्ना सत्ता च निरयग्गहणेन गहिताति आह ‘‘निरयोति सहोकासका खन्धा’’ति. तिरच्छानयोनि नाम विसुं पदेसविसेसो नत्थीति आह ‘‘तिरच्छानयोनियं खन्धाव लब्भन्ती’’ति.
३१. दसमे अत्थो फलं तदधीनवुत्तिताय वसो एतस्साति अत्थवसो, हेतूति आह ‘‘अत्थवसेति कारणानी’’ति. अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञलक्खणप्पत्तानि वनपत्थानि. वनपत्थ-सद्दो हि सण्डभूते रुक्खसमूहेपि वत्ततीति अरञ्ञग्गहणं. वनीयति विवेककामेहि भजीयति, वनुते वा ते अत्तसम्पत्तिया वसनत्थाय याचन्तो विय होतीति वनं, पतिट्ठहन्ति एत्थ विवेककामा यथाधिप्पेतविसेसाधिगमेनाति पत्थं, वनेसु पत्थं गहनट्ठाने सेनासनं वनपत्थं. किञ्चापीति अनुजाननसम्भावनत्थे निपातो. किं अनुजानाति? निप्परियायतो अरञ्ञभावं गामतो बहि अरञ्ञन्ति. तेनाह ‘‘निप्परियायेना’’तिआदि. किं सम्भावेति? आरञ्ञकङ्गनिप्फादकत्तं. यञ्हि आरञ्ञकङ्गनिप्फादकं, तं विसेसतो अरञ्ञन्ति वत्तब्बन्ति. तेनाह ‘‘यं तं पञ्चधनुसतिक’’न्तिआदि. निक्खमित्वा बहि इन्दखीलाति इन्दखीलतो बहि निक्खमित्वा, ततो बहि पट्ठायाति अत्थो. बहि इन्दखीलाति वा यत्थ द्वे तीणि इन्दखीलानि, तत्थ बहिद्धा इन्दखीलतो पट्ठाय. यत्थ तं नत्थि, तदरहट्ठानतो पट्ठायाति वदन्ति. गामन्तन्ति गामसमीपं. अनुपचारट्ठानन्ति निच्चकिच्चवसेन न उपचरितब्बट्ठानं. तेनाह ‘‘यत्थ न कसीयति न वपीयती’’ति.
अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति एतेन सत्था अत्तनो विवेकाभिरतिं पकासेति. तत्थ दिट्ठधम्मो नाम अयं पच्चक्खो अत्तभावो, सुखविहारो नाम चतुन्नं इरियापथविहारानं फासुता. एककस्स हि अरञ्ञे अन्तमसो उच्चारवस्सावकिच्चं उपादाय सब्बे इरियापथा फासुका होन्ति, तस्मा दिट्ठधम्मे सुखविहारं दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
पच्छिमञ्च जनतं अनुकम्पमानोति कथं अरञ्ञवासेन पच्छिमा जनता अनुकम्पिता होति? सद्धापब्बजिता हि कुलपुत्ता भगवतो अरञ्ञवासं दिस्वा ‘‘भगवापि नाम अरञ्ञसेनासनानि न मुञ्चति, यस्स नेवत्थि परिञ्ञातब्बं न पहातब्बं न भावेतब्बं न सच्छिकातब्बं, किमङ्गं पन मय’’न्ति चिन्तेत्वा तत्थ वसितब्बमेव मञ्ञिस्सन्ति, एवं खिप्पमेव दुक्खस्सन्तकरा भविस्सन्ति. एवं पच्छिमा जनता अनुकम्पिता होति. एतमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पच्छिमे मम सावके अनुकम्पन्तो’’ति.
३२. एकादसमे विज्जं भजन्तीति विज्जाभागिया, विज्जाभागे विज्जाकोट्ठासे वत्तन्तीतिपि विज्जाभागिया. पदं पच्छिन्दतीति मग्गचित्तस्स पतिट्ठं उपच्छिन्दति, मग्गचित्तं पतिट्ठापेतुं न देतीति अत्थो. उब्बट्टेत्वाति समुच्छेदवसेन समूलं उद्धरित्वा. अट्ठसु ठानेसूति बुद्धादीसु अट्ठसु ठानेसु. रागस्स खयविरागेनाति रागस्स खयसङ्खातेन विरागेन, रागस्स अनुप्पत्तिधम्मतापादनेनाति वुत्तं होति.
बालवग्गवण्णना निट्ठिता.
४. समचित्तवग्गवण्णना
३३. चतुत्थस्स पठमे भवन्ति एत्थ पतिट्ठहन्तीति भूमि, असप्पुरिसानं भूमि असप्पुरिसभूमि. सप्पुरिसभूमियम्पि एसेव नयो. कतं न जानातीति अकतञ्ञू, असमत्थसमासोयं गमकत्ता ‘‘असूरियपस्सा’’तिआदीसु विय. तेनाह ‘‘कतं न जानाती’’ति. अकतवेदीति एत्थापि एसेव नयो. पाकटं कत्वा न जानातीति ‘‘इदञ्चिदञ्च मय्हं इमिना कत’’न्ति सङ्घमज्झगणमज्झादीसु पाकटं कत्वा न जानाति, न पकासेतीति वुत्तं होति. उपञ्ञातन्ति थोमनावसेन उपगन्त्वा ञातं. तेनाह ‘‘वण्णित’’न्तिआदि.
३४. दुतिये वस्ससतपरिमाणमायु अस्साति वस्ससतायुको, वस्ससतायुकतञ्च वस्ससतायुककाले जातस्सेव होति, नाञ्ञस्साति आह ‘‘वस्ससतायुककाले जातो’’ति. वस्ससतं जीवति सीलेनाति वस्ससतजीवी. वस्ससतन्ति च अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. तेनाह ‘‘सकलं वस्ससतं जीवन्तो’’ति. मातापितूनं माताव बहूपकारतराति तस्सायेव पधानभावेन पटिकातब्बत्ता दक्खिणं अंसकूटं वदन्ति. हदयलोहितं पायेत्वाति खीरं सन्धाय वदति. लोहितञ्हि खीरभावेन परिणामं गच्छति. त्यास्साति ते अस्स. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
३५. ततिये तेनुपसङ्कमीति एत्थ येनाधिप्पायेन सो ब्राह्मणो भगवन्तं उपसङ्कमि, तं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘सो हि ब्राह्मणो’’तिआदिमाह. विरज्झनपञ्हन्ति यं पञ्हं पुट्ठो विरज्झित्वा कथेसि, अविपरीतं कत्वा सम्पादेतुं न सक्कोति, तादिसं पञ्हन्ति अत्थो. उभतोकोटिकं पञ्हन्ति उभोहि कोटीहि युत्तं पञ्हं. ‘‘किंवादी भवं गोतमो’’ति हि पुट्ठो ‘‘किरियवादिम्ही’’ति वा वदेय्य ‘‘अकिरियवादिम्ही’’ति वा, तस्मा इमस्स पञ्हस्स विस्सज्जने ‘‘किरियवादिम्ही’’ति एका कोटि, ‘‘अकिरियवादिम्ही’’ति दुतियाति कोटिद्वययुत्तो अयं पञ्हो. उग्गिलितुन्ति द्वे कोटियो मोचेत्वा कथेतुं असक्कोन्तो बहि नीहरितुं अत्थतो अपनेतुं न सक्खिस्सति. द्वे कोटियो मोचेन्तो हि तं बहि नीहरति नाम. निग्गिलितुन्ति पुच्छाय दोसं दत्वा हारेतुं असक्कोन्तो पवेसेतुं न सक्खिस्सति. तत्थ दोसं दत्वा हारेन्तो हि गिलित्वा विय अदस्सनं गमेन्तो पवेसेति नाम. किंलद्धिकोति किंद्दिट्ठिको. वदन्ति एतेनाति वादो, दिट्ठि. को वादो एतस्साति किंवादी. किमक्खायीति किमभिधायी, कीदिसी धम्मकथा. तेनाह ‘‘किं नाम…पे… पुच्छती’’ति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
३६. चतुत्थे दक्खिणं अरहन्तीति दक्खिणेय्या. आहुनं वुच्चति दानं, तं अरहन्तीति आहुनेय्या.
३७. पञ्चमे कथमयं मिगारमाता नाम जाताति आह ‘‘सा ही’’तिआदि. सब्बजेट्ठकस्स पुत्तस्साति अत्तनो पुत्तेसु सब्बपठमं जातस्स पुत्तस्स. अय्यकसेट्ठिनोव समाननामकत्ताति मिगारसेट्ठिना एव सदिसनामकत्ता. तस्सा किर सब्बजेट्ठस्स पुत्तस्स नामग्गहणदिवसे अय्यकस्स मिगारसेट्ठिस्सेव नामं अकंसु. अनिबद्धवासो हुत्वाति एकस्मिंयेव विहारे निबद्धवासो अहुत्वा. धुवपरिभोगानीति नियतपरिभोगानि. ननु भगवा कदाचि चारिकम्पि पक्कमति, कथं तानि सेनासनानि धुवपरिभोगेन परिभुञ्जीति आह ‘‘उतुवस्सं चारिकं चरित्वापी’’तिआदि. तत्थ उतुवस्सन्ति हेमन्तगिम्हे सन्धाय वदति. मग्गं ठपेत्वाति थेरस्स आगमनमग्गं ठपेत्वा. उण्हवलाहकाति उण्हउतुनो पच्चयभूतमेघमालासमुट्ठापका देवपुत्ता. तेसं किर तथाचित्तुप्पादसमकालमेव यथिच्छितं ठानं उण्हं फरमाना, वलाहकमाला नातिबहला इतो चितो नभं छादेन्ती विधावति. एस नयो सीतवलाहकवस्सवलाहकासु. अब्भवलाहका पन देवता सीतुण्हवस्सेहि विना केवलं अब्भपटलस्सेव समुट्ठापका वेदितब्बा. केवलं वा वातस्सेव, तेनेव देवता वातवलाहका.
एत्थ च यं वस्साने च सिसिरे च अब्भं उप्पज्जति, तं उतुसमुट्ठानं पाकतिकमेव. यं पन अब्भम्हियेव अतिअब्भं सत्ताहम्पि चन्दसूरिये छादेत्वा एकन्धकारं करोति, यञ्च चित्तवेसाखमासेसु अब्भं, तं देवतानुभावेन उप्पन्नं अब्भन्ति वेदितब्बं. यो च तस्मिं तस्मिं उतुम्हि उत्तरदक्खिणादिपकतिवातो होति, अयं उतुसमुट्ठानो. वातेपि वनरुक्खक्खन्धादिप्पदालनो अतिवातो नाम अत्थि. अयञ्चेव, यो च अञ्ञोपि अकालवातो, अयञ्च देवतानुभावेन निब्बत्तो. यं गिम्हाने उण्हं, तं उतुसमुट्ठानिकं पाकतिमेव. यं पन उण्हेपि अतिउण्हं सीतकाले च उप्पन्नं उण्हं, तं देवतानुभावेन निब्बत्तं. यं वस्साने च हेमन्ते च सीतं होति, तं उतुसमुट्ठानमेव. यं पन सीतेपि अतिसीतं, गिम्हे च उप्पन्नं सीतं, तं देवतानुभावेन निब्बत्तं. यं वस्सिके चत्तारो मासे वस्सं, तं उतुसमुट्ठानमेव, यं पन वस्सेयेव अतिवस्सं, यञ्च चित्तवेसाखमासेसु वस्सं, तं देवतानुभावेन निब्बत्तं.
तत्रिदं वत्थु – एको किर वस्सवलाहकदेवपुत्तो तगरकूटवासिखीणासवत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि. थेरो – ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुच्छि. अहं, भन्ते, वस्सवलाहको देवपुत्तोति. तुम्हाकं किर चित्तेन देवो वस्सतीति? आम, भन्तेति. पस्सितुकामा मयन्ति. तेमिस्सथ, भन्तेति. मेघसीसं वा गज्जितं वा न पञ्ञायति, कथं तेमिस्सामाति? भन्ते, अम्हाकं चित्तेन देवो वस्सति, तुम्हे पण्णसालं पविसथाति. साधु देवपुत्ताति पादे धोवित्वा पण्णसालं पाविसि. देवपुत्तो तस्मिं पविसन्तेयेव एकं गीतं गायित्वा हत्थं उक्खिपि, समन्ता तियोजनट्ठानं एकमेघं अहोसि. थेरो अड्ढतिन्तो पण्णसालं पविट्ठोति.
कामं हेट्ठा वुत्तापि देवता चातुमहाराजिकाव, ता पन तेन तेन विसेसेन वत्वा इदानि तदञ्ञे पठमभूमिके कामावचरदेवे सामञ्ञतो गण्हन्तो ‘‘चातुमहाराजिका’’ति आह. धतरट्ठविरूळ्हकविरूपक्खकुवेरसङ्खाता चत्तारो महाराजानो एतेसन्ति चातुमहाराजिका, ते सिनेरुस्स पब्बतस्स वेमज्झे होन्ति. तेसु पब्बतट्ठकापि अत्थि आकासट्ठकापि. तेसं परम्परा चक्कवाळपब्बतं पत्ता. खिड्डापदोसिका मनोपदोसिका चन्दिमा देवपुत्तो सूरियो देवपुत्तोति एते सब्बेपि चातुमहाराजिकदेवलोकट्ठा एव.
तावतिंसाति तावतिंसानं देवानं नामं, तेपि अत्थि पब्बतट्ठका, अत्थि आकासट्ठका, तेसं परम्परा चक्कवाळपब्बतं पत्ता. तथा यामादीनं. एकदेवलोकेपि हि देवानं परम्परा चक्कवाळपब्बतं अप्पत्ता नाम नत्थि. तत्थ मघेन माणवेन सद्धिं मचलगामे कालं कत्वा तेत्तिंस सहपुञ्ञकारिनो एत्थ निब्बत्ताति तं सहचारितं ठानं तेत्तिंसं, तदेव तावतिंसं, तं निवासो एतेसन्ति तावतिंसाति वदन्ति. यस्मा पन सेसचक्कवाळेसुपि छकामावचरदेवलोका अत्थि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सहस्सं चातुमहाराजिकानं सहस्सं तावतिंसान’’न्ति (अ. नि. ३.८१). तस्मा नामपण्णत्तियेवेसा तस्स देवलोकस्साति वेदितब्बा. दुक्खतो याता अपयाताति यामा. अत्तनो सिरिसम्पत्तिया तुसं इता गताति तुसिता. निम्माने रति एतेसन्ति निम्मानरतिनो. वसवत्ती देवताति परनिम्मितवसवत्तिनो देवा. परनिम्मितेसु भोगेसु वसं वत्तेन्तीति परनिम्मितवसवत्तिनो.
ब्रूहितो परिवुद्धो तेहि तेहि झानादीहि विसिट्ठेहि गुणेहीति ब्रह्मा. वण्णवन्तताय चेव दीघायुकताय च ब्रह्मपारिसज्जादीहि महन्तो ब्रह्माति महाब्रह्मा. तस्स परिसायं भवा परिचारिकाति ब्रह्मपारिसज्जा. तस्सेव पुरोहितट्ठाने ठिताति ब्रह्मपुरोहिता. आभस्सरेहि परित्ता आभा एतेसन्ति परित्ताभा. अप्पमाणा आभा एतेसन्ति अप्पमाणाभा. दीपिकाय अच्चि विय एतेसं सरीरतो आभा छिज्जित्वा छिज्जित्वा पतन्ती विय सरति विस्सरतीति आभस्सरा, यथावुत्तप्पभाय आभासनसीला वा आभस्सरा. सुभाति सोभना पभा. सुभाति हि एकग्घना निच्चला सरीराभा वुच्चति, सा परित्ता सुभा एतेसन्ति परित्तसुभा. अप्पमाणा सुभा एतेसन्ति अप्पमाणसुभा. सुभेन ओकिण्णा विकिण्णा, सुभेन सरीरप्पभावण्णेन एकग्घना सुवण्णमञ्जूसाय ठपितसम्पज्जलितकञ्चनपिण्डसस्सिरिकाति सुभकिण्णा. तत्थ सोभनाय पभाय किण्णा सुभाकिण्णाति वत्तब्बे भा-सद्दस्स रस्सत्तं अन्तिम ण-कारस्स ह-कारञ्च कत्वा ‘‘सुभकिण्हा’’ति वुत्तं. विपुलफला वेहप्फला. विपुलफलाति च विपुलसन्तसुखवण्णादिफला. अप्पकेन कालेन अत्तनो ठानं न विजहन्तीति अविहा. केनचि न तपनीयाति अतप्पा. अकिच्छेन सुखेन पस्सितब्बा मनुञ्ञरूपतायाति सुदस्सा. सुपरिसुद्धदस्सनताय सम्मा पस्सन्ति सीलेनाति सुदस्सी. उक्कट्ठसम्पत्तीहि योगतो नत्थि एतेसं कनिट्ठा सम्पत्तीति अकनिट्ठा.
कायसक्खीहीति नामकायेन देसनाय सम्पटिच्छनवसेन सक्खिभूतेहि. हलाहलन्ति कोलाहलं. महग्गतचित्तेनाति चतुत्थज्झानपादकेन अभिञ्ञाचित्तेन.
ननु च ‘‘अज्झत्तन्ति कामभवो, बहिद्धाति रूपारूपभवो’’ति च अयुत्तमेतं? यस्मिञ्हि भवे सत्ता बहुतरं कालं वसन्ति, सो नेसं अज्झत्तं. यस्मिञ्च अप्पतरं कालं वसन्ति, सो नेसं बहिद्धाति वत्तुं युत्तं. रूपारूपभवे च सत्ता चिरतरं वसन्ति, अप्पतरं कामभवे, तस्मा ‘‘अज्झत्तन्ति कामभवो, बहिद्धाति रूपारूपभवो’’ति कस्मा वुत्तन्ति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि. चतुत्थमेव कोट्ठासन्ति विवट्टट्ठायिसङ्खातं चतुत्थं असङ्ख्येय्यकप्पं. इतरेसूति संवट्टसंवट्टट्ठायिविवट्टसङ्खातेसु तीसु असङ्ख्येय्यकप्पेसु. आलयोति सङ्गो. पत्थनाति ‘‘कथं नाम तत्रूपपन्ना भविस्सामा’’ति अभिपत्थना. अभिलासोति तत्रूपपज्जितुकामता. तस्मातिआदिना यथावुत्तमत्थं निगमेति.
एत्थायं अधिप्पायो – कस्सचिपि किलेसस्स अविक्खम्भितत्ता केनचिपि पकारेन विक्खम्भनमत्तेनपि अविमुत्तो कामभवो अज्झत्तग्गहणस्स अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्तग्गाहस्स विसेसपच्चयोति अज्झत्तं नाम. तत्थ बन्धनं अज्झत्तसंयोजनं, तेन संयुत्तो अज्झत्तसंयोजनो. तब्बिपरियायतो बहिद्धासंयोजनोति.
छन्दरागवसेनेव अज्झत्तसंयोजनं बहिद्धासंयोजनञ्च पुग्गलं दस्सेत्वा इदानि ओरम्भागियउद्धम्भागियसंयोजनवसेनपि दस्सेतुं ‘‘ओरम्भागियानि वा’’तिआदिमाह. ओरं वुच्चति कामधातु, पटिसन्धिया पच्चयभावेन तं ओरं भजन्तीति ओरम्भागियानि. तत्थ च कम्मुना विपाकं सत्तेन च दुक्खं संयोजेन्तीति संयोजनानि, सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासकामरागपटिघा. उद्धं वुच्चति रूपारूपधातु, वुत्तनयेनेतं उद्धं भजन्तीति उद्धम्भागियानि, संयोजनानि. रूपरागारूपरागमानुद्धच्चाविज्जा. अथ वा ओरम्भागो वुच्चति कामधातु रूपारूपभवतो हेट्ठाभूतत्ता, तत्रूपपत्तिया पच्चयभावतो ओरम्भागस्स हितानीति ओरम्भागियानि यथा ‘‘वच्छायोगो दुहको’’ति. उद्धम्भागो नाम महग्गतभावो, तस्स हितानि उद्धम्भागियानि. पादेसु बद्धपासाणो विय पञ्चोरम्भागियसंयोजनानि हेट्ठा आकड्ढमानाकारानि होन्ति. हत्थेहि गहितरुक्खसाखा विय पञ्चुद्धम्भागियसंयोजनानि उपरि आकड्ढमानाकारानि. येसञ्हि सक्कायदिट्ठिआदीनि अप्पहीनानि, ते भवग्गेपि निब्बत्ते एतानि आकड्ढित्वा कामभवेयेव पातेन्ति, तस्मा एतानि पञ्च गच्छन्तं वारेन्ति, गतं पुन आनेन्ति. रूपरागादीनि पञ्च गच्छन्तं न वारेन्ति, आगन्तुं पन न देन्ति.
असमुच्छिन्नेसु ओरम्भागियसंयोजनेसु लद्धपच्चयेसु उद्धम्भागियानि संयोजनानि अगणनूपगानि होन्तीति लब्भमानानम्पि पुथुज्जनानं वसेन अविभजित्वा अरियानं योगवसेन विभजितुकामो ‘‘उभयम्पि चेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ वट्टनिस्सितमहाजनस्साति पुथुज्जने सन्धाय वदति. द्वेधा परिच्छिन्नोति कामसुगतिरूपारूपभववसेन द्वीहि पकारेहि परिच्छिन्नो.
वच्छकसालोपमं उत्तानत्थमेव. ओपम्मसंसन्दने पन कस्सचि किलेसस्स अविक्खम्भितत्ता, कथञ्चिपि अविमुत्तो कामभवो अज्झत्तग्गहणस्स विसेसपच्चयत्ता, इमेसं सत्तानं अब्भन्तरट्ठेन अन्तो नाम. रूपारूपभवो तब्बिपरियायतो बहि नाम. तथा हि यस्स ओरम्भागियानि संयोजनानि अप्पहीनानि, सो अज्झत्तसंयोजनो वुत्तो. यस्स तानि पहीनानि, सो बहिद्धासंयोजनो. तस्मा अन्तो असमुच्छिन्नबन्धनताय बहि च पवत्तमानभवङ्गसन्तानताय अन्तोबद्धो बहिसयितो नाम. निरन्तरप्पवत्तभवङ्गसन्तानवसेन हि सयितवोहारो. कामं नेसं बहिबन्धनम्पि असमुच्छिन्नं, अन्तोबन्धनस्स पन मूलताय एवं वुत्तं. तेनाह ‘‘संयोजनं पन तेसं कामावचरूपनिबद्धमेवा’’ति. इमिना नयेन सेसत्तयेपि अत्थो वेदितब्बो.
एत्तावता च किराति किर-सद्दो अरुचिसंसूचनत्थो. तेनेत्थ आचरियवादस्स अत्तनो अरुच्चनभावं दीपेति. ‘‘सीलवा’’ति अनामट्ठविसेससामञ्ञतो सीलसङ्खेपेन गहितं, तञ्च चतुब्बिधन्ति आचरियत्थेरो ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलं उद्दिसित्वा’’ति आह. तत्थाति चतुपारिसुद्धिसीलेसु. जेट्ठकसीलन्ति पधानसीलं. उभयत्थाति उद्देसनिद्देसेसु, निद्देसे विय उद्देसेपि पातिमोक्खसंवरोव थेरेन वुत्तो ‘‘सीलवा’’ति वुत्तत्ताति अधिप्पायो. सीलग्गहणञ्हि पाळियं पातिमोक्खसंवरवसेनेव आगतं. तेनाह ‘‘पातिमोक्खसंवरोयेवा’’तिआदि. तत्थ अवधारणेन इतरेसं तिण्णं एकदेसेन पातिमोक्खन्तोगधभावं दीपेति. तथा हि अनोलोकियोलोकने आजीवहेतु च सिक्खापदवीतिक्कमे गिलानपच्चयस्स अपच्चवेक्खितपरिभोगे च आपत्ति विहिताति. तीणीति इन्द्रियसंवरसीलादीनि. सीलन्ति वुत्तट्ठानं नाम अत्थीति सीलपरियायेन तेसं कत्थचि सुत्ते गहितट्ठानं नाम किं अत्थि यथा ‘‘पातिमोक्खसंवरो’’ति? आचरियस्स सम्मुखताय अप्पटिक्खिपन्तो उपचारेन पुच्छन्तो विय वदति. तेनाह ‘‘अननुजानन्तो’’ति. छद्वाररक्खामत्तकमेवाति तस्स सल्लहुकभावमाह चित्ताधिट्ठानभावमत्तेन पटिपाकतिकभावापत्तितो. इतरद्वयेपि एसेव नयो. पच्चयुप्पत्तिमत्तकन्ति फलेन हेतुं दस्सेति. उप्पादनहेतुका हि पच्चयानं उप्पत्ति. इदमत्थन्ति इदं पयोजनं इमस्स पच्चयस्स परिभुञ्जनेति अधिप्पायो. निप्परियायेनाति इमिना इन्द्रियसंवरादीनि तीणि पधानस्स सीलस्स परिपालनवसेन पवत्तिया परियायसीलानि नामाति दस्सेति. इदानि पातिमोक्खसंवरस्सेव पधानभावं ब्यतिरेकतो अन्वयतो च उपमाय विभावेतुं ‘‘यस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ सो पातिमोक्खसंवरो. सेसानि इन्द्रियसंवरादीनि.
पातिमोक्खसंवरसंवुतोति यो हि नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खन्ति लद्धनामेन सिक्खापदसीलेन पिहितकायवचीद्वारो. सो पन यस्मा एवंभूतो तेन समन्नागतो नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘पातीमोक्खसंवरेन समन्नागतो’’ति.
अपरो नयो – किलेसानं बलवभावतो, पापकिरियाय च सुकरभावतो, पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगक्खित्तो घटियन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनतो गमनसीलोति पाती, मरणवसेन तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पातनसीलो वा पाती, सत्तसन्तानो, चित्तमेव वा. तं पातिं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खं. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो विमुत्तोति वुच्चति. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति, ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (महाव. २८) च.
अथ वा अविज्जादिना हेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाति, ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२४) हि वुत्तं, तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. ‘‘कण्ठेकाळो’’तिआदीनं वियस्स समाससिद्धि वेदितब्बा.
अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेति पाति, चित्तं. वुत्तञ्हि –
‘‘चित्तेन नीयते लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति; (सं. नि. १.६२);
तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. पतति वा एतेन अपायदुक्खे संसारदुक्खे चाति पाति, तण्हादिसंकिलेसो. वुत्तञ्हि –
‘‘तण्हा जनेहि पुरिसं, (सं. नि. १.५६-५७) तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु. १५, १०५; अ. नि. ४.९) च आदि;
ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो.
अथ वा पतति एत्थाति पाति, छ अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. वुत्तञ्हि –
‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सं. नि. १.७०; सु. नि. १७१);
ततो छअज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खाततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो.
अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खो.
अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा ‘‘पती’’ति वुच्चति, मुच्चति एतेनाति मोक्खो, पतिनो मोक्खो पतिमोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. सब्बगुणानं वा मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च सो यथावुत्तट्ठेन मोक्खो चाति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्ति आदिमेतं मुखमेतं पमुखमेत’’न्ति (महाव. १३५) वित्थारो.
अथ वा प-इति पकारे, अतीति अच्चन्तत्थे निपातो, तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खो. इदञ्हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन, समुच्छेदवसेन च अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खो. पति पति मोक्खोति वा पतिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमदोसतो पच्चेकं मोक्खोति अत्थो. पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. मोक्खो वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पतिबिम्बभूतोति पतिमोक्खो. सीलसंवरो हि सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागो विय यथारहं किलेसनिब्बापनतो पतिमोक्खं, पतिमोक्खंयेव पातिमोक्खं.
अथ वा मोक्खं पति वत्तति, मोक्खाभिमुखन्ति वा पतिमोक्खं, पतिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवमेत्थ पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.
आचारगोचरसम्पन्नोति कायिकवाचसिकअवीतिक्कमसङ्खातेन आचारेन, नवेसियादिगोचरतादिसङ्खातेन गोचरेन सम्पन्नो, सम्पन्नआचारगोचरोति अत्थो. अप्पमत्तकेसूति परित्तकेसु अनापत्तिगमनीयेसु. ‘‘दुक्कटदुब्भासितमत्तेसू’’ति अपरे. वज्जेसूति गारय्हेसु. ते पन एकन्ततो अकुसलसभावा होन्तीति आह ‘‘अकुसलधम्मेसू’’ति. भयदस्सीति भयतो दस्सनसीलो, परमाणुमत्तम्पि वज्जं सिनेरुप्पमाणं विय कत्वा भायनसीलो. सम्मा आदियित्वाति सम्मदेव सक्कच्चं सब्बसोव आदियित्वा. सिक्खापदेसूति निद्धारणे भुम्मन्ति समुदायतो अवयवनिद्धारणं दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदेसु तं तं सिक्खापदं समादियित्वा सिक्खती’’ति अत्थमाह, सिक्खापदमेव हि समादातब्बं सिक्खितब्बञ्चाति अधिप्पायो. यं किञ्चि सिक्खापदेसूति सिक्खाकोट्ठासेसु मूलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिसब्बत्थपञ्ञत्तिपदेसपञ्ञत्तिआदिभेदं यं किञ्चि सिक्खितब्बं. यं पटिपज्जितब्बं पूरेतब्बं सीलं, तं पन द्वारवसेन दुविधमेवाति आह ‘‘कायिकं वा वाचसिकं वा’’ति. इमस्मिं अत्थविकप्पे सिक्खापदेसूति आधारे भुम्मं सिक्खाभागेसु कस्सचि विसुं अग्गहणतो. तेनाह ‘‘तं सब्ब’’न्ति.
अञ्ञतरं देवघटन्ति अञ्ञतरं देवनिकायं. आगामी होतीति पटिसन्धिवसेन आगमनसीलो होति. आगन्ताति एत्थापि एसेव नयो. इमिना अङ्गेनाति इमिना कारणेन.
सुक्खविपस्सको येभुय्येन चतुधातुववत्थानमुखेन कम्मट्ठानाभिनिवेसी होतीति आह ‘‘सुक्खविपस्सकस्स धातुकम्मट्ठानिकभिक्खुनो’’ति. वुत्तमेवत्थं सम्पिण्डेत्वा निगमेन्तो ‘‘पठमेन अङ्गेना’’तिआदिमाह.
चित्तस्स सुखुमभावो इध सुखमत्तभावमापन्नेन दट्ठब्बोति आह ‘‘सब्बापि हि ता’’तिआदि. तन्तिवसेनाति केवलं तन्तिट्ठपनवसेन, न पन थेरस्स कस्सचि मग्गस्स वा फलस्स वा उप्पादनत्थाय, नापि सम्मापटिपत्तियं योजनत्थायाति अधिप्पायो.
३८. छट्ठे महाकच्चानोति गिहिकाले उज्जेनिरञ्ञो पुरोहितपुत्तो अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको सुवण्णवण्णो च. वरणा नाम रुक्खो, तस्स अविदूरे भवत्ता नगरम्पि वरणसद्देन वुच्चतीति आह ‘‘वरणा नाम एकं नगर’’न्ति. द्वन्दपदस्स पच्चेकं अभिसम्बन्धो होतीति हेतुसद्दं पच्चेकं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘कामरागाभिनिवेसहेतू’’तिआदिमाह. हेतुसद्देन सम्बन्धे सति यो अत्थो सम्भवति, तं दस्सेतुं ‘‘इदं वुत्तं होती’’तिआदिमाह. तत्थ कामरागेन अभिनिविट्ठत्ताति एतेन कामरागाभिनिवेसहेतूति इमस्स अत्थं दीपेति, तथा विनिबद्धत्तातिआदीहि कामरागविनिबद्धहेतूतिआदीनं. ततो मुखोति तदभिमुखो. मानन्ति आळ्हकादिमानभण्डं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
३९. सत्तमे मधुरायन्ति उत्तरमधुरायं. गुन्दावनेति कण्हगुन्दावने, काळपिप्पलिवनेति अत्थो. जराजिण्णेति जराय जिण्णे, न ब्याधिआदीनं वसेन जिण्णसदिसे नापि अकालिकेन जराय अभिभूते. वयोवुद्धेति जिण्णत्ता एव चस्स वयोवुद्धिप्पत्तिया वुद्धेन सीलादिवुद्धिया. जातिमहल्लकेति जातिया महन्तताय चिररत्तताय महल्लके, न भोगपरिवारादीहीति अत्थो. अद्धगतेति एत्थ अद्ध-सद्दो दीघकालवाचीति आह ‘‘दीघकालद्धानं अतिक्कन्ते’’ति. वयोति पुरिमपदलोपेनायं निद्देसोति आह ‘‘पच्छिमवय’’न्ति, वस्ससतस्स ततियकोट्ठाससङ्खातं पच्छिमवयं अनुप्पत्तेति अत्थो.
भवति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तितायाति भूमि, कारणन्ति आह ‘‘येन कारणेना’’तिआदि. परिपक्कोति परिणतो, वुद्धिभावं पत्तोति अत्थो. मोघजिण्णोति अन्तो थिरकरणानं धम्मानं अभावेन तुच्छजिण्णो नाम. बालदारकोपि दहरोति वुच्चतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘युवा’’ति वुत्तं. अतिक्कन्तपठमवया एव सत्ता सभावेन पलितसिरा होन्तीति पठमवये ठितभावं दस्सेतुं ‘‘सुसुकाळकेसो’’ति वुत्तं. भद्रेनाति लद्धकेन. एकच्चो हि दहरोपि समानो काणो वा होति कुणिआदीनं वा अञ्ञतरो, सो न भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो नाम होति. यो पन अभिरूपो होति दस्सनीयो पासादिको सब्बसम्पत्तिसम्पन्नो यं यदेव अलङ्कारपरिहारं इच्छति, तेन तेन अलङ्कतो देवपुत्तो विय चरति, अयं भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो नाम होति. तेनेवाह ‘‘येन योब्बनेन समन्नागतो’’तिआदि.
यम्हि सच्चञ्च धम्मो चाति यम्हि पुग्गले सोळसहाकारेहि पटिविद्धत्ता चतुब्बिधं सच्चं, ञाणेन सच्छिकतत्ता नवविधलोकुत्तरधम्मो च अत्थि. अहिंसाति देसनामत्तमेतं, यम्हि पन चतुब्बिधापि अप्पमञ्ञाभावना अत्थीति अत्थो. संयमो दमोति सीलञ्चेव इन्द्रियसंवरो च. वन्तमलोति मग्गञाणेन नीहटमलो. धीरोति धितिसम्पन्नो. थेरोति सो इमेहि थिरभावकारणेहि समन्नागतत्ता थेरोति पवुच्चतीति अत्थो.
४०. अट्ठमे ‘‘चोरा बलवन्तो होन्ती’’ति पदं उद्धरित्वा येहि कारणेहि ते बलवन्तो होन्ति, तेसं सब्भावं दस्सेन्तो ‘‘पक्खसम्पन्ना’’तिआदिमाह. तत्थ निवासट्ठानसम्पन्नता गिरिदुग्गादिसब्भावतो. अतियातुन्ति अन्तो यातुं, गन्तुं पविसितुन्ति अत्थो. तं पन अन्तोपविसनं केनचि कारणेन बहिगतस्स होतीति आह ‘‘बहिद्धा जनपदचारिकं चरित्वा’’तिआदि. निय्यातुन्ति बहि निक्खमितुं. तञ्च बहिनिक्खमनं बहिद्धाकरणीये सति सम्भवतीति आह ‘‘चोरा जनपदं विलुम्पन्ती’’तिआदि. अनुसञ्ञातुन्ति अनुसञ्चरितुं. सेसमेत्थ उत्तानमेव.
४१. नवमे मिच्छापटिपत्ताधिकरणहेतूति एत्थ अधि-सद्दो अनत्थकोति आह ‘‘मिच्छापटिपत्तिया करणहेतू’’ति. न आराधकोति न सम्पादको न परिपूरको. ञायति पटिविज्झनवसेन निब्बानं गच्छतीति ञायो, सो एव तंसमङ्गिनं वट्टदुक्खपाततो धारणट्ठेन धम्मोति ञायो धम्मो, अरियमग्गो. सो पनेत्थ सह विपस्सनाय अधिप्पेतोति आह ‘‘सहविपस्सनकं मग्ग’’न्ति. आराधनं नाम संसिद्धि, सा पन यस्मा सम्पादनेन परिपूरणेन इच्छिता, तस्मा वुत्तं ‘‘सम्पादेतुं पूरेतु’’न्ति.
४२. दसमे दुग्गहितेहीति अत्थतो ब्यञ्जनतो च दुट्ठु गहितेहि, ऊनाधिकविपरीतपदपच्चाभट्ठादिवसेन विलोमेत्वा गहितेहीति अत्थो. उप्पटिपाटिया गहितेहीति इदं पन निदस्सनमत्तं दुग्गहस्स ऊनाधिकादिवसेनपि सम्भवतो. तेनेवाह ‘‘अत्तनो दुग्गहितसुत्तन्तानंयेव अत्थञ्च पाळिञ्च उत्तरितरं कत्वा दस्सेन्ती’’ति.