१६. एकधम्मपाळि
(१६) २. एकधम्मपाळि-दुतियवग्गवण्णना
२९८. मिच्छा पस्सति ताय, सयं वा मिच्छा पस्सति, मिच्छादस्सनमेव वा तन्ति मिच्छादिट्ठि, यं किञ्चि विपरीतदस्सनं. तेनाह – ‘‘द्वासट्ठिविधाया’’तिआदि. मिच्छादिट्ठि एतस्साति मिच्छादिट्ठिको. तस्स मिच्छादिट्ठिकस्स.
२९९. सम्मा पस्सति ताय, सयं वा सम्मा पस्सति, सम्मादस्सनमत्तमेव वा तन्ति सम्मादिट्ठि. पञ्चविधायाति कम्मस्सकताझानविपस्सनामग्गफलवसेन पञ्चविधाय. तत्थ झानचित्तुप्पादपरियापन्नं ञाणं झानसम्मादिट्ठि, विपस्सनाञाणं विपस्सनासम्मादिट्ठि.
३०२. पञ्चसु खन्धेसु ‘‘निच्च’’न्तिआदिना पवत्तो अनुपायमनसिकारो.
३०३. ‘‘अनिच्च’’न्तिआदिना पवत्तो उपायमनसिकारो. याव नियामोक्कमनाति याव मिच्छत्तनियामोक्कमना. मिच्छत्तनियामोक्कमननयो पन सामञ्ञफलसुत्तवण्णनायं तट्टीकाय च वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
३०४. अयं तिविधा सग्गावरणा चेव होतीति कम्मपथप्पत्तिया महासावज्जभावतो वुत्तं. सग्गावरणाय होन्तिया मग्गविबन्धकभावे वत्तब्बमेव नत्थीति वुत्तं – ‘‘मग्गावरणा चा’’ति. ‘‘सस्सतो लोको’’तिआदिका दसवत्थुका अन्तग्गाहिका मिच्छादिट्ठि. मग्गावरणाव होति विपरीतदस्सनभावतो, न सग्गावरणा अकम्मपथपत्तितोति अधिप्पायो. इदं पन विधानं पटिक्खिपित्वाति विपरीतदस्सनञ्च न मग्गावरणञ्चाति विरुद्धमेतं उद्धम्मभावतो. तथा हि सति अप्पहीनाय एव सक्कायदिट्ठिया मग्गाधिगमेन भवितब्बन्ति अधिप्पायेन यथावुत्तविधानं पटिक्खिपित्वा. ‘‘न सग्गावरणा’’ति सग्गूपपत्तिया अविबन्धकत्तं वदन्तेहि दिट्ठिया सग्गावहतापि नाम अनुञ्ञाता होतीति तं वादं पटिक्खिपन्तेन ‘‘दिट्ठि नाम सग्गं उपनेतुं समत्था नाम नत्थी’’ति वुत्तं. कस्मा? एकन्तगरुतरसावज्जभावतो. तेनाह – ‘‘एकन्तं निरयस्मिंयेव निमुज्जापेती’’तिआदि.
३०५. वट्टं विद्धंसेतीति मग्गसम्मादिट्ठि किलेसवट्टं कम्मवट्टञ्च विद्धंसेति. विपाकवट्टं का नु विद्धंसेति नाम. एवं पन अत्तनो कारणेन विद्धस्तभवं फलसम्मादिट्ठि पटिबाहतीति वुत्तं अवसरदानतो. इच्चेतं कुसलन्ति अरहत्तं पापेतुं सचे सक्कोति, एवमेतं विपस्सनाय पटिसन्धिअनाकड्ढनं कुसलं अनवज्जं. सत्त भवे देतीति सोतापत्तिमग्गस्स पच्चयभूता विपस्सनासम्मादिट्ठि तस्स पुग्गलस्स सत्त भवे देति. एवमयन्ति पञ्चविधम्पि सम्मादिट्ठिं सन्धाय वुत्तं. तेनाह – ‘‘लोकियलोकुत्तरा सम्मादिट्ठि कथिता’’ति. इमस्मिं पनत्थेति ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामी’’तिआदिना वुत्ते गतिमग्गसङ्खाते अत्थे. ‘‘सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘लोकिका भवनिप्फादिकाव वेदितब्बा’’ति वुत्तं.
३०६. यथादिट्ठीति अत्थब्यापनिच्छायं यथा-सद्दो, तेन उत्तरपदत्थप्पधानो समासोति आह – ‘‘या या दिट्ठी’’ति. तस्सा तस्सा अनुरूपन्ति तंतंदिट्ठिअनुरूपन्ति अत्थो. समत्तन्ति अनवसेसं. तेनाह – ‘‘परिपुण्ण’’न्ति. समादिन्नन्ति आदिमज्झपरियोसानेसु समं एकसदिसं कत्वा आदिन्नं गहितं अनिस्सट्ठं. तदेतन्ति यदेतं ‘‘यञ्चेव कायकम्म’’न्तिआदिना वुत्तं, तदेतं कायकम्मं. यथादिट्ठियं ठितकायकम्मन्ति या पन दिट्ठि ‘‘नत्थि ततोनिदानं पाप’’न्तिआदिना पवत्ता, तस्सं दिट्ठियं ठितकस्स ठितमत्तस्स अनिस्सट्ठस्स तंदिट्ठिकस्स कायकम्मं. दिट्ठिसहजातं कायकम्मन्ति तस्स यथादिट्ठिकस्स परेसं हत्थमुद्दादिना विञ्ञापनकाले ताय दिट्ठिया सहजातं कायकम्मं. न चेत्थ वचीकम्मासङ्का उप्पादेतब्बा पाणघातादीनंयेव अधिप्पेतत्ता. दिट्ठानुलोमिकं कायकम्मन्ति यथा परेसं पाकटं होति, एवं दिट्ठिया अनुलोमिकं कत्वा पवत्तितं कायकम्मं. तेनाह – ‘‘समादिन्नं गहितं परामट्ठ’’न्ति. तत्थातिआदि सुविञ्ञेय्यमेव. एसेव नयोति इमिना यथावुत्ताय दिट्ठिया ठितवचीकम्मं, दिट्ठिसहजातं वचीकम्मं, दिट्ठानुलोमिकं वचीकम्मन्ति तिविधं होतीति एवमादि अतिदिसति. मिच्छादिट्ठिकस्साति कम्मपथप्पत्ताय मिच्छादिट्ठिया मिच्छादिट्ठिकस्स. ‘‘याय कायचि मिच्छादिट्ठिया मिच्छादिट्ठिकस्स सतो’’ति अपरे.
दिट्ठिसहजाताति यथावुत्ताय दिट्ठिया सहजाता चेतना. एस नयो सेसपदेसुपि. पत्थनाति ‘‘इदं नाम करेय्य’’न्ति तण्हापत्थना. चेतनापत्थनानं वसेनाति यथावुत्तदिट्ठिगतनिस्सितचेतसिकनिकामनानं वसेन. चित्तट्ठपनाति चित्तस्स पणिदहना. फस्सादयोति चेतनादिट्ठितण्हादिविनिमुत्ता फस्सादिधम्मा. यस्मा दिट्ठि पापिका, तस्मा तस्स पुग्गलस्स सब्बे ते धम्मा अनिट्ठाय…पे… संवत्तन्तीति योजना. पुरिमस्सेवाति तित्तकपदस्सेव. तित्तकं कटुकन्ति च उभयं इध अनिट्ठपरियायं दट्ठब्बं ‘‘पच्छा ते कटुकं भविस्सती’’तिआदीसु विय.
अम्बोयन्ति अम्बो अयं. तमेव पूजन्ति तमेव पुब्बे लद्धपरिसिञ्चनदानादिपूजं. निवेसरेति पविसिंसु. असातसन्निवासेनाति अमधुरनिम्बमूलसंसग्गेन.
तं पन पटिक्खिपित्वा…पे… वुत्तन्ति सब्बापि मिच्छादिट्ठि एकन्तसावज्जत्ता अनिट्ठाय दुक्खाय संवत्ततीति अधिप्पायेन वुत्तं. अनन्तरसुत्तेति दसमसुत्ते. योजेत्वा वेदितब्बानीति नवमसुत्ते विय योजेत्वा वेदितब्बानि. चित्तट्ठपनाव पत्थनाति एत्थ पणिधि चाति वत्तब्बं.
दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.