(१४) ३. ततियएतदग्गवग्गवण्णना

राहुल-रट्ठपालत्थेरवत्थु

२०९-२१०. ततियस्स पठमदुतियेसु तिस्सो सिक्खाति अधिसीलअधिचित्तअधिपञ्ञासङ्खाता तिस्सो सिक्खा. चुद्दस भत्तच्छेदे कत्वाति सत्ताहं निराहारताय एकेकस्मिं दिवसे द्विन्नं भत्तच्छेदानं वसेन चुद्दस भत्तच्छेदे कत्वा.

तेसन्ति तेसं तापसानं. लाबुभाजनादिपरिक्खारं संविधायाति लाबुभाजनादितापसपरिक्खारं संविदहित्वा. सपरिळाहकायधातुकोति उस्सन्नपित्तताय सपरिळाहकायसभावो. सतसहस्साति सतसहस्सपरिमाणा. सतसहस्सं परिमाणं एतेसन्ति सतसहस्सा उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति, अत्थिअत्थे वा अकारपच्चयो दट्ठब्बो. पाणातिपातादिअकुसलधम्मसमुदाचारसङ्खातो आमगन्धो कुणपगन्धो नत्थि एतेसन्ति निरामगन्धा, यथावुत्तकिलेससमुदाचाररहिताति अत्थो. किलेससमुदाचारो हेत्थ ‘‘आमगन्धो’’ति वुत्तो. किंकारणा? अमनुञ्ञत्ता, किलेसअसुचिमिस्सत्ता, सब्भि जिगुच्छितत्ता, परमदुग्गन्धभाववहत्ता च. तथा हि ये ये उस्सन्नकिलेसा सत्ता, ते ते अतिदुग्गन्धा होन्ति. तेनेव निक्किलेसानं मतसरीरम्पि दुग्गन्धं न होति. दानग्गपरिवहनकेति दानग्गधुरवहनके. मापकोति दिवसे दिवसे परिमितपरिब्बयदानवसेन धञ्ञमापको.

पाळियन्ति विनयपाळियं. मिगजातकं आहरित्वा कथेसीति अतीते किर बोधिसत्तो मिगयोनियं निब्बत्तित्वा मिगगणपरिवुतो अरञ्ञे वसति. अथस्स भगिनी अत्तनो पुत्तकं उपनेत्वा ‘‘भातिक इमं भागिनेय्यं मिगमायं सिक्खापेही’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा ‘‘गच्छ तात, असुकवेलायं नाम आगन्त्वा सिक्खेय्यासी’’ति आह. सो मातुलेन वुत्तवेलं अनतिक्कमित्वा तं उपसङ्कमित्वा मिगमायं सिक्खि. सो एकदिवसं वने विचरन्तो पासेन बद्धो बद्धरवं विरवि. मिगगणो पलायित्वा ‘‘पुत्तो ते पासेन बद्धो’’ति तस्स मातुया आरोचेसि. सा भातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भातिक भागिनेय्यो ते मिगमायं सिक्खापितो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘मा त्वं पुत्तस्स किञ्चि पापकं आसङ्कि, सुग्गहिता तेन मिगमाया, इदानि तं हासयमानो आगच्छिस्सती’’ति वत्वा ‘‘मिगं तिपल्लत्थ’’न्तिआदिमाह.

तत्थ मिगन्ति भागिनेय्यमिगं. तिपल्लत्थं वुच्चति सयनं, उभोहि पस्सेहि उजुकमेव च निपन्नकवसेन तीहाकारेहि पल्लत्थं अस्स, तीणि वा पल्लत्थानि अस्साति तिपल्लत्थो, तं तिपल्लत्थं. अनेकमायन्ति बहुमायं बहुवञ्चनं. अट्ठक्खुरन्ति एकेकस्मिं पादे द्विन्नं द्विन्नं वसेन अट्ठहि खुरेहि समन्नागतं. अड्ढरत्तापपायिन्ति पुरिमयामं अतिक्कमित्वा मज्झिमयामे अरञ्ञतो आगम्म पानीयस्स पिवनतो अड्ढरत्ते आपं पिवतीति अड्ढरत्तापपायी. ‘‘अड्ढरत्ते आपपायि’’न्तिपि पाठो. मम भागिनेय्यं मिगं अहं साधुकं मिगमायं उग्गण्हापेसिं. कथं? यथा एकेन सोतेन छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि अतिभोति भागिनेय्यो. इदं वुत्तं होति – अयञ्हि तव पुत्तं तथा उग्गण्हापेसिं, यथा एकस्मिं उपरिमनासिकासोते वातं सन्निरुम्भित्वा पथवियं अल्लीनेन एकेन हेट्ठिमनासिकासोतेन तथेव छमायं अस्ससन्तो छहि कलाहि लुद्दकं अतिभोति, छहि कोट्ठासेहि अज्झोत्थरति वञ्चेतीति अत्थो. कतमेहि छहि? चत्तारो पादे पसारेत्वा एकेन पस्सेन सेय्याय, खुरेहि तिणपंसुखणनेन, जिव्हानिन्नामनेन, उदरस्स उद्धुमातभावकरणेन, उच्चारपस्सावविस्सज्जनेन, वातस्स निरुम्भनेनाति. अथ वा तथा नं उग्गण्हापेसिं, यथा एकेन सोतेन छमायं अस्ससन्तो. छहीति हेट्ठा वुत्तेहि छहि कारणेहि. कलाहीति कलायिस्सति, लुद्दकं वञ्चेस्सतीति अत्थो. भोतीति भगिनिं आलपति. भागिनेय्योति एवं छहि कारणेहि वञ्चकं भागिनेय्यं निद्दिसति.

एवं बोधिसत्तो भागिनेय्यस्स मिगमायं साधुकं उग्गहितभावं वदन्तो भगिनिं समस्सासेसि. सोपि मिगपोतको पासे बद्धो अनिबन्धित्वायेव भूमियं महाफासुकपस्सेन पादे पसारेत्वा निपन्नो पादानं आसन्नट्ठाने खुरेहि एव पहरित्वा पंसुञ्च तिणानि च उप्पाटेत्वा उच्चारपस्सावं विस्सज्जेत्वा सीसं पातेत्वा जिव्हं निन्नामेत्वा सरीरं खेळकिलिन्नं कत्वा वातग्गहणेन उदरं उद्धुमातकं कत्वा अक्खीनि परिवत्तेत्वा हेट्ठानासिकासोतेन वातं सञ्चरापेन्तो उपरिमनासिकासोतेन वातं सन्निरुम्भित्वा सकलसरीरं थद्धभावं गाहापेत्वा मतकाकारं दस्सेसि, नीलमक्खिकापि नं सम्परिवारेसुं, तस्मिं तस्मिं ठाने काका निलीयिंसु. लुद्दो आगन्त्वा उदरे हत्थेन पहरित्वा ‘‘पातोव बद्धो भविस्सति, पूतिको जातो’’ति तस्स बन्धनरज्जुं मोचेत्वा ‘‘एत्थेव दानि नं उक्कन्तित्वा मंसं आदाय गमिस्सामी’’ति निरासङ्को हुत्वा साखापलासं गहेतुं आरद्धो. मिगपोतकोपि उट्ठाय चतूहि पादेहि ठत्वा कायं विधुनित्वा गीवं पसारेत्वा महावातेन छिन्नवलाहको विय वेगेन मातु सन्तिकं अगमासि. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, राहुलो इदानेव सिक्खाकामो, पुब्बेपि सिक्खाकामोयेवा’’ति एवं मिगजातकं आहरित्वा कथेसि.

अम्बलट्ठियराहुलोवादं देसेसीति ‘‘पस्ससि नो त्वं, राहुल, इमं परित्तं उदकावसेसं उदकादाने ठपितन्ति? एवं, भन्ते. एवं परित्तकं खो, राहुल, तेसं सामञ्ञं, येसं नत्थि सम्पजानमुसावादे लज्जा’’ति एवमादिना अम्बलट्ठियराहुलोवादं (म. नि. २.१०७ आदयो) कथेसि. गेहसितं वितक्कं वितक्केन्तस्साति आयस्मा किर राहुलो भगवतो पिट्ठितो पिट्ठितो गच्छन्तोव पादतलतो याव उपरि केसन्ता तथागतं ओलोकेसि, सो भगवतो बुद्धवेसविलासं दिस्वा ‘‘सोभति भगवा द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणविचित्तसरीरो ब्यामप्पभापरिक्खित्तताय विप्पकिण्णसुवण्णचुण्णमज्झगतो विय विज्जुलतापरिक्खित्तो कनकपब्बतो विय यन्तसमाकड्ढितरतनविचित्तसुवण्णअग्घिकं विय पंसुकूलचीवरप्पटिच्छन्नोपि रत्तकम्बलपरिक्खित्तकनकपब्बतो विय पवाळलतापटिमण्डितसुवण्णघटिकं विय चीनपिट्ठचुण्णपूजितसुवण्णचेतियं विय लाखारसानुलित्तो कनकथूपो विय रत्तवलाहकन्तरगतो तङ्खणमुग्गतपुण्णचन्दो विय अहो समतिंसपारमितानुभावेन सज्जितस्स अत्तभावस्स सिरिसम्पत्ती’’ति चिन्तेसि. ततो अत्तानम्पि ओलोकेत्वा ‘‘अहम्पि सोभामि, सचे भगवा चतूसु महादीपेसु चक्कवत्तिरज्जं अकरिस्स, मय्हं परिणायकट्ठानन्तरमदस्स, एवं सन्ते अतिविय जम्बुदीपतलं अतिसोभिस्सा’’ति अत्तभावं निस्साय गेहसितं छन्दरागं उप्पादेसि. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘सत्थु चेव अत्तनो च रूपसम्पत्तिं दिस्वा गेहसितं वितक्कं वितक्केन्तस्सा’’ति.

भगवापि पुरतो गच्छन्तोव चिन्तेसि – ‘‘परिपुण्णच्छविमंसलोहितो दानि राहुलस्स अत्तभावो, रजनीयेसु रूपारम्मणादीसु चित्तस्स पक्खन्दनकालो जातो, निप्फलताय नु खो राहुलो वीतिनामेती’’ति. अथ सहावज्जनेनेव पसन्ने उदके मच्छं विय परिसुद्धे आदासमण्डले मुखनिमित्तं विय च तस्स तं चित्तुप्पादं अद्दस, दिस्वा च ‘‘अयं राहुलो मय्हं अत्रजो हुत्वा मम पच्छतो आगच्छन्तो ‘अहं सोभामि, मय्हं वण्णायतनं पसन्न’न्ति अत्तभावं निस्साय गेहसितं छन्दरागं उप्पादेति, अतित्थे पक्खन्दो, उप्पथं पटिपन्नो, अगोचरे चरति, दिसामूळ्हअद्धिको विय अगन्तब्बं दिसं गच्छति, अयं खो पनस्स किलेसो अब्भन्तरे वड्ढन्तो अत्तत्थम्पि यथाभूतं पस्सितुं न दस्सिस्सति परत्थम्पि उभयत्थम्पि, ततो निरयेपि पटिसन्धिं गण्हापेस्सति, तिरच्छानयोनियम्पि पेत्तिविसयेपि असुरकायेपि सम्बाधेपि मातुकुच्छिस्मिन्ति अनमतग्गे संसारवट्टे परिपातेस्सति. यथा खो पन अनेकरतनपूरा महानावा भिन्नफलकन्तरेन उदकं आदियमाना मुहुत्तम्पि न अज्झुपेक्खितब्बा होति, वेगेन वेगेनस्सा विवरं पिदहितुं वट्टति, एवमेव अयम्पि न अज्झुपेक्खितब्बो. यावस्स अयं किलेसो अब्भन्तरे सीलरतनादीनि न विनासेति, तावदेव नं निग्गण्हिस्सामी’’ति अज्झासयं अकासि. ततो राहुलं आमन्तेत्वा ‘‘यं किञ्चि, राहुल, रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्बन्ति. रूपमेव नु खो भगवा रूपमेव नु खो सुगताति. रूपम्पि राहुल, वेदनापि राहुल, सञ्ञापि राहुल, सङ्खारापि राहुल, विञ्ञाणम्पि राहुला’’ति महाराहुलोवादसुत्तं (म. नि. २.११३ आदयो) अभासि. तं दस्सेतुं – ‘‘यं किञ्चि राहुल…पे… कथेसी’’ति वुत्तं.

संयुत्तके पन राहुलोवादोति राहुलसंयुत्ते वुत्तराहुलोवादं सन्धाय वदन्ति. तत्थ ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु, यमहं, भन्ते, भगवतो धम्मं सुत्वा एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरेय्य’’न्ति थेरेन याचितो ‘‘तं किं मञ्ञसि, राहुल, चक्खु निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वाति? दुक्खं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’’तिआदिना राहुलोवादं (सं. नि. २.१८८ आदयो) आरभि. थेरस्स विपस्सनाचारोयेव, न पन महाराहुलोवादो विय वितक्कूपच्छेदाय वुत्तोति अधिप्पायो.

अथस्स सत्था ञाणपरिपाकं ञत्वातिआदीसु भगवतो किर रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘परिपक्का खो राहुलस्स विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, यन्नूनाहं राहुलं उत्तरि आसवानं खये विनेय्य’’न्ति? अथस्स भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो आयस्मन्तं राहुलं आमन्तेसि – ‘‘गण्हाहि, राहुल, निसीदनं, येन अन्धवनं तेनुपसङ्कमिस्साम दिवाविहाराया’’ति. ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो आयस्मा राहुलो भगवतो पटिस्सुत्वा निसीदनं आदाय भगवतो पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धि. तेन खो पन समयेन अनेकानि देवतासहस्सानि भगवन्तं अभिवन्दित्वा अनुबन्धिता होन्ति ‘‘अज्ज भगवा आयस्मन्तं राहुलं उत्तरि आसवानं खये विनेस्सती’’ति. अथ खो भगवा अन्धवनं अज्झोगाहेत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले पञ्ञत्ते आसने निसीदि. आयस्मापि राहुलो भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. अथ आयस्मन्तं राहुलं आमन्तेत्वा ‘‘तं किं मञ्ञसि, राहुल, चक्खु निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते. यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वाति? दुक्खं, भन्ते. यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’’तिआदिना राहुलोवादं (सं. नि. ४.१२१) अदासि. तं सन्धायेतं वुत्तं – ‘‘अन्धवने निसिन्नो चूळराहुलोवादं कथेसी’’ति.

कोटिसतसहस्सदेवताहीति आयस्मता राहुलेन पदुमुत्तरस्स भगवतो पादमूले पथविन्धरराजकाले पत्थनं ठपेन्तेन सद्धिं पत्थनं ठपितदेवतायेवेता. तासु पन काचि भूमट्ठदेवता, काचि अन्तलिक्खट्ठका, काचि चातुमहाराजिकादिदेवलोके, काचि ब्रह्मलोके निब्बत्ता, इमस्मिं पन दिवसे सब्बा एकट्ठाने अन्धवनस्मिंयेव सन्निपतिता.

आभिदोसिकन्ति पारिवासिकं एकरत्तातिक्कन्तं पूतिभूतं. एकरत्तातिक्कन्तस्सेव हि नामसञ्ञा एसा, यदिदं आभिदोसिकोति. अयं पनेत्थ वचनत्थो – पूतिभावदोसेन अभिभूतोति अभिदोसो, अभिदोसोयेव आभिदोसिको. कुम्मासन्ति यवकुम्मासं. अधिवासेत्वाति ‘‘तेन हि, तात रट्ठपाल, अधिवासेहि स्वातनाय भत्त’’न्ति पितरा निमन्तितो स्वातनाय भिक्खं अधिवासेत्वा. एत्थ च थेरो पकतिया उक्कट्ठसपदानचारिको स्वातनाय भिक्खं नाम नाधिवासेति, मातु अनुग्गहेन पन अधिवासेति. मातु किरस्स थेरं अनुस्सरित्वा अनुस्सरित्वा महासोको उप्पज्जति, रोदनेनेव दुक्खी विय जाता, तस्मा थेरो ‘‘सचाहं तं अपस्सित्वा गमिस्सामि, हदयम्पिस्सा फलेय्या’’ति अनुग्गहेन अधिवासेसि. पण्डिता हि भिक्खू मातापितूनं आचरियुपज्झायानं वा कातब्बं अनुग्गहं अज्झुपेक्खित्वा धुतङ्गसुद्धिका न भवन्ति.

अलङ्कतपटियत्ते इत्थिजनेति पितरा उय्योजिते इत्थिजने. पिता किरस्स दुतियदिवसे सकनिवेसने महन्तं हिरञ्ञसुवण्णस्स पुञ्जं कारापेत्वा किलञ्जेहि पटिच्छादापेत्वा आयस्मतो रट्ठपालस्स पुराणदुतियिकायो ‘‘एथ तुम्हे वधू, येन अलङ्कारेन अलङ्कता पुब्बे रट्ठपालस्स कुलपुत्तस्स पिया होथ मनापा, तेन अलङ्कारेन अलङ्करोथा’’ति आणापेत्वा पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा काले आरोचिते आगन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसिन्नं ‘‘इदं ते, रट्ठपाल, मत्तिकं धनं, अञ्ञं पेत्तिकं, अञ्ञं पितामहं; सक्का, तात रट्ठपाल, भोगे च भुञ्जितुं, पुञ्ञानि च कातुं? एहि त्वं, तात रट्ठपाल, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तित्वा भोगे च भुञ्जस्सु, पुञ्ञानि च करोही’’ति याचित्वा तेन पटिक्खिपित्वा धम्मे देसिते ‘‘अहं इमं उप्पब्बाजेस्सामी’’ति आनयिं, सो ‘‘दानि मे धम्मकथं कातुं आरद्धो, अलं मे वचनं न करिस्सती’’ति उट्ठाय गन्त्वा तस्स ओरोधानं द्वारं विवरापेत्वा ‘‘अयं वो सामिको, गच्छथ, यं किञ्चि कत्वान गण्हितुं वायमथा’’ति उय्योजेसि. तीसु वयेसु ठिता नाटकित्थियो थेरं परिवारयिंसु. तासु अयं असुभसञ्ञं उप्पादेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अलङ्कतपटियत्ते इत्थिजने असुभसञ्ञं उप्पादेत्वा’’ति.

ठितकोव धम्मं देसेत्वाति –

‘‘पस्स चित्तकतं बिम्बं, अरुकायं समुस्सितं;

आतुरं बहुसङ्कप्पं, यस्स नत्थि धुवं ठिति.

‘‘पस्स चित्तकतं रूपं, मणिना कुण्डलेन च;

अट्ठिं तचेन ओनद्धं, सह वत्थेहि सोभति.

‘‘अलत्तककता पादा, मुखं चुण्णकमक्खितं;

अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.

‘‘अट्ठापदकता केसा, नेत्ता अञ्जनमक्खिता;

अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.

‘‘अञ्जनीवण्णवा चित्ता, पूतिकायो अलङ्कतो;

अलं बालस्स मोहाय, नो च पारगवेसिनो.

‘‘ओदहि मिगवो पासं, नासदा वागुरं मिगो;

भुत्वा निवापं गच्छामि, कन्दन्ते मिगबन्धके’’ति. (म. नि. २.३०२; थेरगा. ७६९-७७४) –

इमाहि गाथाहि धम्मं देसेत्वा.

आकासं उप्पतित्वाति आकासं पक्खन्दित्वा. कस्मा पन थेरो आकासेन गतो? पिता किरस्स सेट्ठि सत्तसु द्वारकोट्ठकेसु अग्गळानि दापेत्वा मल्ले आणापेसि ‘‘सचे निक्खमित्वा गच्छति, हत्थपादेसु नं गहेत्वा कासायानि हरित्वा गिहिवेसं गण्हापेथा’’ति. तस्मा थेरो ‘‘एते मादिसं महाखीणासवं हत्थे वा पादे वा गहेत्वा अपुञ्ञं पसवेय्युं, तं नेसं मा अहोसी’’ति चिन्तेत्वा आकासेन अगमासि. मिगचीरन्ति एवंनामकं उय्यानं. चतुपारिजुञ्ञपटिमण्डितन्ति जरापारिजुञ्ञं, ब्याधिपारिजुञ्ञं, भोगपारिजुञ्ञं, ञातिपारिजुञ्ञन्ति इमेहि चतूहि पारिजुञ्ञेहि पटिमण्डितं. पारिजुञ्ञन्ति च परिहानीति अत्थो. सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव.

कुण्डधानत्थेरवत्थु

२११. ततिये सलाकं गण्हन्तीति सलाकगाहका. सुनापरन्तजनपदं गच्छन्तेपि पठममेव सलाकं गण्हीति सम्बन्धो. छब्बस्सन्तरेति छन्नं वस्सानं अब्भन्तरे. मेत्तीति मित्तभावो. भेदके सतीति भेदकरणे सति. गुम्बसभागतोति गुम्बसमीपतो, अयमेव वा पाठो. इत्थी हुत्वाति इत्थी विय हुत्वा, मनुस्सित्थिवण्णं मापेत्वाति अत्थो. दीघरत्तानुगतोति दीघकालं अनुबन्धो. एत्तकं अद्धानन्ति एत्तकं कालं. हन्दावुसोति गण्हावुसो. अत्थं गहेत्वाति भूतत्थं गहेत्वा, अयमेव वा पाठो. कोण्डो जातोति धुत्तो जातो.

मावोच फरुसं कञ्चीति कञ्चि एकपुग्गलं फरुसं मा अवोच. वुत्ता पटिवदेय्यु तन्ति तया परे दुस्सीलाति वुत्ता तम्पि तथेव पटिवदेय्युं. दुक्खा हि सारम्भकथाति एसा कारणुत्तरा युगग्गाहकथा नाम दुक्खा. पटिदण्डा फुसेय्यु तन्ति कायदण्डादीहि परं पहरन्तस्स तादिसाव पटिदण्डा तव मत्थके पतेय्युं.

सचे नेरेसि अत्तानन्ति सचे अत्तानं निच्चलं कातुं सक्खिस्ससि. कंसो उपहतो यथाति मुखवट्टियं छिन्दित्वा तलमत्तं कत्वा ठपितं कंसतालं विय. तादिसञ्हि हत्थेहि पादेहि दण्डेन वा पहतम्पि सद्दं न करोति. एस पत्तोसि निब्बानन्ति सचे एवरूपो भवितुं सक्खिस्ससि, इमं पटिपदं पूरयमानो एसो त्वं इदानि अप्पत्तोपि निब्बानं पत्तोसि नाम. सारम्भो ते न विज्जतीति ‘‘एवञ्च सति त्वं दुस्सीलो, अहं सुसीलो’’ति एवमादिको उत्तरिकरणवाचालक्खणो सारम्भो ते न विज्जति, न भविस्सतियेवाति अत्थो. परिक्किलेसेनाति संकिलेसहेतुना.

वङ्गीसत्थेरवत्थु

२१२. चतुत्थे सम्पन्नपटिभानानन्ति परिपुण्णपटिभानानं. चुतिं यो वेदि…पे… सब्बसोति यो सत्तानं चुतिञ्च पटिसन्धिञ्च सब्बाकारेन पाकटं कत्वा जानाति, तं अहं अलग्गनताय असत्तं, पटिपत्तिया सुट्ठु गतत्ता सुगतं, चतुन्नं सच्चानं सम्बुद्धत्ता बुद्धं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो. यस्स गतिन्ति यस्सेते देवादयो गतिं न जानन्ति, तमहं आसवानं खीणताय खीणासवं, किलेसेहि आरकत्ता अरहन्तं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

उपसेनवङ्गन्तपुत्तत्थेरवत्थु

२१३. पञ्चमे सब्बपासादिकानन्ति सब्बसो पसादं जनेन्तानं. किन्तायन्ति किं ते अयं. अतिलहुन्ति अतिसीघं. यस्स तस्मिं अत्तभावे उप्पज्जनारहानं मग्गफलानं उपनिस्सयो नत्थि, तं बुद्धा ‘‘मोघपुरिसो’’ति वदन्ति अरिट्ठलाळुदायिआदिके विय. उपनिस्सये सतिपि तस्मिं खणे मग्गे वा फले वा असति ‘‘मोघपुरिसा’’ति वदन्तियेव धनियत्थेरादिके विय. इमस्सपि तस्मिं खणे मग्गफलानं अभावतो ‘‘मोघपुरिसा’’ति आह, तुच्छमनुस्साति अत्थो. बाहुल्लायाति परिसबाहुल्लाय. अनेकपरियायेनाति अनेककारणेन.

इच्छामहं, भिक्खवेति भगवा किर तं अद्धमासं न कञ्चि बोधनेय्यसत्तं अद्दस, तस्मा एवमाह, एवं सन्तेपि तन्तिवसेन धम्मदेसना कत्तब्बा सिया. यस्मा पनस्स एतदहोसि – ‘‘मयि ओकासं कारेत्वा पटिसल्लीने भिक्खू अधम्मिकं कतिकवत्तं करिस्सन्ति, तं उपसेनो भिन्दिस्सति, अहं तस्स पसीदित्वा भिक्खूनं दस्सनं अनुजानिस्सामि. ततो मं पस्सितुकामा बहू भिक्खू धुतङ्गानि समादियिस्सन्ति, अहञ्च तेहि उज्झितसन्थतपच्चया सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति, तस्मा एवमाह. थेरस्साति उपसेनत्थेरस्स. मनापानि ते भिक्खु पंसुकूलानीति ‘‘भिक्खु तव इमानि पंसुकूलानि मनापानि अत्तनो रुचिया खन्तिया गहितानी’’ति पुच्छति. न खो मे, भन्ते, मनापानि पंसुकूलानीति, भन्ते, न मया अत्तनो रुचिया खन्तिया गहितानि, गलग्गाहेन विय मत्थकताळनेन विय च गाहितो मयाति दस्सेति. पाळियं आगतमेवाति विनयपाळिं सन्धाय वदति.

दब्बत्थेरवत्थु

२१४. छट्ठे अट्ठारससु महाविहारेसूति राजगहस्स समन्ततो ठितेसु अट्ठारससु महाविहारेसु. उपविजञ्ञाति आसन्नपसूतिकाला. रहोगतोति रहसि गतो. सङ्घस्स वेय्यावच्चकरणे कायं योजेतुकामो चिन्तेसीति थेरो किर अत्तनो कतकिच्चभावं दिस्वा ‘‘अहं इमं सरीरं धारेमि, तञ्च खो वातमुखे ठितपदीपो विय अनिच्चतामुखे ठितं नचिरस्सेव निब्बायनधम्मं याव न निब्बायति, ताव किं नु खो अहं सङ्घस्स वेय्यावच्चं करेय्य’’न्ति चिन्तेन्तो इति पटिसञ्चिक्खति ‘‘तिरोरट्ठेसु बहू कुलपुत्ता भगवन्तं अदिस्वाव पब्बजन्ति, ते ‘भगवन्तं पस्सिस्साम चेव वन्दिस्सामा’ति च दूरतोपि आगच्छन्ति, तत्र येसं सेनासनं नप्पहोति, ते सिलापत्तकेपि सेय्यं कप्पेन्ति. पहोमि खो पनाहं अत्तनो आनुभावेन तेसं तेसं कुलपुत्तानं इच्छावसेन पासादविहारअड्ढयोगादीनि मञ्चपीठत्थरणानि निम्मिनित्वा दातुं? पुनदिवसे चेत्थ एकच्चे अतिविय किलन्तरूपा होन्ति, ते गारवेन भिक्खूनं पुरतो ठत्वा भत्तानिपि न उद्दिसापेन्ति, अहं खो पन तेसं भत्तानिपि उद्दिसितुं पहोमी’’ति. इति पटिसञ्चिक्खन्तो ‘‘यंनूनाहं सङ्घस्स सेनासनञ्च पञ्ञपेय्यं, भत्तानि च उद्दिसेय्य’’न्ति चिन्तेसि. सभागसभागानन्ति सुत्तन्तिकादिगुणवसेन सभागानं, न मित्तसन्थववसेन. थेरो हि यावतिका सुत्तन्तिका होन्ति, ते उच्चिनित्वा उच्चिनित्वा एकतो तेसं अनुरूपमेव सेनासनं पञ्ञपेति. वेनयिकाभिधम्मिककम्मट्ठानिककायदळ्हिबहुलेसुपि एसेव नयो. तेनेव पाळियं (पारा. ३८०) वुत्तं – ‘‘येते भिक्खू सुत्तन्तिका, तेसं एकज्झं सेनासनं पञ्ञपेती’’तिआदि.

अङ्गुलिया जलमानायाति तेजोकसिणचतुत्थज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय अभिञ्ञाञाणेन अङ्गुलिजलनं अधिट्ठहित्वा तेनेव तेजोधातुसमापत्तिजनितेन अग्गिजालेन अङ्गुलिया जलमानाय. अयं मञ्चोतिआदीसु पन थेरे ‘‘अयं मञ्चो’’तिआदिं वदन्ते निम्मितापि अत्तनो अत्तनो गतट्ठाने ‘‘अयं मञ्चो’’तिआदिं वदन्ति. अयञ्हि निम्मितानं धम्मता.

‘‘एकस्मिं भासमानस्मिं, सब्बे भासन्ति निम्मिता;

एकस्मिं तुण्हिमासिने, सब्बे तुण्ही भवन्ति ते’’ति. (दी. नि. २.२८६);

यस्मिं पन विहारे मञ्चपीठादीनि न परिपूरेन्ति, तत्थ अत्तनो आनुभावेन पूरेन्ति, तेन निम्मितानं अवत्थुकं वचनं न होति सब्बत्थ मञ्चपीठादीनं सब्भावतो. सब्बविहारेसु च गमनमग्गे समप्पमाणे कत्वा अधिट्ठाति. कतिकसण्ठानादीनं पन नानप्पकारत्ता तस्मिं तस्मिं विहारे कतिकवत्तानि विसुं विसुं कथापेतीति वेदितब्बं. अनियमेत्वा निम्मितानञ्हि ‘‘एकस्मिं भासमानस्मि’’न्तिआदिधम्मता वुत्ता. तथा हि ये वण्णवयसरीरावयवपरिक्खारकिरियाविसेसादीहि नियमं अकत्वा निम्मिता होन्ति, ते अनियमेत्वा निम्मितत्ता इद्धिमता सदिसाव होन्ति. ठाननिसज्जादीसु भासिततुण्हीभावादीसु वा यं यं इद्धिमा करोति, तं तदेव करोन्ति. सचे पन नानप्पकारे कातुकामो होति, केचि पठमवये, केचि मज्झिमवये, केचि पच्छिमवये, तथा दीघकेसे उपड्ढमुण्डे मिस्सककेसे उपड्ढरत्तचीवरे पण्डुकचीवरे, पदभाणधम्मकथासरभञ्ञपञ्हपुच्छनपञ्हविस्सज्जनरजनपचनचीवरसिब्बनधोवनादीनि करोन्ते, अपरेपि वा नानप्पकारे कातुकामो होति, तेन पादकज्झानतो वुट्ठाय ‘‘एत्तका भिक्खू पठमवया होन्तू’’तिआदिना नयेन परिकम्मं कत्वा पुन समापज्जित्वा वुट्ठाय अधिट्ठिते अधिट्ठानचित्तेन सद्धिं इच्छितिच्छितप्पकारायेव होन्ति. पुन अत्तनो वसनट्ठानमेव आगच्छतीति तेहि सद्धिं जनपदकथं कथेन्तो अनिसीदित्वा अत्तनो वसनट्ठानं वेळुवनमेव पच्चागच्छति. पाळियन्ति विनयपाळियं.

पिलिन्दवच्छत्थेरवत्थु

२१५. सत्तमे पियानन्ति पियायितब्बानं. मनापानन्ति मनवड्ढनकानं. पिलिन्दोति पनस्स गोत्तं, वच्छोति नामन्ति एत्थ वुत्तविपरियायेनपि वदन्ति ‘‘पिलिन्दोति नामं, वच्छोति गोत्त’’न्ति. तेनेव आचरियधम्मपालत्थेरेन थेरगाथासंवण्णनाय (थेरगा. अट्ठ. १.८ पिलिन्दवच्छत्थेरगाथावण्णना) वुत्तं – ‘‘पिलिन्दोतिस्स नामं अकंसु, वच्छोति पन गोत्तं. तेन सो अपरभागे पिलिन्दवच्छोति पञ्ञायित्था’’ति. संसन्देत्वाति एकतो कत्वा.

सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वाति इदं अङ्गुत्तरभाणकानं कथामग्गेन वुत्तं. अपरे पन भणन्ति – अनुप्पन्नेयेव अम्हाकं भगवति सावत्थियं ब्राह्मणगेहे निब्बत्तित्वा पिलिन्दवच्छोति पञ्ञातो संसारे संवेगबहुलताय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा चूळगन्धारं नाम विज्जं साधेत्वा आकासचारी परचित्तविदू च हुत्वा राजगहे लाभग्गयसग्गप्पत्तो पटिवसति. अथ यदा अम्हाकं भगवा अभिसम्बुद्धो हुत्वा अनुक्कमेन राजगहं उपगतो, ततो पट्ठाय बुद्धानुभावेन तस्स सा विज्जा न सम्पज्जति, अत्थकिच्चं न साधेति. सो चिन्तेसि – ‘‘सुतं खो पन मेतं ‘आचरियपाचरियानं भासमानानं यत्थ महागन्धारविज्जा धरति, तत्थ चूळगन्धारविज्जा न सम्पज्जती’ति. समणस्स पन गोतमस्स आगतकालतो पट्ठाय नायं मम विज्जा सम्पज्जति, निस्संसयं समणो गोतमो महागन्धारविज्जं जानाति, यन्नूनाहं तं पयिरुपासित्वा तस्स सन्तिके विज्जं परियापुणेय्य’’न्ति. सो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतदवोच – ‘‘अहं, महासमण, तव सन्तिके एकं विज्जं परियापुणितुकामो, ओकासं मे करोही’’ति. भगवा ‘‘तेन हि पब्बजा’’ति आह. सो ‘‘विज्जाय परिकम्मं पब्बज्जा’’ति मञ्ञमानो पब्बजीति. परवम्भनवसेनाति परेसं गरहनवसेन.

अकक्कसन्ति अफरुसं. विञ्ञापनिन्ति अत्थविञ्ञापनिं. सच्चन्ति भूतत्थं. नाभिसजेति याय गिराय अञ्ञं कुज्झापनवसेन न लगापेय्य, खीणासवो नाम एवरूपमेव गिरं न भासेय्य, तस्मा तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

अनुविचिनित्वाति अनुविचारेत्वा. चण्डिकतं गच्छन्तन्ति सीघगतिया गच्छन्तं.

बाहियदारुचीरियत्थेरवत्थु

२१६. अट्ठमे एकरत्तिवासेन गन्त्वाति देवतानुभावेन गन्त्वा. ‘‘बुद्धानुभावेना’’तिपि वदन्ति. एवं गतो च विहारं पविसित्वा सम्बहुले भिक्खू भुत्तपातरासे कायालसियविमोचनत्थाय अब्भोकासे चङ्कमन्ते दिस्वा ‘‘कहं एतरहि सत्था’’ति पुच्छि. भिक्खू ‘‘सावत्थियं पिण्डाय पविट्ठो’’ति वत्वा तं पुच्छिंसु – ‘‘त्वं पन कुतो आगतो’’ति? सुप्पारका आगतोम्हीति. कदा निक्खन्तोसीति? हिय्यो सायं निक्खन्तोम्हीति. दूरतो आगतो, तव पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा थोकं विस्समाहि, आगतकाले सत्थारं दक्खिस्सतीति. अहं, भन्ते, सत्थु वा अत्तनो वा जीवितन्तरायं न जानामि, एकरत्तेनेवम्हि कत्थचि अट्ठत्वा अनिसीदित्वा वीसयोजनसतिकं मग्गं आगतो, सत्थारं पस्सित्वाव विस्समिस्सामीति. सो एवं वत्वा तरमानरूपो सावत्थिं पविसित्वा भगवन्तं अनोपमाय बुद्धसिरिया पिण्डाय चरन्तं दिस्वा ‘‘चिरस्सं वत मे दिट्ठो सम्मासम्बुद्धो’’ति दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओणतसरीरो गन्त्वा अन्तरवीथियमेव पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा गोप्फकेसु दळ्हं गहेत्वा एवमाह – ‘‘देसेतु मे, भन्ते, भगवा धम्मं, देसेतु मे सुगतो धम्मं, यं ममस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति.

अथ नं सत्था ‘‘अकालो खो ताव, बाहिय, अन्तरघरं पविट्ठोम्हि पिण्डाया’’ति पटिक्खिपि. तं सुत्वा बाहियो, ‘‘भन्ते, संसारे संसरन्तेन कबळीकाराहारो न नो लद्धपुब्बो, तुम्हाकं वा मय्हं वा जीवितन्तरायं न जानामि, देसेथ मे धम्म’’न्ति. सत्था दुतियम्पि पटिक्खिपियेव. एवं किरस्स अहोसि ‘‘इमस्स मं दिट्ठकालतो पट्ठाय सकलसरीरं पीतिया निरन्तरं अज्झोत्थटं होति, बलवपीतिवेगेन धम्मं सुत्वापि न सक्खिस्सति पटिविज्झितुं, मज्झत्तुपेक्खा ताव तिट्ठतु, एकरत्तेनेव वीसयोजनसतं मग्गं आगतत्ता दरथोपिस्स बलवा, सोपि ताव पटिप्पस्सम्भतू’’ति. तस्मा द्विक्खत्तुं पटिक्खिपित्वा ततियं याचितो अन्तरवीथियं ठितोव ‘‘तस्मातिह ते, बाहिय, एवं सिक्खितब्बं दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’तिआदिना (उदा. १०) नयेन धम्मं देसेति. इममत्थं संखिपित्वा दस्सेन्तो ‘‘सत्थारं पिण्डाय पविट्ठ’’न्तिआदिमाह. तत्थ अन्तरघरेति अन्तरवीथियं.

अपरिपुण्णपत्तचीवरताय पत्तचीवरं परियेसन्तोति सो किर वीसतिवस्ससहस्सानि समणधम्मं करोन्तो ‘‘भिक्खुना नाम अत्तनो पच्चये लभित्वा अञ्ञं अनोलोकेत्वा सयमेव भुञ्जितुं वट्टती’’ति एकभिक्खुस्सपि पत्तेन वा चीवरेन वा सङ्गहं नाकासि. तेनस्स ‘‘इद्धिमयपत्तचीवरं न उप्पज्जिस्सती’’ति ञत्वा एहिभिक्खुभावेन पब्बज्जं न अदासि. तावदेव च पब्बज्जं याचितो ‘‘परिपुण्णं ते पत्तचीवर’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘अपरिपुण्ण’’न्ति वुत्ते ‘‘तेन हि पत्तचीवरं परियेसाही’’ति वत्वा पक्कामि. तस्मा सो पत्तचीवरं परियेसन्तो सङ्कारट्ठानतो चोळखण्डानि संकड्ढति.

सहस्समपीति परिच्छेदवचनं. एकसहस्सं द्वेसहस्सानीति एवं सहस्सेन चे परिच्छिन्ना गाथा होन्ति, ता च अनत्थपदसंहिता आकासवण्णपब्बतवण्णादीनि पकासकेहि अनिब्बानदीपकेहि अनत्थकेहि पदेहि संहिता याव बहुका होन्ति, ताव पापिका एवाति अत्थो. एकं गाथापदं सेय्योति ‘‘अप्पमादो अमतपदं…पे… यथा मता’’ति (ध. प. २१) एवरूपा एकगाथापि सेय्योति अत्थो.

कुमारकस्सपत्थेरवत्थु

२१७. नवमे एकं बुद्धन्तरं सम्पत्तिं अनुभवमानोति सावकबोधिया नियतताय पुञ्ञसम्भारस्स च सातिसयत्ता विनिपातं अगन्त्वा एकं बुद्धन्तरं देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभवमानो. ‘‘एकिस्सा कुलदारिकाय कुच्छिम्हि उप्पन्नो’’ति वत्वा तमेवस्स उप्पन्नभावं मूलतो पट्ठाय दस्सेतुं – ‘‘सा चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ साति कुलदारिका. च-सद्दो ब्यतिरेकत्थो. तेन वुच्चमानं विसेसं जोतयति. कुलघरन्ति पतिकुलगेहं. गब्भनिमित्तन्ति गब्भस्स सण्ठितभावविग्गहं. सतिपि विसाखाय सावत्थिवासिकुलपरियापन्नत्ते तस्सा तत्थ पधानभावदस्सनत्थं ‘‘विसाखञ्चा’’तिआदि वुत्तं यथा ‘‘ब्राह्मणा आगता, वासिट्ठोपि आगतो’’ति. भगवता एवं गहितनामत्ताति योजना. यस्मा राजपुत्ता लोके ‘‘कुमारा’’ति वोहरीयन्ति, अयञ्च रञ्ञो कित्तिमपुत्तो, तस्मा आह – ‘‘रञ्ञो…पे… सञ्जानिंसू’’ति.

पञ्चदस पञ्हे अभिसङ्खरित्वाति ‘‘भिक्खु, भिक्खु, अयं वम्मिको रत्तिं धूपायति, दिवा पज्जलती’’तिआदिना वम्मिकसुत्ते (म. नि. १.२४९) आगतनयेन पञ्चदस पञ्हे अभिसङ्खरित्वा. पायासिरञ्ञोति ‘‘नत्थि परलोको, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको’’ति (दी. नि. २.४१०, ४१२) एवंलद्धिकस्स पायासिराजस्स. राजा हि तदा अनभिसित्तो हुत्वा पसेनदिना कोसलेन दिन्नसेतब्यनगरं अज्झावसन्तो इमं दिट्ठिं गण्हि. पञ्चदसहि पञ्हेहि पटिमण्डेत्वाति ‘‘तं किं मञ्ञसि, राजञ्ञ, इमे चन्दिमसूरिया इमस्मिं वा लोके परस्मिं वा देवा वा ते मनुस्सा’’ति एवमादीहि (दी. नि. २.४११) पञ्चदसहि पञ्हेहि पटिमण्डितं कत्वा. सुत्तन्तेति पायासिसुत्तन्ते (दी. नि. २.४०६ आदयो).

महाकोट्ठिकत्थेरवत्थु

२१८. दसमं उत्तानत्थमेव.

ततियएतदग्गवग्गवण्णना निट्ठिता.