६. छट्ठो परिच्छेदो

आरम्मणविभागनिद्देसो

२९१. एतेसं पन चित्तानं, आरम्मणमितो परं;

दस्सयिस्सामहं तेन, विना नत्थि हि सम्भवो.

२९२. रूपं सद्दं गन्धं रसं, फोट्ठब्बं धम्ममेव च;

छधा आरम्मणं आहु, छळारम्मणकोविदा.

२९३. तत्थ भूते उपादाय, वण्णो चतुसमुट्ठितो;

सनिदस्सनपटिघो, रूपारम्मणसञ्ञितो.

२९४. दुविधो हि समुद्दिट्ठो, सद्दो चित्तोतुसम्भवो;

सविञ्ञाणकसद्दोव, होति चित्तसमुट्ठितो.

२९५. अविञ्ञाणकसद्दो यो,

सो होतूतुसमुट्ठितो;

दुविधोपि अयं सद्दो,

सद्दारम्मणतं गतो.

२९६. धरीयतीति गच्छन्तो, गन्धो सूचनतोपि वा;

अयं चतुसमुट्ठानो, गन्धारम्मणसम्मतो.

२९७. रसमाना रसन्तीति, रसोति परिकित्तितो;

सोव चतुसमुट्ठानो, रसारम्मणनामको.

२९८. फुसीयतीति फोट्ठब्बं, पथवीतेजवायवो;

फोट्ठब्बं चतुसम्भूतं, फोट्ठब्बारम्मणं मतं.

२९९. सब्बं नामञ्च रूपञ्च, हित्वा रूपादिपञ्चकं;

लक्खणानि च पञ्ञत्ति-धम्मारम्मणसञ्ञितं.

३००. छारम्मणानि लब्भन्ति, कामावचरभूमियं;

तीणि रूपे पनारूपे, धम्मारम्मणमेककं.

३०१. खणवत्थुपरित्तत्ता, आपाथं न वजन्ति ये;

ते धम्मारम्मणा होन्ति, येसं रूपादयो किर.

३०२. ते पटिक्खिपितब्बाव, अञ्ञमञ्ञस्स गोचरं;

नेव पच्चनुभोन्तानं, मनो तेसं तु गोचरं.

३०३. तञ्च ‘‘पच्चनुभोती’’ति, वुत्तत्ता पन सत्थुना;

रूपादारम्मणानेव, होन्ति रूपादयो पन.

३०४. दिब्बचक्खादिञाणानं, रूपादीनेव गोचरा;

अनापाथगतानेव, तानीतिपि न युज्जति.

३०५. यं रूपारम्मणं होन्तं, तं धम्मारम्मणं कथं;

एवं सति पनेतेसं, नियमोति कथं भवे.

३०६. सब्बं आरम्मणं एतं, छब्बिधं समुदीरितं;

तं परित्तत्तिकादीनं, वसेन बहुधा मतं.

३०७. सब्बो कामविपाको च, क्रियाहेतुद्वयम्पि च;

पञ्चवीसति एकन्तं, परित्तारम्मणा सियुं.

३०८. इट्ठादिभेदा पञ्चेव, रूपसद्दादयो पन;

विञ्ञाणानं द्विपञ्चन्नं, गोचरा पटिपाटिया.

३०९. रूपादिपञ्चकं सब्बं, मनोधातुत्तयस्स तु;

तेरसन्नं पनेतेसं, रूपक्खन्धोव गोचरो.

३१०. नारूपं न च पञ्ञत्तिं, नातीतं न चनागतं;

आरम्मणं करोन्ते च, वत्तमानो हि गोचरो.

३११. तेरसेतानि चित्तानि, जायन्ते कामधातुयं;

चत्तारि रूपावचरे, नेव किञ्चि अरूपिसु.

३१२. महापाकानमट्ठन्नं, सन्तीरणत्तयस्सपि;

छसु द्वारेसु रूपादिछपरित्तानि गोचरा.

३१३. रूपादयो परित्ता छ, हसितुप्पादगोचरा;

पञ्चद्वारे पटुप्पन्ना, मनोद्वारे तिकालिका.

३१४. दुतियारुप्पचित्तञ्च, चतुत्थारुप्पमानसं;

छब्बिधं नियतं होति, तं महग्गतगोचरं.

३१५. निब्बानारम्मणत्ता हि, एकन्तेन अनञ्ञतो;

अट्ठानासवचित्तानं, अप्पमाणोव गोचरो.

३१६. चत्तारो ञाणहीना च, कामावचरपुञ्ञतो;

क्रियतोपि च चत्तारो, द्वादसाकुसलानि च.

३१७. परित्तारम्मणा चेव, ते महग्गतगोचरा;

पञ्ञत्तारम्मणत्ता हि, नवत्तब्बाव होन्ति ते.

३१८. चत्तारो ञाणसंयुत्ता, पुञ्ञतो क्रियतोपि च;

तथाभिञ्ञाद्वयञ्चेव, क्रियावोट्ठब्बनम्पि च.

३१९. एकादसन्नमेतेसं, तिविधो होति गोचरो;

पञ्ञत्तारम्मणत्ता हि, नवत्तब्बापि होन्तिमे.

३२०. यानि वुत्तावसेसानि, चित्तानि पन तानि हि;

नवत्तब्बारम्मणानीति, विञ्ञेय्यानि विभाविना.

परित्तारम्मणत्तिकं समत्तं.

३२१. दुतियारुप्पचित्तञ्च, चतुत्थारुप्पमानसं;

छब्बिधं पन एकन्त-अतीतारम्मणं सिया.

३२२. विञ्ञाणानं द्विपञ्चन्नं, मनोधातुत्तयस्स च;

पञ्च रूपादयो धम्मा, पच्चुप्पन्नाव गोचरा.

३२३. अट्ठ काममहापाका, सन्तीरणत्तयम्पि च;

हसितुप्पादचित्तन्ति, द्वादसेते तु मानसा.

३२४. सियातीतारम्मणा पच्चु-प्पन्नानागतगोचरा;

कुसलाकुसला कामे, क्रियतो नव मानसा.

३२५. अभिञ्ञामानसा द्वेपि, सियातीतादिगोचरा;

सन्तपञ्ञत्तिकालेपि, नवत्तब्बा भवन्तिमे.

३२६. सेसानि पन सब्बानि, रूपारूपभवेसुपि;

नवत्तब्बानि होन्तेव, अतीतारम्मणादिना.

३२७. कामतो च क्रिया पञ्च, रूपतो पञ्चमी क्रिया;

चित्तानं छन्नमेतेसं, नत्थि किञ्चि अगोचरं.

३२८. निब्बानञ्च फलं मग्गं, रूपञ्चारूपमेव च;

सक्कोन्ति गोचरं कातुं, कति चित्तानि मे वद.

३२९. चत्तारो ञाणसंयुत्ता,

पुञ्ञतो क्रियतो तथा;

अभिञ्ञाहदया द्वेपि,

क्रिया वोट्ठब्बनम्पि च.

३३०. सक्कोन्ति गोचरं कातुं, चित्तानेकादसापि च;

निब्बानञ्च फलं मग्गं, रूपञ्चारूपमेव च.

३३१. चित्तेसु पन सब्बेसु, कति चित्तानि मे वद;

अरहत्तफलं मग्गं, कातुं सक्कोन्ति गोचरं.

३३२. सब्बेसु पन चित्तेसु, छ च चित्तानि मे सुण;

अरहत्तफलं मग्गं, कातुं सक्कोन्ति गोचरं.

३३३. चत्तारो ञाणसंयुत्ता, क्रिया वोट्ठब्बनम्पि च;

क्रियाभिञ्ञा मनोधातु, छ च सक्कोन्ति गोचरं.

३३४. चत्तारो ञाणसंयुत्ता-भिञ्ञाचित्तञ्च पुञ्ञतो;

नारहत्तं फलं मग्गं, कातुं सक्कोन्ति गोचरं.

३३५. कस्मा अरहतो मग्ग-चित्तं वा फलमानसं;

पुथुज्जना वा सेक्खा वा, न सक्कोन्ति हि जानितुं.

३३६. पुथुज्जनो न जानाति,

सोतापन्नस्स मानसं;

सोतापन्नो न जानाति,

सकदागामिस्स मानसं.

३३७. सकदागामी न जानाति, अनागामिस्स मानसं;

अनागामी न जानाति, अरहन्तस्स मानसं.

३३८. हेट्ठिमो हेट्ठिमो नेव, जानाति उपरूपरि;

उपरूपरि जानाति, हेट्ठिमस्स च मानसं.

३३९. यो धम्मो यस्स धम्मस्स,

होति आरम्मणं पन;

तमुद्धरित्वा एकेकं,

पवक्खामि इतो परं.

३४०. कुसलारम्मणं कामे, कुसलाकुसलस्स च;

अभिञ्ञामानसस्सापि, कुसलस्स क्रियस्स च.

३४१. कामावचरपाकस्स, तथा कामक्रियस्स च;

एतेसं पन रासीनं, छन्नं आरम्मणं सिया.

३४२. रूपावचरपुञ्ञानि, कामपाकं ततो विना;

पञ्चन्नं पन रासीनं, होन्ति आरम्मणानि हि.

३४३. आरुप्पकुसलञ्चापि, तेभूमकुसलस्स च;

तेभूमकक्रियस्सापि, तथेवाकुसलस्सपि.

३४४. अरूपावचरपाकानं, द्विन्नं पन चतुत्थदु;

इमेसं अट्ठरासीनं, होतारम्मणपच्चयो.

३४५. अपरियापन्नपुञ्ञम्पि, कामावचरतोपि च;

रूपतो पञ्चमस्सापि, कुसलस्स क्रियस्स च.

३४६. चतुन्नं पन रासीनं, होति आरम्मणं सदा;

तथेवाकुसलं काम-रूपावचरतो पन.

३४७. कुसलस्स क्रियस्सापि, तथेवाकुसलस्स च;

कामावचरपाकानं, छन्नं रासीनमीरितं.

३४८. विपाकारम्मणं कामे, कामावचरतोपि च;

रूपावचरतो चेव, कुसलस्स क्रियस्स च.

३४९. कामावचरपाकानं, तथेवाकुसलस्स च;

छन्नञ्च पन रासीनं, होतारम्मणपच्चयो.

३५०. विपाकारम्मणं रूपे, कामावचरतोपि च;

रूपावचरतो चेव, कुसलस्स क्रियस्स च.

३५१. अपुञ्ञस्साति पञ्चन्नं, रासीनं होति गोचरो;

अरूपावचरपाकेसु, अयमेव नयो मतो.

३५२. अपरियापन्नपाकम्पि, कामतो रूपतोपि च;

कुसलस्स क्रियस्सापि, होति आरम्मणं पन.

३५३. क्रियचित्तमिदं कामे, कामावचरतोपि च;

रूपावचरतो चेव, कुसलस्स क्रियस्स च.

३५४. कामावचरपाकस्स, तथेवाकुसलस्स च;

छन्नं रासीनमेतेसं, होतारम्मणपच्चयो.

३५५. यं क्रियामानसं रूपे, कामपाकं ततो विना;

पञ्चन्नं पन रासीनं, होति आरम्मणं पन.

३५६. क्रियाचित्तं पनारुप्पे, तेसं पञ्चन्नमेव च;

आरुप्पस्स क्रियस्सापि, छन्नं होतेव गोचरो.

३५७. रूपं चतुसमुट्ठानं, रूपारम्मणसञ्ञितं;

कामावचरपुञ्ञस्स, तथेव कुसलस्स च.

३५८. अभिञ्ञाद्वयचित्तस्स, कामपाकक्रियस्स च;

छन्नं रासीनमेतेसं, होतारम्मणपच्चयो.

३५९. निब्बानारम्मणं काम-रूपावचरतो पन;

कुसलस्सुभयस्सापि, कामरूपक्रियस्स च.

३६०. अपरियापन्नतो चेव, फलस्स कुसलस्स च;