७. सत्तमो परिच्छेदो

विपाकचित्तप्पवत्तिनिद्देसो

३७६. अनन्तञाणेन निरङ्गणेन,

गुणेसिना कारुणिकेन तेन;

वुत्ते विपाके मतिपाटवत्थं,

विपाकचित्तप्पभवं सुणाथ.

३७७. एकूनतिंस कम्मानि, पाका द्वत्तिंस दस्सिता;

तीसु द्वारेसु कम्मानि, विपाका छसु दिस्सरे.

३७८. कुसलं कामलोकस्मिं, पवत्ते पटिसन्धियं;

तं तं पच्चयमागम्म, ददाति विविधं फलं.

३७९. एकाय चेतनायेका, पटिसन्धि पकासिता;

नानाकम्मेहि नाना च, भवन्ति पटिसन्धियो.

३८०. तिहेतुकं तु यं कम्मं, कामावचरसञ्ञितं;

तिहेतुकं दुहेतुञ्च, विपाकं देत्यहेतुकं.

३८१. दुहेतुकं तु यं कम्मं, तं न देति तिहेतुकं;

दुहेतुकमहेतुञ्च, विपाकं देति अत्तनो.

३८२. तिहेतुकेन कम्मेन,

पटिसन्धि तिहेतुका;

दुहेतुकापि होतेव,

न च होति अहेतुका.

३८३. दुहेतुकेन कम्मेन,

पटिसन्धि दुहेतुका;

अहेतुकापि होतेव,

न च होति तिहेतुका.

३८४. असङ्खारमसङ्खारं, ससङ्खारम्पि देति हि;

ससङ्खारमसङ्खारं, ससङ्खारं फलं तथा.

३८५. एकाय चेतनायेत्थ, कुसलस्स च सोळस;

विधा विपाकचित्तानि, भवन्तीति पकासये.

३८६. आरम्मणेन होतेव, वेदनापरिवत्तनं;

तदारम्मणचित्तम्पि, जवनेन नियामितं.

३८७. कामावचरचित्तेन, कुसलेनादिना पन;

तुल्येन पाकचित्तेन, गहिता पटिसन्धि चे.

३८८. बलवारम्मणे इट्ठे, चक्खुस्सापाथमागते;

मनोधातु भवङ्गस्मिं, ताय आवट्टिते पन.

३८९. वीथिचित्तेसु जातेसु, चक्खुविञ्ञाणकादिसु;

जायते जवनं हुत्वा, पठमं काममानसं.

३९०. सत्तक्खत्तुं जवित्वान, पठमे कुसले गते;

तदेवारम्मणं कत्वा, तेनेव सदिसं पुन.

३९१. विपाकं जायते चित्तं, तदारम्मणसञ्ञितं;

सन्धिया तुल्यतो मूल-भवङ्गन्ति पवुच्चते.

३९२. तञ्च सन्तीरणं एत्थ, दस्सनं सम्पटिच्छनं;

गणनूपगचित्तानि, चत्तारेव भवन्ति हि.

३९३. यदा हि दुतियं चित्तं, कुसलं जवनं तदा;

तेन तुल्यविपाकम्पि, तदारम्मणकं सिया.

३९४. सन्धिया असमानत्ता, द्वे नामानिस्स लब्भरे;

‘‘आगन्तुकभवङ्ग’’न्ति, ‘‘तदारम्मणक’’न्ति च.

३९५. यदा हि ततियं पुञ्ञं, जवनं होति तेन च;

सदिसं ततियं पाकं, तदारम्मणकं सिया.

३९६. ‘‘आगन्तुकभवङ्ग’’न्ति, इदम्पि च पवुच्चति;

इमिना पन सद्धिं छ, पुरिमानि च पञ्चपि.

३९७. यदा चतुत्थं कुसलं, जवनं होति तेन च;

तुल्यं चतुत्थं पाकं तु, तदारम्मणतं वजे.

३९८. आगन्तुकभवङ्गं तु, तदारम्मणनामकं;

पुरिमानि छ पाकानि, इमिना होन्ति सत्त तु.

३९९. तस्मिं द्वारे यदा इट्ठ-मज्झत्तारम्मणं पन;

आगच्छति तदापाथं, तदा वुत्तनयेनिध.

४००. आरम्मणवसेनेव, वेदना परिवत्तति;

उपेक्खासहितं तस्मा, होति सन्तीरणं मनो.

४०१. उपेक्खासहितेस्वेव, जवनेसु चतूसुपि;

तेहि तुल्यानि चत्तारि, पाकचित्तानि जायरे.

४०२. वेदनायासमानत्ता, अच्चन्तं पुरिमेहि तु;

होन्ति पिट्ठिभवङ्गानि, चत्तारीति च नामतो.

४०३. पञ्चिमानि विपाकानि, पुरिमेहि च सत्तहि;

सद्धिं द्वादस पाकानि, भवन्तीति विनिद्दिसे.

४०४. चक्खुद्वारे तथा एवं, सोतादीस्वपि निद्दिसे;

द्वादस द्वादस पाका, समसट्ठि भवन्तिमे.

४०५. एकाय चेतनायेव, कम्मे आयूहिते पन;

समसट्ठि विपाकानि, उप्पज्जन्ति न संसयो.

४०६. गहितागहणेनेत्थ, चक्खुद्वारेसु द्वादस;

सोतविञ्ञाणकादीनि, चत्तारीति च सोळस.

४०७. एवमेव ससङ्खार-तिहेतुकुसलेनपि;

असङ्खारससङ्खारु-पेक्खासहगतेहिपि.

४०८. कम्मे आयूहिते तेसं, विपाकेहि च तीहिपि;

एसेव च नयो तेहि, दिन्नाय पटिसन्धिया.

४०९. पठमं इट्ठमज्झत्त-गोचरस्स वसेनिध;

पवत्तिं पन दस्सेत्वा, उपेक्खासहितद्वये.

४१०. दस्सेतब्बा तप्पच्छा तु, इट्ठस्मिं गोचरे इध;

एकेकस्मिं पन द्वारे, द्वादस द्वादसेव तु.

४११. गहितागहणेनेत्थ, पाकचित्तानि सोळस;

पुब्बे वुत्तनयेनेव, ञेय्यं सब्बमसेसतो.

४१२. तिहेतुकेन कम्मेन, पटिसन्धि तिहेतुका;

भवतीति अयं वारो, वुत्तो एत्तावता मया.

४१३. सन्धिमेकं तु कम्मेकं, जनेति न ततो परं;

अनेकानि विपाकानि, सञ्जनेति पवत्तियं.

४१४. एकस्मा हि यथा बीजा, जायते एकमङ्कुरं;

सुबहूनि फलानिस्स, होन्ति हेतुपवत्तितो.

४१५. दुहेतुकेन कम्मेन, पटिसन्धि दुहेतुका;

होतीति हि अयं वारो, अनुपुब्बेन आगतो.

४१६. दुहेतुकेन कम्मेन, सोमनस्सयुतेनिध;

असङ्खारिकचित्तेन, कम्मे आयूहिते पन.

४१७. तेन तुल्येन पाकेन, गहिता पटिसन्धि चे;

इट्ठे आरम्मणे चक्खु-द्वारे आपाथमागते.

४१८. सोमनस्सयुते ञाण-हीने कुसलमानसे;

सत्तक्खत्तुं जवित्वान, गते तस्मिं दुहेतुके.

४१९. तदेवारम्मणं कत्वा, जायते तदनन्तरं;

तंसरिक्खकमेकं तु, असङ्खारिकमानसं.

४२०. तं हि मूलभवङ्गन्ति, तदारम्मणमिच्चपि;

उभयम्पि च तस्सेव, नामन्ति परिदीपितं.

४२१. दुहेतुकससङ्खारे, जवितेपि च तंसमं;

होतागन्तुकसङ्खातं, तदारम्मणमानसं.

४२२. तथेव च दुहेतूनं, इट्ठमज्झत्तगोचरे;

द्विन्नं उपेक्खायुत्तानं, जवनानमनन्तरं.

४२३. द्वे तादिसानि जायन्ते, तदारम्मणमानसा;

तेसं ‘‘पिट्ठिभवङ्ग’’न्ति, नामं ‘‘आगन्तुक’’न्ति च.

४२४. सन्तीरणद्वयञ्चेव, दस्सनं सम्पटिच्छनं;

इमानि च भवङ्गानि, चक्खुद्वारे पनट्ठ हि.

४२५. एवमट्ठट्ठ कत्वान, द्वारेसुपि च पञ्चसु;

चत्तालीस विपाकानि, भवन्तीति पवत्तियं.

४२६. गहितागहणेनेत्थ, चक्खुद्वारे पनट्ठ च;

सोतघानादिना सद्धिं, द्वादसेव भवन्ति हि.

४२७. एकाय चेतनायेवं, कम्मे आयूहिते पन;

द्वादसेव विपाकानि, भवन्तीति पकासितं.

४२८. दुहेतुकत्तयेनापि, सेसेन सदिसेन तु;

पाकेनादिन्नसन्धिया, अयमेव नयो मतो.

४२९. दुहेतुकेन कम्मेन, पटिसन्धि दुहेतुका;

होतीतिपि अयं वारो, वुत्तो एत्तावता मया.

४३०. दुहेतुकेन कम्मेन, पटिसन्धि अहेतुका;

होतीति च अयं वारो, अनुपुब्बेन आगतो.

४३१. दुहेतुकेसु चित्तेसु, कुसलेसु चतूसुपि;

तेसु अञ्ञतरेनेव, कम्मे आयूहिते पन.

४३२. तस्सेव पाकभूताय, आदिन्नपटिसन्धिनो;

उपेक्खासहिताहेतु, मनोविञ्ञाणधातुया.

४३३. पटिसन्धि न वत्तब्बा, सा कम्मसदिसाति हि;

कम्मं दुहेतुकं होति, पटिसन्धि अहेतुका.

४३४. तस्स बुद्धिमुपेतस्स, इट्ठमज्झत्तगोचरे;

आपाथमागते चक्खु-द्वारे पुन च देहिनो.

४३५. दुहेतूनं चतुन्नम्पि, पुञ्ञानं यस्स कस्सचि;

जवनस्सावसानस्मिं, अहेतुकमिदं मनो.

४३६. तदारम्मणभावेन, जायते नत्थि संसयो;

तं तु मूलभवङ्गञ्च, तदारम्मणमेव च.

४३७. वीथिचित्तेसु जातेसु, चक्खुविञ्ञाणकादिसु;

उपेक्खासहितंयेव, होति सन्तीरणम्पि च.

४३८. तेसु एकं ठपेत्वान, गहितागहणेनिध;

गणनूपगचित्तानि, तीणियेव भवन्ति हि.

४३९. इट्ठे आरम्मणे चक्खु-द्वारे आपाथमागते;

तदा सन्तीरणञ्चेव, तदारम्मणमानसं.

४४०. सोमनस्सयुतंयेव, गहेत्वा तेसु एककं;

पुरिमानि च तीणीति, चत्तारोव भवन्ति हि.

४४१. एवं चत्तारि चित्तानि, द्वारेसुपि च पञ्चसु;

होन्ति वीसति चित्तानि, विपाकानि पवत्तियं.

४४२. चक्खुद्वारे तु चत्तारि, गहितागहणेनिध;

सोतघानादिना सद्धिं, होतेवाहेतुकट्ठकं.

४४३. अहेतुपटिसन्धिस्स, न तदारम्मणं भवे;

दुहेतुकं तिहेतुं वा, दुहेतुपटिसन्धिनो.

४४४. जाता सुगतियं येन, पाकेन पटिसन्धि तु;

तेन तुल्यम्पि हीनं वा, तदारम्मणकं भवे.

४४५. मनुस्सलोकं सन्धाय, वुत्तञ्चाहेतुकट्ठकं;

चतूसुपि अपायेसु, पवत्ते पन लब्भति.

४४६. थेरो नेरयिकानं तु, धम्मं देसेति वस्सति;

गन्धं वायुञ्च मापेति, यदा तेसं तदा पन.