५. पञ्चमो परिच्छेदो
भूमिपुग्गलचित्तुप्पत्तिनिद्देसो
१८२. इतो परं पवक्खामि, बुद्धिवुद्धिकरं नयं;
चित्तानं भूमीसुप्पत्तिं, पुग्गलानं वसेन च.
१८३. देवाचेव मनुस्सा च, तिस्सो वापायभूमियो;
गतियो पञ्च निद्दिट्ठा, सत्थुना तु तयो भवा.
१८४. भूमियो तत्थ तिंसेव, तासु तिंसेव पुग्गला;
भूमीस्वेतासु उप्पन्ना, सब्बे च पन पुग्गला.
१८५. पटिसन्धिकचित्तानं, वसेनेकूनवीसति;
पटिसन्धि च नामेसा, दुविधा समुदीरिता.
१८६. अचित्तका सचित्ता च, असञ्ञीनमचित्तका;
सेसा सचित्तका ञेय्या, सा पनेकूनवीसति.
१८७. पटिसन्धिवसेनेव, होन्ति वीसति पुग्गला;
इध चित्ताधिकारत्ता, अचित्ता न च उद्धटा.
१८८. अहेतुद्वितिहेतूति, पुग्गला तिविधा सियुं;
अरिया पन अट्ठाति, सब्बे एकादसेरिता.
१८९. एतेसं पन सब्बेसं, पुग्गलानं पभेदतो;
चित्तानं भूमीसुप्पत्तिं, भणतो मे निबोधथ.
१९०. तिंसभूमीसु चित्तानि, कति जायन्ति मे वद;
चुद्दसेव तु चित्तानि, होन्ति सब्बासु भूमिसु.
१९१. सदा वीसति चित्तानि, कामेयेव भवे सियुं;
पञ्च रूपभवेयेव, चत्तारेव अरूपिसु.
१९२. कामरूपभवेस्वेव, अट्ठारस भवन्ति हि;
द्वेचत्तालीस चित्तानि, होन्ति तीसु भवेसुपि.
१९३. ठपेत्वा पन सब्बासं, चतस्सोपायभूमियो;
तेरसेव च चित्तानि, होन्ति छब्बीसभूमिसु.
१९४. अपरानि चतस्सोपि, ठपेत्वारुप्पभूमियो;
चित्तानि पन जायन्ति, छ च छब्बीसभूमिसु.
१९५. सुद्धावासिकदेवानं, ठपेत्वा पञ्च भूमियो;
पञ्च चित्तानि जायन्ते, पञ्चवीसतिभूमिसु.
१९६. अपरानि दुवे होन्ति, पञ्चवीसतिभूमिसु;
ठपेत्वा नेवसञ्ञञ्च, चतस्सोपायभूमियो.
१९७. द्वेपि चित्तानि जायन्ति, चतुवीसतिभूमिसु;
आकिञ्चञ्ञं नेवसञ्ञञ्च, ठपेत्वापायभूमियो.
१९८. अपायभूमियो हित्वा, तिस्सो आरुप्पभूमियो;
द्वेयेव पन चित्तानि, होन्ति तेवीसभूमिसु.
१९९. अरूपे च अपाये च, ठपेत्वा अट्ठ भूमियो;
एकादसविधं चित्तं, होन्ति द्वावीसभूमिसु.
२००. सुद्धावासे अपाये च, ठपेत्वा नव भूमियो;
एकवीसासु निच्चम्पि, चत्तारोव भवन्ति हि.
२०१. एकं सत्तरसस्वेव, चित्तं जायति भूमिसु;
सुद्धावासे ठपेत्वा तु, अपायारुप्पभूमियो.
२०२. द्वादसेव तु जायन्ते, एकादससु भूमिसु;
ठपेत्वा पन सब्बापि, भूमियो हि महग्गता.
२०३. कामावचरदेवानं, मनुस्सानं वसेन तु;
अट्ठ चित्तानि जायन्ते, सदा सत्तसु भूमिसु.
२०४. पञ्चमज्झानपाकेको, जायते छसु भूमिसु;
चत्तारि पन चित्तानि, तीसु तीस्वेव भूमिसु.
२०५. चत्तारि पन चित्तानि, होन्ति एकेकभूमिसु;
अरूपावचरपाकानं, वसेन परिदीपये.
२०६. कुसलाकुसला कामे,
तेसं पाका अहेतुका;
आवज्जनद्वयञ्चाति,
सत्ततिंसेव मानसा.
२०७. नरकादीस्वपायेसु, चतूसुपि च जायरे;
द्वेपञ्ञासावसेसानि, नुप्पज्जन्ति कदाचिपि.
२०८. कामे देवमनुस्सानं, नव पाका महग्गता;
नेव जायन्ति जायन्ति, असीति हदया सदा.
२०९. कामे अट्ठ महापाका, दोमनस्सद्वयम्पि च;
तथा घानादिविञ्ञाण-त्तयं पाका अपुञ्ञजा.
२१०. नत्थि आरुप्पपाका च, रूपावचरभूमियं;
इमेहि सह चित्तेहि, तयो मग्गा फलद्वयं.
२११. चत्तारो दिट्ठिसंयुत्ता, विचिकिच्छायुतम्पि च;
चत्तारो हेट्ठिमा पाका, सुद्धावासे न लब्भरे.
२१२. सेसानि एकपञ्ञास, चित्तानि पन लब्भरे;
रूपावचरिका सब्बे, विपाका कामधातुया.
२१३. दोमनस्सादिमग्गो च, क्रिया च द्वे अहेतुका;
तेचत्तालीस चित्तानि, नत्थि आरुप्पभूमियं.
२१४. एवं भूमिवसेनेव, चित्तुप्पत्तिं विभावये;
तथा एकादसन्नम्पि, पुग्गलानं वसेन च.
२१५. कुसलाकुसला कामे,
तेसं पाका अहेतुका;
आवज्जनद्वयञ्चाति,
सत्ततिंसेव मानसा.
२१६. अहेतुकस्स सत्तस्स, जायन्ते पञ्चभूमिसु;
द्वेपञ्ञासावसेसानि, न जायन्ति कदाचिपि.
२१७. अहेतुकस्स वुत्तेहि, कामपाका दुहेतुका;
दुहेतुकस्स जायन्ते, चत्तालीसं तथेककं.
२१८. सब्बे महग्गता चेव, सब्बेपि च अनासवा;
तिहेतुका विपाका च, कामे नव क्रियापि च.
२१९. दुहेतुनो न जायन्ति, चत्तालीसं तथाट्ठ च;
कामावचरसत्तस्स, तिहेतुपटिसन्धिनो.
२२०. पुथुज्जनस्स जायन्ते, चतुपञ्ञास मानसा;
द्विहेतुकस्स वुत्तानि, चत्तालीसं तथेककं.
२२१. चत्तारो ञाणसंयुत्ता, विपाका कामधातुया;
रूपारूपेसु पुञ्ञानि, चतुपञ्ञास मानसा.
२२२. पुथुज्जनस्स जायन्ते, पञ्चतिंस न जायरे;
छदेवेसु मनुस्सेसु, सोतापन्नस्स देहिनो.
२२३. पञ्ञासेवस्स चित्तानि, जायन्तीति विनिद्दिसे;
नवतिंसेव चित्तानि, नुप्पज्जन्तीति दीपये.
२२४. सोतापन्नस्स वुत्तानि, ठपेत्वा पठमं फलं;
अत्तनोव फलेनस्स, सकदागामिनो सियुं.
२२५. सोतापन्नस्स वुत्तानि, ठपेत्वा पटिघद्वयं;
दुतियं च फलं हित्वा, यानि चित्तानि तानिति;
अनागामिस्स सत्तस्स, जायन्तीति विनिद्दिसे.
२२६. कति चित्तानि जायन्ते, कामे अरहतो पन;
चत्तारीसञ्च चत्तारि, कामे अरहतो सियुं.
२२७. मग्गट्ठानं चतुन्नम्पि, पुग्गलानं सकं सकं;
मग्गचित्तं सिया तेसं, एकचित्तक्खणा हि ते.
२२८. पुथुज्जनस्स तीस्वेव, पठमज्झानभूमिसु;
पञ्चतिंसेव चित्तानि, जायन्तेति विनिद्दिसे.
२२९. घानादीसु च विञ्ञाण-त्तयं सत्त अपुञ्ञजा;
महापाका तथा पाका, उपरिज्झानभूमिका.
२३०. विपाकापि च आरुप्पा, दोमनस्सद्वयम्पि च;
अट्ठारस क्रिया चेव, अट्ठ लोकुत्तरानि च.
२३१. पठमज्झाननिब्बत्त-पुथुज्जनसरीरिनो;
एतानि चतुपञ्ञास, चित्तानि न च लब्भरे.
२३२. सोतापन्नस्स चित्तानि, तत्थेकतिंस जायरे;
पुथुज्जनस्स वुत्तेसु, हित्वा चापुञ्ञपञ्चकं.
२३३. सकदागामिनो तत्थ, ठपेत्वा पठमं फलं;
एकतिंसेव जायन्ते, पक्खिपित्वा सकं फलं.
२३४. अनागामिस्स तत्थेव, ठपेत्वा दुतियं फलं;
एकतिंसेव जायन्ते, फलचित्तेन अत्तनो.
२३५. विञ्ञाणं चक्खुसोतानं, पुञ्ञजं सम्पटिच्छनं;
सन्तीरणद्वयञ्चेव, क्रियचित्तानि वीसति.
२३६. अरहत्तफलं पाको, पठमज्झानसम्भवो;
सत्तवीसति चित्तानि, अरहन्तस्स जायरे.
२३७. पुथुज्जनस्स तीस्वेव, दुतियज्झानभूमिसु;
छत्तिंस दुतियज्झान-ततियज्झानपाकतो.
२३८. पुथुज्जनस्स वुत्तेसु, हित्वा वापुञ्ञपञ्चकं;
सोतापन्नस्स बात्तिंस, फलेन सह अत्तनो.
२३९. सोतापन्नस्स वुत्तेसु, ठपेत्वा पठमं फलं;
बात्तिंस फलचित्तेन, सकदागामिस्स अत्तनो.
२४०. सकदागामीसु वुत्तेसु, ठपेत्वा दुतियं फलं;
अनागामिफलेनस्स, बात्तिंसेव भवन्ति हि.
२४१. अरहन्तस्स तीस्वेव, अट्ठवीसति अत्तनो;
फलेन दुतियज्झान-ततियज्झानपाकतो.
२४२. परित्तकसुभादीनं, देवानं तीसु भूमिसु;
पञ्चतिंसेव जायन्ते, चतुत्थज्झानपाकतो.
२४३. सोतापन्नस्स तत्थेक-तिंस चित्तानि जायरे;
सकदागामिनो एवं, तथानागामिनोपि च.
२४४. खीणासवस्स तत्थेव, सत्तवीसति मानसा;
तथा वेहप्फले चापि, सब्बेसं होन्ति मानसा.
२४५. एकतिंसेव चित्तानि, सुद्धावासिकभूमिसु;
अनागामिकसत्तस्स, होन्तीति परिदीपये.
२४६. अरहतो पन तत्थेव, मानसा सत्तवीसति;
एवं रूपीसु चित्तानि, विञ्ञेय्यानि विभाविना.
२४७. चतुवीसति चित्तानि, पठमारुप्पभूमियं;
पुथुज्जनस्स सत्तस्स, जायन्तीति विनिद्दिसे.
२४८. सोतापन्नस्स तत्थेव, ठपेत्वापुञ्ञपञ्चकं;
समवीसति चित्तानि, फलेन सह अत्तनो.
२४९. सकदागामिनो तत्थ, तथानागामिनोपि च;
जायन्ति वीस चित्तानि, पुब्बपुब्बफलं विना.
२५०. खीणासवस्स तत्थेव, दसपञ्च च मानसा;
पुथुज्जनस्स सत्तस्स, दुतियारुप्पभूमियं.
२५१. होन्ति तेवीस चित्तानि, इति वत्वा विभावये;
तिण्णन्नम्पेत्थ सेखानं, चित्तानेकूनवीसति.
२५२. चुद्दसेव तु चित्तानि, दुतियारुप्पभूमियं;
क्रियाद्वादस पाकेको, फलं खीणासवस्स तु.
२५३. पुथुज्जनस्स सत्तस्स, ततियारुप्पभूमियं;