११. एकादसमो परिच्छेदो
विपस्सनाविभागो
१५०६. द्विधा समुट्ठानधुरा, तिविधा भूमियो मता;
तिविधाभिनिवेसा च, सरीरं तु चतुब्बिधं.
१५०७. तिविधा भावना तत्थ, सङ्खारेसु यथारहं;
दुविधाकारमारब्भ, निज्झायति तिलक्खणं.
१५०८. अट्ठारसाकारभिन्ना, दसावत्था विभाविता;
तिधा विभागा साधेति, विमोक्खत्तयमुत्तमं.
१५०९. चतुसच्चपटिवेधा, सत्तट्ठारियपुग्गला;
क्लेसहानी यथायोगं, चतस्सो पटिसम्भिदा.
१५१०. तिविधा च समापत्ति, निरोधा च तथापरा;
निस्सन्दफलमिच्चाहु, तस्सा सासनकोविदा.
१५११. विपस्सनाभावनाय-मिति भासन्ति पण्डिता;
तमिदानि पवक्खामि, यथानुक्कमतो कथं.
१५१२. भूमिधम्मे परिग्गय्ह, विचिनन्तस्स योगिनो;
सतिया समथा वाथ, समुट्ठाति विपस्सना.
१५१३. सभावपटिवेधे च, सद्धम्मपटिपत्तियं;
पञ्ञासद्धाद्वयं तस्सा, धुरमाहु धुरन्धरा.
१५१४. तेभूमकसभावानं, सप्पच्चयपरिग्गहो;
ञातपरिञ्ञा नामायं, भूमीति पठमा मता.
१५१५. कलापतो सम्मसनं, उदयब्बयदस्सनं;
परिञ्ञातीरणा नाम, दुतिया भूमि भासिता.
१५१६. पहानपरिञ्ञा भूमि, ततियाहु ततोपरं;
भङ्गादिञाणमिच्चेवं, तिविधा भूमियो मता.
१५१७. खणसन्ततिअद्धान-वसेनेत्थ समीरिता;
अनिच्चा दुक्खानत्ताति, तिविधाभिनिवेसना.
१५१८. दिट्ठिकङ्खावितरणा, मग्गामग्गपटिप्पदा;
विसुद्धियो चतस्सोपि, सरीरन्ति निदस्सिता.
१५१९. सलक्खणववत्थानं, पच्चयाकारनिच्छयो;
कुम्मग्गपरिहारो च, तिलक्खणविपस्सना.
१५२०. इति लक्खणभिन्नत्ता, लब्भन्तेकक्खणेपि च;
देसिता हेतुभूतेन, कमेनेवं विसुद्धियो.
१५२१. सीलब्बिसुद्धिआदीनं, तथा साव परम्परा;
चित्तब्बिसुद्धिआदीनमत्थायाति पकासिता.
१५२२. दिस्समानसभावानं, पस्सन्तो पच्चयट्ठिति;
परिपन्थविमुत्तो हि, पटिपादेति भावनं.
१५२३. तथापि च विसेसेन, पटिपन्नस्स योगिनो;
तत्थ तत्थ विभूतत्ता, ठानतो भेदिता कथं.
१५२४. रूपपुब्बङ्गमं वाथ, नामपुब्बङ्गमं तथा;
अज्झत्तं वा बहिद्धा वा, यथापाकटधम्मतो.
१५२५. नामरूपादिभेदेन, भूमिधम्मपरिग्गहो;
वुत्ता दिट्ठिविसुद्धीति, अत्तदिट्ठिप्पहानतो.
१५२६. आहच्च पच्चयुप्पन्ना, तथा तब्भावभाविनो;
पवत्तन्तीति सङ्खारे, पस्सतो पन योनिसो.
१५२७. पच्चयग्गाहिनी पञ्ञा, नामरूपप्पवत्तिया;
कङ्खा तरन्ति तायाति, कङ्खावितरणा मता.
१५२८. अनिच्चा दुक्खानत्ताति, पच्चयायत्तवुत्तितो;
सङ्खिपित्वा कलापेन, सम्मसीयन्ति सङ्खता.
१५२९. उप्पादवयभावोपि, लक्खणत्तयसाधको;
पच्चयाकारमारब्भ, लक्खीयति विसेसतो.
१५३०. तस्मा सम्मसनञाणं, उदयब्बयदस्सनं;
कङ्खावितरणायं तु, सङ्गय्हति विसुद्धियं.
१५३१. तत्थ संक्लेसविक्खेपं, कुम्मग्गं परिवज्जतो;
मग्गामग्गविसुद्धीति, ञाणदस्सनमीरितं.
१५३२. ततो कथेन्ति अक्लिट्ठमुदयब्बयदस्सनं;
आदिं कत्वा पटिपदाञाणदस्सनसुद्धियं.
१५३३. पच्चयपच्चयुप्पन्ने, यथावत्थुववत्थिते;
पहातुमीहमानानं, निय्यानपटिपत्तितो.
१५३४. उपक्लेसविसुद्धो हि, पुनदेवोदयब्बयं;
अधिट्ठहित्वा भङ्गादि-ञाणेहि पटिपज्जति.
१५३५. तथा चाभिनवुप्पन्ने, भिज्जमाने विपस्सतो;
संवेगकड्ढितं ञाणं, भङ्गादिमनुतिट्ठति.
१५३६. ततो पुब्बे पवत्ता हि, संक्लेसापायसम्भवा;
पटिपत्तिविसुद्धीति, न सङ्गय्हति भावना.
१५३७. सम्पादेन्तो पनिच्चेता, चतस्सोपि विसुद्धियो;
अनिच्चा दुक्खानत्ताति, भावेय्य तिविधा कथं.
१५३८. पच्चयपच्चयुप्पन्ना, जातानन्तरभेदिनो;
अनिच्चा च पभङ्गू च, पलुज्जन्ति चवन्ति च.
१५३९. अद्धुवा च असारा च, विभवा च विनासिनो;
सङ्खता विपरिणाम-धम्मा इत्तरकालिका.
१५४०. खयधम्मा वयधम्मा, लहुकालप्पवत्तिनो;
तावकालिकधम्मा च, परित्तट्ठितिका तथा.
१५४१. खणत्तयपरिच्छिन्ना, पुब्बापरविचित्तका;
पुरक्खता निरोधस्स, सस्सता न कुदाचनं.
१५४२. जायन्ति परिहानाय, न तु जायन्ति वुद्धिया;
जिय्यमानाव तिट्ठन्ति, जिण्णा भङ्गपरायणा.
१५४३. अहुत्वायेवुप्पज्जन्ति, न कुतोचिपि आगता;
हुत्वा अन्तरधायन्ति, न तु कत्थचि सञ्चिता.
१५४४. तं तं पच्चयसामग्गि-मत्तलाभाय निस्सिता;
निरोधधम्मा जायन्ति, जाता ब्यन्ति भवन्ति ते.
१५४५. यथा नदी पब्बतेय्या, यथा दीपसिखा तथा;
सीघसीघं पवत्तन्ता, उप्पज्जन्ति वयन्ति च.
१५४६. जाता जाता निरुज्झन्ति, अञ्ञे अञ्ञे तु जायरे;
अवीचि अनुसम्बन्धा, न जानन्ति विसेसतो.
१५४७. इति नानप्पकारेन, विपस्सन्तो विचक्खणो;
अनिच्चभावनं धीरो, परिपाचेति साधुकं.
१५४८. दुक्खा च दुक्खवत्थू च, अभिण्हपरिपीळिता;
रोगा गण्डा च सल्ला च, अघतो च उपद्दवा.
१५४९. भयोपसग्गाघमूला,
सासवादीनवीतिता;
अलेणासरणाताणा,
वधका मारकामिसा.
१५५०. जातिधम्मा जराब्याधि-
सोकोपायासभागिनो;
परिदेवसभावा च,
संक्लेसा दुक्खभागिनो.
१५५१. जेगुच्छा पटिकूला च, बीभच्छा च विरूपिनो;
अजञ्ञा चपला हीना, दुग्गन्धा बालसेविता.
१५५२. सोकन्तरिकतानिच्चं, तण्हाय कड्ढिता भुसं;
कपणा दुग्गता दीना, विपन्ना च विघातिनो.
१५५३. अत्तलाभं गवेसन्ति, तंतंपच्चयनिस्सिता;
दुक्खाधिट्ठानमच्चन्तं, जाता पुन विहञ्ञरे.
१५५४. अग्गिकूपे निमुग्गाव, क्लेससन्तापभागिनो;
ओविद्धा विय सत्तीहि, सङ्खारा निच्चदुक्खिता.
१५५५. जायमाना च जिय्यन्ता, मिय्यन्ता च खणे खणे;
पसुका विय निच्चम्मा, हञ्ञन्ति सेरिकातुरा.
१५५६. तिलानि तिलयन्तेव, उच्छुयन्तेव उच्छुयो;
उदयब्बयावस्सं ते, पीळयन्ति अभिण्हसो.
१५५७. मनोरमनवाकारा, विपल्लासपरिक्खता;
इरियापथसञ्छन्ना, नोपतिट्ठन्ति दुक्खतो.
१५५८. सङ्खारेसु पनेतेसु, वेदनास्सादरोधिनो;
साव सन्दुलसम्बद्धा, सम्मोहपरिवारिता.
१५५९. ‘‘अदुं दुक्खमिदं दुक्ख’’-मिति संसारचारिनो;
दुक्खहेतुमजानन्ता, सम्भमन्ति अविद्दसु.
१५६०. सुखाकारमपस्सन्ता, दुक्खभारनिपीळिता;
पत्थेन्ति दुक्खमेवञ्ञं, बाला ब्यसनभागिनो.
१५६१. चवन्ता उपपज्जन्ता, रुक्खसाखंव मक्कटो;
दुक्खमेकं विमुच्चन्ति, ततो गण्हन्ति चापरं.
१५६२. ते दीघरत्तं सोचन्ति, तण्हासल्लसमप्पिता;
दिट्ठिपाससमुपेता, मानत्थम्भानुसायिनो.
१५६३. तमाकारं पनिच्चेवं, विपस्सन्तो विसारदो;
दुक्खानुपस्सनं नाम, परिपाचेति भावनं.
१५६४. धम्मट्ठितिनियामा हि, खन्धायतनधातुयो;
अनत्तासस्सतन्ता च, ईहाभोगविवज्जिता.
१५६५. पयोजनमधिट्ठाय, न तु ब्यापारयन्ति च;
पच्चयपच्चयुप्पन्ना, जनेतुं वाथ जायितुं.
१५६६. तथापि हेतुसामग्गि-सम्भवे सम्भवन्ति ते;
तब्भावभाविभावेन, अञ्ञमञ्ञपवत्तिता.
१५६७. अजायितुं न सक्कोन्ति, सति पच्चयसम्भवे;
पच्चयानमलाभे तु, न जायन्ति कुदाचनं.
१५६८. न किञ्चेत्थ अपेक्खित्वा, समग्गा होन्ति पच्चया;
न जनेतुं न सक्कोन्ति, समग्गा च कुदाचनं.
१५६९. यथापच्चयलाभेन, पवत्तन्ति यथा तथा;
रक्खिता वा विधाता वा, नत्थि अस्सामिका तथा.
१५७०. ‘‘अहं मम’’न्ति गण्हन्ता, परिणामेन्ति अञ्ञथा;
विस्ससन्ता हरन्तेते, पराभूता पलम्भिनो.
१५७१. रित्ता तुच्छा च सुञ्ञा च, विवित्ता सारवज्जिता;
सलक्खणपरिच्छिन्ना, धम्मा नत्थेत्थ पुग्गलो.
१५७२. जायमाना च जिय्यन्ता, मिय्यमाना च सङ्खता;
विवसा परिवत्तन्ति, वसो तेसं न कत्थचि.
१५७३. न तेसु कस्सचिस्सेरं, न तेसञ्चत्थि कत्थचि;
न चत्तनीति सङ्खारा, आधिपच्चविवज्जिता.
१५७४. कदलीपत्तवट्टीव, अञ्ञमञ्ञपतिट्ठिता;
सहजातग्घनीभूता, नोपट्ठन्ति अनत्ततो.
१५७५. अरूपनिस्सितं रूपं, अरूपं रूपनिस्सितं;
जच्चन्धपीठसप्पीव, अञ्ञमञ्ञववत्थितं.
१५७६. यन्तसुत्तेन यन्तंव, काययन्तं पवत्तति;
नामावकड्ढितं तत्थ, नत्थि अत्ता सयंवसी.
१५७७. चेतोविप्फारनिप्फन्ना, वायोधातुसमुट्ठिता;
इरियापथविञ्ञत्तिविकारा पालका मता.