११. एकादसमो परिच्छेदो

विपस्सनाविभागो

१५०६. द्विधा समुट्ठानधुरा, तिविधा भूमियो मता;

तिविधाभिनिवेसा च, सरीरं तु चतुब्बिधं.

१५०७. तिविधा भावना तत्थ, सङ्खारेसु यथारहं;

दुविधाकारमारब्भ, निज्झायति तिलक्खणं.

१५०८. अट्ठारसाकारभिन्ना, दसावत्था विभाविता;

तिधा विभागा साधेति, विमोक्खत्तयमुत्तमं.

१५०९. चतुसच्चपटिवेधा, सत्तट्ठारियपुग्गला;

क्लेसहानी यथायोगं, चतस्सो पटिसम्भिदा.

१५१०. तिविधा च समापत्ति, निरोधा च तथापरा;

निस्सन्दफलमिच्चाहु, तस्सा सासनकोविदा.

१५११. विपस्सनाभावनाय-मिति भासन्ति पण्डिता;

तमिदानि पवक्खामि, यथानुक्कमतो कथं.

१५१२. भूमिधम्मे परिग्गय्ह, विचिनन्तस्स योगिनो;

सतिया समथा वाथ, समुट्ठाति विपस्सना.

१५१३. सभावपटिवेधे च, सद्धम्मपटिपत्तियं;

पञ्ञासद्धाद्वयं तस्सा, धुरमाहु धुरन्धरा.

१५१४. तेभूमकसभावानं, सप्पच्चयपरिग्गहो;

ञातपरिञ्ञा नामायं, भूमीति पठमा मता.

१५१५. कलापतो सम्मसनं, उदयब्बयदस्सनं;

परिञ्ञातीरणा नाम, दुतिया भूमि भासिता.

१५१६. पहानपरिञ्ञा भूमि, ततियाहु ततोपरं;

भङ्गादिञाणमिच्चेवं, तिविधा भूमियो मता.

१५१७. खणसन्ततिअद्धान-वसेनेत्थ समीरिता;

अनिच्चा दुक्खानत्ताति, तिविधाभिनिवेसना.

१५१८. दिट्ठिकङ्खावितरणा, मग्गामग्गपटिप्पदा;

विसुद्धियो चतस्सोपि, सरीरन्ति निदस्सिता.

१५१९. सलक्खणववत्थानं, पच्चयाकारनिच्छयो;

कुम्मग्गपरिहारो च, तिलक्खणविपस्सना.

१५२०. इति लक्खणभिन्नत्ता, लब्भन्तेकक्खणेपि च;

देसिता हेतुभूतेन, कमेनेवं विसुद्धियो.

१५२१. सीलब्बिसुद्धिआदीनं, तथा साव परम्परा;

चित्तब्बिसुद्धिआदीनमत्थायाति पकासिता.

१५२२. दिस्समानसभावानं, पस्सन्तो पच्चयट्ठिति;

परिपन्थविमुत्तो हि, पटिपादेति भावनं.

१५२३. तथापि च विसेसेन, पटिपन्नस्स योगिनो;

तत्थ तत्थ विभूतत्ता, ठानतो भेदिता कथं.

१५२४. रूपपुब्बङ्गमं वाथ, नामपुब्बङ्गमं तथा;

अज्झत्तं वा बहिद्धा वा, यथापाकटधम्मतो.

१५२५. नामरूपादिभेदेन, भूमिधम्मपरिग्गहो;

वुत्ता दिट्ठिविसुद्धीति, अत्तदिट्ठिप्पहानतो.

१५२६. आहच्च पच्चयुप्पन्ना, तथा तब्भावभाविनो;

पवत्तन्तीति सङ्खारे, पस्सतो पन योनिसो.

१५२७. पच्चयग्गाहिनी पञ्ञा, नामरूपप्पवत्तिया;

कङ्खा तरन्ति तायाति, कङ्खावितरणा मता.

१५२८. अनिच्चा दुक्खानत्ताति, पच्चयायत्तवुत्तितो;

सङ्खिपित्वा कलापेन, सम्मसीयन्ति सङ्खता.

१५२९. उप्पादवयभावोपि, लक्खणत्तयसाधको;

पच्चयाकारमारब्भ, लक्खीयति विसेसतो.

१५३०. तस्मा सम्मसनञाणं, उदयब्बयदस्सनं;

कङ्खावितरणायं तु, सङ्गय्हति विसुद्धियं.

१५३१. तत्थ संक्लेसविक्खेपं, कुम्मग्गं परिवज्जतो;

मग्गामग्गविसुद्धीति, ञाणदस्सनमीरितं.

१५३२. ततो कथेन्ति अक्लिट्ठमुदयब्बयदस्सनं;

आदिं कत्वा पटिपदाञाणदस्सनसुद्धियं.

१५३३. पच्चयपच्चयुप्पन्ने, यथावत्थुववत्थिते;

पहातुमीहमानानं, निय्यानपटिपत्तितो.

१५३४. उपक्लेसविसुद्धो हि, पुनदेवोदयब्बयं;

अधिट्ठहित्वा भङ्गादि-ञाणेहि पटिपज्जति.

१५३५. तथा चाभिनवुप्पन्ने, भिज्जमाने विपस्सतो;

संवेगकड्ढितं ञाणं, भङ्गादिमनुतिट्ठति.

१५३६. ततो पुब्बे पवत्ता हि, संक्लेसापायसम्भवा;

पटिपत्तिविसुद्धीति, न सङ्गय्हति भावना.

१५३७. सम्पादेन्तो पनिच्चेता, चतस्सोपि विसुद्धियो;

अनिच्चा दुक्खानत्ताति, भावेय्य तिविधा कथं.

१५३८. पच्चयपच्चयुप्पन्ना, जातानन्तरभेदिनो;

अनिच्चा च पभङ्गू च, पलुज्जन्ति चवन्ति च.

१५३९. अद्धुवा च असारा च, विभवा च विनासिनो;

सङ्खता विपरिणाम-धम्मा इत्तरकालिका.

१५४०. खयधम्मा वयधम्मा, लहुकालप्पवत्तिनो;

तावकालिकधम्मा च, परित्तट्ठितिका तथा.

१५४१. खणत्तयपरिच्छिन्ना, पुब्बापरविचित्तका;

पुरक्खता निरोधस्स, सस्सता न कुदाचनं.

१५४२. जायन्ति परिहानाय, न तु जायन्ति वुद्धिया;

जिय्यमानाव तिट्ठन्ति, जिण्णा भङ्गपरायणा.

१५४३. अहुत्वायेवुप्पज्जन्ति, न कुतोचिपि आगता;

हुत्वा अन्तरधायन्ति, न तु कत्थचि सञ्चिता.

१५४४. तं तं पच्चयसामग्गि-मत्तलाभाय निस्सिता;

निरोधधम्मा जायन्ति, जाता ब्यन्ति भवन्ति ते.

१५४५. यथा नदी पब्बतेय्या, यथा दीपसिखा तथा;

सीघसीघं पवत्तन्ता, उप्पज्जन्ति वयन्ति च.

१५४६. जाता जाता निरुज्झन्ति, अञ्ञे अञ्ञे तु जायरे;

अवीचि अनुसम्बन्धा, न जानन्ति विसेसतो.

१५४७. इति नानप्पकारेन, विपस्सन्तो विचक्खणो;

अनिच्चभावनं धीरो, परिपाचेति साधुकं.

१५४८. दुक्खा च दुक्खवत्थू च, अभिण्हपरिपीळिता;

रोगा गण्डा च सल्ला च, अघतो च उपद्दवा.

१५४९. भयोपसग्गाघमूला,

सासवादीनवीतिता;

अलेणासरणाताणा,

वधका मारकामिसा.

१५५०. जातिधम्मा जराब्याधि-

सोकोपायासभागिनो;

परिदेवसभावा च,

संक्लेसा दुक्खभागिनो.

१५५१. जेगुच्छा पटिकूला च, बीभच्छा च विरूपिनो;

अजञ्ञा चपला हीना, दुग्गन्धा बालसेविता.

१५५२. सोकन्तरिकतानिच्चं, तण्हाय कड्ढिता भुसं;

कपणा दुग्गता दीना, विपन्ना च विघातिनो.

१५५३. अत्तलाभं गवेसन्ति, तंतंपच्चयनिस्सिता;

दुक्खाधिट्ठानमच्चन्तं, जाता पुन विहञ्ञरे.

१५५४. अग्गिकूपे निमुग्गाव, क्लेससन्तापभागिनो;

ओविद्धा विय सत्तीहि, सङ्खारा निच्चदुक्खिता.

१५५५. जायमाना च जिय्यन्ता, मिय्यन्ता च खणे खणे;

पसुका विय निच्चम्मा, हञ्ञन्ति सेरिकातुरा.

१५५६. तिलानि तिलयन्तेव, उच्छुयन्तेव उच्छुयो;

उदयब्बयावस्सं ते, पीळयन्ति अभिण्हसो.

१५५७. मनोरमनवाकारा, विपल्लासपरिक्खता;

इरियापथसञ्छन्ना, नोपतिट्ठन्ति दुक्खतो.

१५५८. सङ्खारेसु पनेतेसु, वेदनास्सादरोधिनो;

साव सन्दुलसम्बद्धा, सम्मोहपरिवारिता.

१५५९. ‘‘अदुं दुक्खमिदं दुक्ख’’-मिति संसारचारिनो;

दुक्खहेतुमजानन्ता, सम्भमन्ति अविद्दसु.

१५६०. सुखाकारमपस्सन्ता, दुक्खभारनिपीळिता;

पत्थेन्ति दुक्खमेवञ्ञं, बाला ब्यसनभागिनो.

१५६१. चवन्ता उपपज्जन्ता, रुक्खसाखंव मक्कटो;

दुक्खमेकं विमुच्चन्ति, ततो गण्हन्ति चापरं.

१५६२. ते दीघरत्तं सोचन्ति, तण्हासल्लसमप्पिता;

दिट्ठिपाससमुपेता, मानत्थम्भानुसायिनो.

१५६३. तमाकारं पनिच्चेवं, विपस्सन्तो विसारदो;

दुक्खानुपस्सनं नाम, परिपाचेति भावनं.

१५६४. धम्मट्ठितिनियामा हि, खन्धायतनधातुयो;

अनत्तासस्सतन्ता च, ईहाभोगविवज्जिता.

१५६५. पयोजनमधिट्ठाय, न तु ब्यापारयन्ति च;

पच्चयपच्चयुप्पन्ना, जनेतुं वाथ जायितुं.

१५६६. तथापि हेतुसामग्गि-सम्भवे सम्भवन्ति ते;

तब्भावभाविभावेन, अञ्ञमञ्ञपवत्तिता.

१५६७. अजायितुं न सक्कोन्ति, सति पच्चयसम्भवे;

पच्चयानमलाभे तु, न जायन्ति कुदाचनं.

१५६८. न किञ्चेत्थ अपेक्खित्वा, समग्गा होन्ति पच्चया;

न जनेतुं न सक्कोन्ति, समग्गा च कुदाचनं.

१५६९. यथापच्चयलाभेन, पवत्तन्ति यथा तथा;

रक्खिता वा विधाता वा, नत्थि अस्सामिका तथा.

१५७०. ‘‘अहं मम’’न्ति गण्हन्ता, परिणामेन्ति अञ्ञथा;

विस्ससन्ता हरन्तेते, पराभूता पलम्भिनो.

१५७१. रित्ता तुच्छा च सुञ्ञा च, विवित्ता सारवज्जिता;

सलक्खणपरिच्छिन्ना, धम्मा नत्थेत्थ पुग्गलो.

१५७२. जायमाना च जिय्यन्ता, मिय्यमाना च सङ्खता;

विवसा परिवत्तन्ति, वसो तेसं न कत्थचि.

१५७३. न तेसु कस्सचिस्सेरं, न तेसञ्चत्थि कत्थचि;

न चत्तनीति सङ्खारा, आधिपच्चविवज्जिता.

१५७४. कदलीपत्तवट्टीव, अञ्ञमञ्ञपतिट्ठिता;

सहजातग्घनीभूता, नोपट्ठन्ति अनत्ततो.

१५७५. अरूपनिस्सितं रूपं, अरूपं रूपनिस्सितं;

जच्चन्धपीठसप्पीव, अञ्ञमञ्ञववत्थितं.

१५७६. यन्तसुत्तेन यन्तंव, काययन्तं पवत्तति;

नामावकड्ढितं तत्थ, नत्थि अत्ता सयंवसी.

१५७७. चेतोविप्फारनिप्फन्ना, वायोधातुसमुट्ठिता;

इरियापथविञ्ञत्तिविकारा पालका मता.