६. छट्ठो परिच्छेदो

रूपविभागो

४८१. इति पञ्चपरिच्छेद-परिच्छिन्नत्थसङ्गहं;

नामधम्ममसेसेन, विभावेत्वा सभावतो.

४८२. सप्पभेदं पवक्खामि, रूपधम्ममितो परं;

भूतोपादायभेदेन, दुविधम्पि पकासितं.

४८३. उद्देसलक्खणादीहि, विभागजनका तथा;

कलापुप्पत्तितो चापि, यथानुक्कमतो कथं?

४८४. रुप्पतीति भवे रूपविकारप्पच्चयेसति;

रूपरूपं तथा रूपपरियापन्नतोपरं.

४८५. भूतरूपं तु पथवी, आपो तेजो तथापरो;

वायो च भवतूपादारूपमेत्थाति भासितं.

४८६. भूतरूपमुपादाय, पवत्तति न चञ्ञथा;

इच्चुपादायरूपन्ति, रूपं सेसमुदीरितं.

४८७. चक्खु सोतञ्च घानञ्च, जिव्हा कायोति पञ्चधा;

पसादरूपमक्खातं, नोपसादं पनेतरं.

४८८. रूपसद्दगन्धरसा, फोट्ठब्बमिति पञ्चधा;

रूपं पसादविसयं, पसादो गोचरंपरं.

४८९. इत्थत्तं पुरिसत्तञ्च, भावरूपमुदीरितं;

जीवितिन्द्रियरूपन्ति, उपादिन्नपवत्तिकं.

४९०. वत्थुरूपं तु हदयं, यं धातुद्वयनिस्सयं;

कबळीकारमाहाररूपमिच्चाहु पण्डिता.

४९१. रूपधम्मसभावत्ता, रूपन्ति परिदीपितं;

इच्चेवमट्ठारसधा, रूपरूपमुदीरितं.

४९२. अनिप्फन्नसभावत्ता, रूपाकारोपलक्खितं;

अनिप्फन्नं नाम रूपं, दसधा परिदीपितं.

४९३. रूपप्परिच्छेदं रूपमिच्चाकासो पकासितो;

कायब्बचीविञ्ञत्तिकं, द्वयं विञ्ञत्तिरूपकं.

४९४. लहुता मुदुता कम्म-ञ्ञता विञ्ञत्तिया सह;

विकाररूपमिच्चाहु, पञ्चधा च विभाविनो.

४९५. उपचयो सन्तति च, जरतानिच्चताति च;

चतुधा लक्खणरूपं, रूपकण्डे विभावितं.

४९६. इच्चेवमट्ठवीसतिविधानिपि विचक्खणो;

रूपानि लक्खणादीहि, विभावेय्य यथाक्कमं.

४९७. खरता पथवीधातु, सायं कक्खळलक्खणा;

कलापाधिट्ठानरसा, पटिग्गाहोति गय्हति.

४९८. आबन्धनमापोधातु, सा पग्घरणलक्खणा;

कलापाबन्धनरसा, सङ्गहत्तेन गय्हति.

४९९. तेजनत्तं तेजोधातु, सायमुण्हत्तलक्खणा;

पाचनरसा मद्दवा-नुप्पादनन्ति गय्हति.

५००. वायोधातु वायनत्तं, सा वित्थम्भनलक्खणा;

समीरणरसाभिनि-हारभावेन गय्हति.

५०१. सब्बत्थाविनिभुत्तापि, असम्मिस्सितलक्खणा;

तंतंभावसमुस्सन्नसम्भारेसुपलक्खिता.

५०२. अञ्ञमञ्ञेनुपत्थद्धा, सेसरूपस्स निस्सया;

चतुद्धेवं कलापेसु, महाभूता पवत्तरे.

५०३. चक्खु सम्भारचक्खुम्हि, सत्तक्खिपटलोचिते;

कण्हमण्डलमज्झम्हि, पसादोति पवुच्चति.

५०४. येन चक्खुपसादेन, रूपानि अनुपस्सति;

परित्तं सुखुमं चेतं, ऊकासिरसमूपमं.

५०५. सोतं सोतबिलस्सन्तो,

तम्बलोमाचिते तथा;

अङ्गुलिवेधनाकारे,

पसादोति पवुच्चति.

५०६. अन्तो अजपदट्ठाने, घानं घानबिले ठितं;

जिव्हा जिव्हाय मज्झम्हि, उप्पलाकारसन्निभे.

५०७. इच्चेवं पन चत्तारो, तंतंदेसववत्थिता;

कायप्पसादो कायम्हि, उपादिन्नेति पञ्चधा.

५०८. कप्पासपटलस्नेह-सन्निभा भूतनिस्सिता;

पसादा जीवितारक्खा, रूपादिपरिवारिता.

५०९. धीता राजकुमाराव, कलापन्तरवुत्तिनो;

द्वारभूताव पच्चेकं, पञ्चविञ्ञाणवीथिया.

५१०. रूपादाभिघातारहभूतानं वा यथाक्कमं;

दट्ठुकामनिदानादिकम्मभूतानमेव वा.

५११. पसादलक्खणा रूपा-दाविञ्जनरसा तथा;

पञ्चविञ्ञाणयुगळं, द्वारभावेन गय्हरे.

५१२. रूपं निभासो भूतानं, सद्दो निग्घोसनं तथा;

गन्धोव गन्धनं तत्थ, रसो च रसनीयता.

५१३. इच्चेवं पन चत्तारो, गोचरा भूतनिस्सिता;

भूतत्तयञ्च फोट्ठब्बमापोधातुविवज्जितं.

५१४. सद्दो अनियतो तत्थ, तदञ्ञो सहवुत्तिनो;

तंतंसभावभेदेन, तंतंद्वारोपलक्खितो.

५१५. पञ्चेव पञ्चविञ्ञाणवीथिया विसया मता;

चक्खादिपटिहननलक्खणाव यथाक्कमं.

५१६. पञ्चविञ्ञाणयुगळालम्बभावरसा तथा;

पञ्चविञ्ञाणयुगळं, गोचरत्तेन गय्हरे.

५१७. इत्थिन्द्रियं पनित्थत्तमित्थिभावोति भासितो;

पुरिसत्तं तथा भावो, पुरिसिन्द्रियनामको.

५१८. तं द्वयं पनुपादिन्नकाये सब्बत्थ लब्भति;

कलापन्तरभिन्नञ्च, भिन्नसन्तानवुत्ति च.

५१९. वसे वत्तेति लिङ्गान-मित्थिपुम्भावलक्खणं;

इत्थीति च पुरिसोति, पकासनरसं तथा.

५२०. इत्थीनं पुरिसानञ्च, लिङ्गस्स च यथाक्कमं;

निमित्तकुत्ताकप्पानं, कारणत्तेन गय्हति.

५२१. सत्ता मरन्ति नासेन, यस्स पाणन्ति वुत्तिया;

सजीवमतकायानं, भेदो येनोपलक्खितो.

५२२. तदेतं कम्मजातान-मनुपालनलक्खणं;

जीवितं जीवनरसं, आयुबद्धोति गय्हति.

५२३. मनोधातुया च तथा, मनोविञ्ञाणधातुया;

निस्सयलक्खणं वत्थु-रूपं हदयसम्मतं.

५२४. समाधानरसं तास-मुब्बाहत्तेन गय्हति;

यस्मिं कुप्पितकालम्हि, विक्खित्ता होन्ति पाणिनो.

५२५. कायो यस्सानुसारेन, चित्तक्खेपेन खिज्जति;

यस्मिं निरुद्धे विञ्ञाण-सोतोपि च निरुज्झति.

५२६. यं निस्साय पतिट्ठाति, पटिसन्धि भवन्तरे;

तदेतं कम्मसम्भूतं, पञ्चवोकारभूमियं.

५२७. मज्झे हदयकोसम्हि, अड्ढपसतलोहिते;

भूतरूपमुपादाय, चक्खादि विय वत्तति.

५२८. कबळीकारो आहारो, रूपाहरणलक्खणो;

कायानुयापनरसो, उपत्थम्भोति गय्हति.

५२९. ओजाय याय यापेन्ति, आहारस्नेहसत्तिया;

पाणिनो कामलोकम्हि, सायमेवं पवुच्चति.

५३०. आकासधातु रूपानं, परियोसानलक्खणा;

परिच्छेदरसा रूपमरियादोति गय्हति.

५३१. सलक्खणपरिच्छिन्नरूपधम्मपरिग्गहे;

योगीनमुपकाराय, यं देसेसि दयापरो.

५३२. परिच्छिन्नसभावानं, कलापानं यथारहं;

परियन्तानमेवेस, तदाकारो पवुच्चति.

५३३. गमनादिवचीघोसपवत्तम्हि यथाक्कमं;

वायोपथविधातूनं, यो विकारो समत्थता.

५३४. सहजोपादिन्नकानं, क्रियावाचापवत्तिया;

विप्फन्दघट्टनाहेतु, चित्तानुपरिवत्तको.

५३५. स विकारविसेसोयं, विञ्ञत्तीति पकासितो;

विञ्ञापेतीति कायेन, वाचाय च विचिन्तितं.

५३६. वायोपथवाधिकानं, भूतानमिति केचन;

पवुत्ता तादिना काय-परिग्गहसुखाय या.

५३७. कायो यस्सानुभावेन,

सहाभोगोव खायति;

यं निरोधा पराभूतो,

सेति निच्चेतनो यथा.

५३८. लोके पपञ्चा वत्तन्ति, बहुधा याय निम्मिता;

कप्पेन्ति कायमत्तानं, बाला याय च वञ्चिता.

५३९. सायं कायवचीकम्म-द्वारभावेन लक्खिता;

ब्यापारघट्टनाहेतु-विकाराकारलक्खणा.

५४०. कायवाचाअधिप्पाय-पकासनरसा तथा;

कायविप्फन्दघट्टन-हेतुभावेन गय्हति.

५४१. लहुता पन रूपानं, अदन्धाकारलक्खणा;

अवित्थानरसा सल्ल-हुकवुत्तीति गय्हति.

५४२. मुदुतापि च रूपानं, कक्खळाभावलक्खणा;

किच्चाविरुज्झनरसा, अनुकुल्यन्ति गय्हति.

५४३. कम्मञ्ञता च रूपानं, अलंकिच्चस्स लक्खणा;

पवत्तिसम्पत्तिरसा, योग्गभावोति गय्हति.

५४४. सप्पायमुतुमाहारं, लद्धा चित्तमनामयं;

लहू मुदु च कम्मञ्ञं, यदा रूपं पवत्तति.

५४५. तथा पवत्तरूपस्स, पवत्ताकारभेदितं;

लहुतादित्तयम्पेतं, सहवुत्ति तदा भवे.

५४६. सप्पायपटिवेधाय, पटिपत्तुपकारिका;

साकारा रूपसम्पत्ति, पञ्ञत्तेवं महेसिना.

५४७. रूपस्सोपचयो नाम, रूपस्साचयलक्खणो;

रूपुम्मुज्जापनरसो, पारिपूरीति गय्हति.

५४८. पवत्तिलक्खणा रूप-सन्ततीति पकासिता;

अनुप्पबन्धनरसा, अविच्छेदोति गय्हति.

५४९. रूपमाचयरूपेन, जायतिच्चुपरूपरि;

पेक्खतोपचायाकारा, जाति गय्हति योगिना.

५५०. अनुप्पबन्धाकारेन, जायतीति समेक्खतो;

तदायं सन्तताकारा, समुपट्ठासि चेतसि.

५५१. एवमाभोगभेदेन, जातिरूपं द्विधा कतं;

अत्थूपलद्धिभावेन, जायन्तं वाथ केवलं.

५५२. रूपविवित्तमोकासं, पुरक्खत्तेन चीयति;

अभावा पन भावाय, पवत्तमिति सन्तति.