६. छट्ठो परिच्छेदो
रूपविभागो
४८१. इति पञ्चपरिच्छेद-परिच्छिन्नत्थसङ्गहं;
नामधम्ममसेसेन, विभावेत्वा सभावतो.
४८२. सप्पभेदं पवक्खामि, रूपधम्ममितो परं;
भूतोपादायभेदेन, दुविधम्पि पकासितं.
४८३. उद्देसलक्खणादीहि, विभागजनका तथा;
कलापुप्पत्तितो चापि, यथानुक्कमतो कथं?
४८४. रुप्पतीति भवे रूपविकारप्पच्चयेसति;
रूपरूपं तथा रूपपरियापन्नतोपरं.
४८५. भूतरूपं तु पथवी, आपो तेजो तथापरो;
वायो च भवतूपादारूपमेत्थाति भासितं.
४८६. भूतरूपमुपादाय, पवत्तति न चञ्ञथा;
इच्चुपादायरूपन्ति, रूपं सेसमुदीरितं.
४८७. चक्खु सोतञ्च घानञ्च, जिव्हा कायोति पञ्चधा;
पसादरूपमक्खातं, नोपसादं पनेतरं.
४८८. रूपसद्दगन्धरसा, फोट्ठब्बमिति पञ्चधा;
रूपं पसादविसयं, पसादो गोचरंपरं.
४८९. इत्थत्तं पुरिसत्तञ्च, भावरूपमुदीरितं;
जीवितिन्द्रियरूपन्ति, उपादिन्नपवत्तिकं.
४९०. वत्थुरूपं तु हदयं, यं धातुद्वयनिस्सयं;
कबळीकारमाहाररूपमिच्चाहु पण्डिता.
४९१. रूपधम्मसभावत्ता, रूपन्ति परिदीपितं;
इच्चेवमट्ठारसधा, रूपरूपमुदीरितं.
४९२. अनिप्फन्नसभावत्ता, रूपाकारोपलक्खितं;
अनिप्फन्नं नाम रूपं, दसधा परिदीपितं.
४९३. रूपप्परिच्छेदं रूपमिच्चाकासो पकासितो;
कायब्बचीविञ्ञत्तिकं, द्वयं विञ्ञत्तिरूपकं.
४९४. लहुता मुदुता कम्म-ञ्ञता विञ्ञत्तिया सह;
विकाररूपमिच्चाहु, पञ्चधा च विभाविनो.
४९५. उपचयो सन्तति च, जरतानिच्चताति च;
चतुधा लक्खणरूपं, रूपकण्डे विभावितं.
४९६. इच्चेवमट्ठवीसतिविधानिपि विचक्खणो;
रूपानि लक्खणादीहि, विभावेय्य यथाक्कमं.
४९७. खरता पथवीधातु, सायं कक्खळलक्खणा;
कलापाधिट्ठानरसा, पटिग्गाहोति गय्हति.
४९८. आबन्धनमापोधातु, सा पग्घरणलक्खणा;
कलापाबन्धनरसा, सङ्गहत्तेन गय्हति.
४९९. तेजनत्तं तेजोधातु, सायमुण्हत्तलक्खणा;
पाचनरसा मद्दवा-नुप्पादनन्ति गय्हति.
५००. वायोधातु वायनत्तं, सा वित्थम्भनलक्खणा;
समीरणरसाभिनि-हारभावेन गय्हति.
५०१. सब्बत्थाविनिभुत्तापि, असम्मिस्सितलक्खणा;
तंतंभावसमुस्सन्नसम्भारेसुपलक्खिता.
५०२. अञ्ञमञ्ञेनुपत्थद्धा, सेसरूपस्स निस्सया;
चतुद्धेवं कलापेसु, महाभूता पवत्तरे.
५०३. चक्खु सम्भारचक्खुम्हि, सत्तक्खिपटलोचिते;
कण्हमण्डलमज्झम्हि, पसादोति पवुच्चति.
५०४. येन चक्खुपसादेन, रूपानि अनुपस्सति;
परित्तं सुखुमं चेतं, ऊकासिरसमूपमं.
५०५. सोतं सोतबिलस्सन्तो,
तम्बलोमाचिते तथा;
अङ्गुलिवेधनाकारे,
पसादोति पवुच्चति.
५०६. अन्तो अजपदट्ठाने, घानं घानबिले ठितं;
जिव्हा जिव्हाय मज्झम्हि, उप्पलाकारसन्निभे.
५०७. इच्चेवं पन चत्तारो, तंतंदेसववत्थिता;
कायप्पसादो कायम्हि, उपादिन्नेति पञ्चधा.
५०८. कप्पासपटलस्नेह-सन्निभा भूतनिस्सिता;
पसादा जीवितारक्खा, रूपादिपरिवारिता.
५०९. धीता राजकुमाराव, कलापन्तरवुत्तिनो;
द्वारभूताव पच्चेकं, पञ्चविञ्ञाणवीथिया.
५१०. रूपादाभिघातारहभूतानं वा यथाक्कमं;
दट्ठुकामनिदानादिकम्मभूतानमेव वा.
५११. पसादलक्खणा रूपा-दाविञ्जनरसा तथा;
पञ्चविञ्ञाणयुगळं, द्वारभावेन गय्हरे.
५१२. रूपं निभासो भूतानं, सद्दो निग्घोसनं तथा;
गन्धोव गन्धनं तत्थ, रसो च रसनीयता.
५१३. इच्चेवं पन चत्तारो, गोचरा भूतनिस्सिता;
भूतत्तयञ्च फोट्ठब्बमापोधातुविवज्जितं.
५१४. सद्दो अनियतो तत्थ, तदञ्ञो सहवुत्तिनो;
तंतंसभावभेदेन, तंतंद्वारोपलक्खितो.
५१५. पञ्चेव पञ्चविञ्ञाणवीथिया विसया मता;
चक्खादिपटिहननलक्खणाव यथाक्कमं.
५१६. पञ्चविञ्ञाणयुगळालम्बभावरसा तथा;
पञ्चविञ्ञाणयुगळं, गोचरत्तेन गय्हरे.
५१७. इत्थिन्द्रियं पनित्थत्तमित्थिभावोति भासितो;
पुरिसत्तं तथा भावो, पुरिसिन्द्रियनामको.
५१८. तं द्वयं पनुपादिन्नकाये सब्बत्थ लब्भति;
कलापन्तरभिन्नञ्च, भिन्नसन्तानवुत्ति च.
५१९. वसे वत्तेति लिङ्गान-मित्थिपुम्भावलक्खणं;
इत्थीति च पुरिसोति, पकासनरसं तथा.
५२०. इत्थीनं पुरिसानञ्च, लिङ्गस्स च यथाक्कमं;
निमित्तकुत्ताकप्पानं, कारणत्तेन गय्हति.
५२१. सत्ता मरन्ति नासेन, यस्स पाणन्ति वुत्तिया;
सजीवमतकायानं, भेदो येनोपलक्खितो.
५२२. तदेतं कम्मजातान-मनुपालनलक्खणं;
जीवितं जीवनरसं, आयुबद्धोति गय्हति.
५२३. मनोधातुया च तथा, मनोविञ्ञाणधातुया;
निस्सयलक्खणं वत्थु-रूपं हदयसम्मतं.
५२४. समाधानरसं तास-मुब्बाहत्तेन गय्हति;
यस्मिं कुप्पितकालम्हि, विक्खित्ता होन्ति पाणिनो.
५२५. कायो यस्सानुसारेन, चित्तक्खेपेन खिज्जति;
यस्मिं निरुद्धे विञ्ञाण-सोतोपि च निरुज्झति.
५२६. यं निस्साय पतिट्ठाति, पटिसन्धि भवन्तरे;
तदेतं कम्मसम्भूतं, पञ्चवोकारभूमियं.
५२७. मज्झे हदयकोसम्हि, अड्ढपसतलोहिते;
भूतरूपमुपादाय, चक्खादि विय वत्तति.
५२८. कबळीकारो आहारो, रूपाहरणलक्खणो;
कायानुयापनरसो, उपत्थम्भोति गय्हति.
५२९. ओजाय याय यापेन्ति, आहारस्नेहसत्तिया;
पाणिनो कामलोकम्हि, सायमेवं पवुच्चति.
५३०. आकासधातु रूपानं, परियोसानलक्खणा;
परिच्छेदरसा रूपमरियादोति गय्हति.
५३१. सलक्खणपरिच्छिन्नरूपधम्मपरिग्गहे;
योगीनमुपकाराय, यं देसेसि दयापरो.
५३२. परिच्छिन्नसभावानं, कलापानं यथारहं;
परियन्तानमेवेस, तदाकारो पवुच्चति.
५३३. गमनादिवचीघोसपवत्तम्हि यथाक्कमं;
वायोपथविधातूनं, यो विकारो समत्थता.
५३४. सहजोपादिन्नकानं, क्रियावाचापवत्तिया;
विप्फन्दघट्टनाहेतु, चित्तानुपरिवत्तको.
५३५. स विकारविसेसोयं, विञ्ञत्तीति पकासितो;
विञ्ञापेतीति कायेन, वाचाय च विचिन्तितं.
५३६. वायोपथवाधिकानं, भूतानमिति केचन;
पवुत्ता तादिना काय-परिग्गहसुखाय या.
५३७. कायो यस्सानुभावेन,
सहाभोगोव खायति;
यं निरोधा पराभूतो,
सेति निच्चेतनो यथा.
५३८. लोके पपञ्चा वत्तन्ति, बहुधा याय निम्मिता;
कप्पेन्ति कायमत्तानं, बाला याय च वञ्चिता.
५३९. सायं कायवचीकम्म-द्वारभावेन लक्खिता;
ब्यापारघट्टनाहेतु-विकाराकारलक्खणा.
५४०. कायवाचाअधिप्पाय-पकासनरसा तथा;
कायविप्फन्दघट्टन-हेतुभावेन गय्हति.
५४१. लहुता पन रूपानं, अदन्धाकारलक्खणा;
अवित्थानरसा सल्ल-हुकवुत्तीति गय्हति.
५४२. मुदुतापि च रूपानं, कक्खळाभावलक्खणा;
किच्चाविरुज्झनरसा, अनुकुल्यन्ति गय्हति.
५४३. कम्मञ्ञता च रूपानं, अलंकिच्चस्स लक्खणा;
पवत्तिसम्पत्तिरसा, योग्गभावोति गय्हति.
५४४. सप्पायमुतुमाहारं, लद्धा चित्तमनामयं;
लहू मुदु च कम्मञ्ञं, यदा रूपं पवत्तति.
५४५. तथा पवत्तरूपस्स, पवत्ताकारभेदितं;
लहुतादित्तयम्पेतं, सहवुत्ति तदा भवे.
५४६. सप्पायपटिवेधाय, पटिपत्तुपकारिका;
साकारा रूपसम्पत्ति, पञ्ञत्तेवं महेसिना.
५४७. रूपस्सोपचयो नाम, रूपस्साचयलक्खणो;
रूपुम्मुज्जापनरसो, पारिपूरीति गय्हति.
५४८. पवत्तिलक्खणा रूप-सन्ततीति पकासिता;
अनुप्पबन्धनरसा, अविच्छेदोति गय्हति.
५४९. रूपमाचयरूपेन, जायतिच्चुपरूपरि;
पेक्खतोपचायाकारा, जाति गय्हति योगिना.
५५०. अनुप्पबन्धाकारेन, जायतीति समेक्खतो;
तदायं सन्तताकारा, समुपट्ठासि चेतसि.
५५१. एवमाभोगभेदेन, जातिरूपं द्विधा कतं;
अत्थूपलद्धिभावेन, जायन्तं वाथ केवलं.
५५२. रूपविवित्तमोकासं, पुरक्खत्तेन चीयति;
अभावा पन भावाय, पवत्तमिति सन्तति.