५. पञ्चमो परिच्छेदो

कम्मविभागो

३२८. विभागं पन कम्मानं,

पवक्खामि इतो परं;

कम्मपाकक्रियाभेदे,

अमोहाय समासतो.

३२९. कम्मपच्चयकम्मन्ति, चेतनाव समीरिता;

तत्थापि नानक्खणिका, पुञ्ञापुञ्ञाव चेतना.

३३०. देति पाकमधिट्ठाय, सम्पयुत्ते यथारहं;

कम्मस्सायूहनट्ठेन, पवत्तत्ता हि चेतना.

३३१. क्लेसानुसयसन्ताने, पाकधम्मा हि जायरे;

पहीनानुसयानं तु, क्रियामत्तं पवत्तति.

३३२. मूलभावा च सब्बेसं, तथेवावज्जनद्वयं;

जनितानि च कम्मेहि, विपाकानि पवत्तरे.

३३३. चित्तुप्पादवसेनेव, कम्मं तेत्तिंसधा ठितं;

कम्मचतुक्कभेदेहि, विभावेय्य विचक्खणो.

३३४. पच्चुप्पन्नादिकण्हादि-जनकादिगरादितो;

दिट्ठधम्मादिकामादि-भेदा छधा यथाक्कमं.

३३५. यं पापं सुखवोकिण्णं, अकिच्छेन करीयति;

पच्चुप्पन्नसुखं कम्मं, आयतिं दुक्खपाकजं.

३३६. किच्छेन दुक्खवोकिण्णं, यदि पापं करीयति;

पच्चुप्पन्ने च तं दुक्खं, आयतिं दुक्खपाकजं.

३३७. किच्छेन दुक्खवोकिण्णं, यदि पुञ्ञं करीयति;

पच्चुप्पन्नम्हि तं दुक्खं, आयतिं सुखपाकजं.

३३८. यं पुञ्ञं सुखवोकिण्णं, अकिच्छेन करीयति;

पच्चुप्पन्नसुखञ्चेव, आयतिं सुखपाकजं.

३३९. विससंसट्ठमधुरं, सविसं तित्तकं तथा;

गोमुत्तमधुभेसज्ज-मिच्चोपम्मं यथाक्कमं.

३४०. समादाने विपाके च, सुखदुक्खप्पभेदितं;

कम्ममेवं चतुद्धाति, पकासेन्ति तथागता.

३४१. आनन्तरियकम्मादि, एकन्तकटुकावहं;

कण्हं कण्हविपाकन्ति, कम्मं दुग्गतिगामिकं.

३४२. पठमज्झानकम्मादि, एकन्तेन सुखावहं;

सुक्कं सुक्कविपाकन्ति, कम्मं सग्गूपपत्तिकं.

३४३. वोकिण्णकम्म वोकिण्ण-सुखदुक्खूपपत्तिकं;

कण्हसुक्कं कण्हसुक्क-विपाकन्ति समीरितं.

३४४. अकण्हसुक्कमीरेन्ति, अकण्हसुक्कपाकदं;

कम्मं लोकुत्तरं लोके, गतिकम्मक्खयावहं.

३४५. इति वट्टप्पवत्तम्हि, क्लेसवोदानभेदितं;

कम्मक्खयेन सङ्गय्ह, चतुधा कम्ममीरितं.

३४६. जनकञ्चेवुपत्थम्भ-मुपपीळोपघातकं;

चतुधा किच्चभेदेन, कम्ममेवं पवुच्चति.

३४७. जनेति जनकं पाकं, तं छिन्दतुपपीळकं;

तं पवत्तेतुपत्थम्भं, तं घातेतोपघातकं.

३४८. करोति अत्तनो पाक-स्सावकासन्ति भासितं;

पाकदायककम्मं तु, यं किञ्चि जनकं भवे.

३४९. बाधमानककम्मं तु, तं पाकमुपपीळकं;

उपघातकमीरेन्ति, तदुपच्छेदकंपरे.

३५०. गरुकासन्नमाचिण्णं, कटत्ताकम्मुना सह;

कम्मं चतुब्बिधं पाक-परियायप्पभेदतो.

३५१. महग्गतानन्तरियं, गरुकम्मन्ति वुच्चति;

कतं चिन्तितमासन्न-मासन्नमरणेन तु.

३५२. बाहुल्लेन समाचिण्णमाचिण्णन्ति पवुच्चति;

सेसं पुञ्ञमपुञ्ञञ्च, कटत्ताकम्ममीरितं.

३५३. दिट्ठधम्मे वेदनीयमुपपज्जापरे तथा;

परियायवेदनीयमिति चाहोसिकम्मुना.

३५४. पाककालवसेनाथ, कालातीतवसेन च;

चतुधेवम्पि अक्खातं, कम्ममादिच्चबन्धुना.

३५५. दिट्ठधम्मे वेदनीयं, पठमं जवनं भवे;

अलद्धासेवनत्ताव, असमत्थं भवन्तरे.

३५६. वेदनीयं तुपपज्जपरियोसानमीरितं;

परिनिट्ठितकम्मत्ता, विपच्चति अनन्तरे.

३५७. सेसानि वेदनीयानि, परियायापरे पन;

लद्धासेवनतो पाकं, जनेन्ति सति पच्चये.

३५८. वुच्चन्ताहोसिकम्मानि, कालातीतानि सब्बथा;

उच्छिन्नतण्हामूलानि, पच्चयालाभतो तथा.

३५९. चतुधा पुन कामादिभूमिभेदेन भासितं;

पुञ्ञापुञ्ञवसा द्वेधा, कामावचरिकं भवे.

३६०. अपुञ्ञं तत्थ सावज्ज-मनिट्ठफलदायकं;

तं कम्मफस्सद्वारेहि, दुविधं सम्पवत्तति.+

३६१. कायद्वारं वचीद्वारं, मनोद्वारन्ति तादिना;

कम्मद्वारत्तयं वुत्तं, फस्सद्वारा छ दीपिता.

३६२. कम्मद्वारे मनोद्वारे, पञ्चद्वारा समोहिता;

फस्सद्वारमनोद्वारं, कम्मद्वारत्तयं कतं.

३६३. तथा हि कायविञ्ञत्तिं, जनेत्वा जातचेतना;

कायकम्मं वचीकम्मं, वचीभेदपवत्तिका.

३६४. विञ्ञत्तिद्वयसम्पत्ता, मनोकम्मन्ति वुच्चति;

भेदोयं परियायेन, कम्मानमिति दीपितो.

३६५. पाणघातादिकं कम्मं, काये बाहुल्लवुत्तितो;

कायकम्मं वचीकम्मं, मुसावादादिकं तथा.

३६६. अभिज्झादि मनोकम्मं, तीसु द्वारेसु जायति;

द्वीसु द्वारेसु सेसानि, भेदोयं परमत्थतो.

३६७. फस्सद्वारमनोद्वारे, विञ्ञत्तिद्वयमीरितं;

पञ्चद्वारे द्वयं नत्थि, अयमेत्थ विनिच्छयो.

३६८. अक्खन्तिञाण कोसज्जं, दुस्सिल्यं मुट्ठसच्चता;

इच्चासंवरभेदेन, अट्ठद्वारेसु जायति.

३६९. कम्मद्वारत्तयञ्चेव, पञ्चद्वारा तथापरे;

असंवरानं पञ्चन्नं, अट्ठ द्वारा पकासिता.

३७०. तत्थ कम्मपथप्पत्तं, पटिसन्धिफलावहं;

पाणघातादिभेदेन, दसधा सम्पवत्तति.

३७१. पाणातिपातो फरुसं, ब्यापादो च तथापरो;

इच्चेवं तिविधं कम्मं, दोसमूलेहि जायति.

३७२. मिच्छाचारो अभिज्झा च, मिच्छादिट्ठि तथापरा;

इच्चेवं तिविधं कम्मं, लोभमूलेहि जायति.

३७३. थेय्यादानं मुसावादो, पिसुणं सम्फलापनं;

कम्मं चतुब्बिधम्मेतं, द्विमूलेहि पवत्तति.

३७४. छन्दादोसा भया मोहा, पापं कुब्बन्ति पाणिनो;

तस्मा छन्दादिभेदेन, चत्तालीसविधं भवे.

३७५. इच्चापुञ्ञं पकासेन्ति, चतुरापायसाधकं;

अञ्ञत्थापि पवत्तम्हि, विपत्तिफलसाधनं.

३७६. तिविधं पन पुञ्ञं तु, अनवज्जिट्ठपाकदं;

दानं सीलं भावना च, तीसु द्वारेसु जायति.

३७७. महत्तगारवा स्नेहा, दया सद्धुपकारतो;

भोगजीवाभयधम्मं, ददतो दानमीरितं.

३७८. पुञ्ञमाचारवारित्त-वत्तमारब्भ कुब्बतो;

पापा च विरमन्तस्स, होति सीलमयं तदा.

३७९. दानसीलविनिमुत्तं, भावनाति पवुच्चति;

पुञ्ञं भावेन्ति सन्ताने, यस्मा तेन हितावहं.

३८०. जनेत्वा कायविञ्ञत्तिं, यदा पुञ्ञं करीयति;

कायकम्मं तदा होति, दानं सीलञ्च भावना.

३८१. वचीविञ्ञत्तिया सद्धिं, यदा पुञ्ञं करीयति;

वचीकम्मं मनोकम्मं, विना विञ्ञत्तिया कतं.

३८२. तंतंद्वारिकमेवाहु, तंतंद्वारिकपापतो;

विरमन्तस्स विञ्ञत्तिं, विना वा सह वा पुन.

३८३. दानं सीलं भावना च, वेय्यावच्चापचायना;

पत्तानुमोदना पत्ति-दानं धम्मस्स देसना;

सवनं दिट्ठिजुकम्म-मिच्चेवं दसधा ठितं.

३८४. कामपुञ्ञं पकासेन्ति, कामे सुगतिसाधकं;

अञ्ञत्थापि पवत्तम्हि, सम्पत्तिफलसाधकं.

३८५. चित्तुप्पादप्पभेदेन, कम्मं वीसतिधा ठितं;

कामावचरमिच्चेवं, विभावेन्ति विभाविनो.

३८६. रूपावचरिकं कम्म-मप्पनाभावनामयं;

कसिणादिकमारब्भ, मनोद्वारे पवत्तति.

३८७. पथवापो च तेजो च,

वायो नीलञ्च पीतकं;

लोहितोदातमाकासं,

आलोकोति विसारदा.

३८८. कसिणानि दसीरेन्ति, आदिकम्मिकयोगिनो;

उद्धुमातं विनीलञ्च, विपुब्बकं विखादितं.

३८९. विच्छिद्दकञ्च विक्खित्तं, हतविक्खित्तलोहितं;

पुळवं अट्ठिकञ्चेति, असुभं दसधा ठितं.

३९०. बुद्धे धम्मे च सङ्घे च, सीले चागे च अत्तनो;

देवतोपसमायञ्च, वुत्तानुस्सतिभावना.

३९१. मरणे सति नामेका, तथा कायगतासति;

आनापानसतिच्चेवं, दसधानुस्सतीरिता.

३९२. मेत्ता करुणा मुदिता, उपेक्खा भावनाति च;

चतुब्रह्मविहारा च, अप्पमञ्ञाति भासिता.

३९३. आहारे तु पटिक्कूल-सञ्ञेकाति पकासिता;

चतुधातुववत्थानं, चतुधातुपरिग्गहो.

३९४. चत्तारोरुप्पका चेति, चत्तालीस समासतो;

कम्मट्ठानानि वुत्तानि, समथे भावनानये.

३९५. आनापानञ्च कसिणं, पञ्चकज्झानिकं तहिं;

पठमज्झानिका वुत्ता, कोट्ठासासुभभावना.

३९६. मेत्तादयो चतुज्झाना, उपेक्खा पञ्चमी मता;

आरुप्पारुप्पका सेसा, उपचारसमाधिका.

३९७. कसिणासुभकोट्ठासे,

आनापाने च जायति;

पटिभागो तमारब्भ,

तत्थ वत्तति अप्पना.

३९८. कम्मट्ठानेसु सेसेसु, पटिभागो न विज्जति;