५. पञ्चमो परिच्छेदो
कम्मविभागो
३२८. विभागं पन कम्मानं,
पवक्खामि इतो परं;
कम्मपाकक्रियाभेदे,
अमोहाय समासतो.
३२९. कम्मपच्चयकम्मन्ति, चेतनाव समीरिता;
तत्थापि नानक्खणिका, पुञ्ञापुञ्ञाव चेतना.
३३०. देति पाकमधिट्ठाय, सम्पयुत्ते यथारहं;
कम्मस्सायूहनट्ठेन, पवत्तत्ता हि चेतना.
३३१. क्लेसानुसयसन्ताने, पाकधम्मा हि जायरे;
पहीनानुसयानं तु, क्रियामत्तं पवत्तति.
३३२. मूलभावा च सब्बेसं, तथेवावज्जनद्वयं;
जनितानि च कम्मेहि, विपाकानि पवत्तरे.
३३३. चित्तुप्पादवसेनेव, कम्मं तेत्तिंसधा ठितं;
कम्मचतुक्कभेदेहि, विभावेय्य विचक्खणो.
३३४. पच्चुप्पन्नादिकण्हादि-जनकादिगरादितो;
दिट्ठधम्मादिकामादि-भेदा छधा यथाक्कमं.
३३५. यं पापं सुखवोकिण्णं, अकिच्छेन करीयति;
पच्चुप्पन्नसुखं कम्मं, आयतिं दुक्खपाकजं.
३३६. किच्छेन दुक्खवोकिण्णं, यदि पापं करीयति;
पच्चुप्पन्ने च तं दुक्खं, आयतिं दुक्खपाकजं.
३३७. किच्छेन दुक्खवोकिण्णं, यदि पुञ्ञं करीयति;
पच्चुप्पन्नम्हि तं दुक्खं, आयतिं सुखपाकजं.
३३८. यं पुञ्ञं सुखवोकिण्णं, अकिच्छेन करीयति;
पच्चुप्पन्नसुखञ्चेव, आयतिं सुखपाकजं.
३३९. विससंसट्ठमधुरं, सविसं तित्तकं तथा;
गोमुत्तमधुभेसज्ज-मिच्चोपम्मं यथाक्कमं.
३४०. समादाने विपाके च, सुखदुक्खप्पभेदितं;
कम्ममेवं चतुद्धाति, पकासेन्ति तथागता.
३४१. आनन्तरियकम्मादि, एकन्तकटुकावहं;
कण्हं कण्हविपाकन्ति, कम्मं दुग्गतिगामिकं.
३४२. पठमज्झानकम्मादि, एकन्तेन सुखावहं;
सुक्कं सुक्कविपाकन्ति, कम्मं सग्गूपपत्तिकं.
३४३. वोकिण्णकम्म वोकिण्ण-सुखदुक्खूपपत्तिकं;
कण्हसुक्कं कण्हसुक्क-विपाकन्ति समीरितं.
३४४. अकण्हसुक्कमीरेन्ति, अकण्हसुक्कपाकदं;
कम्मं लोकुत्तरं लोके, गतिकम्मक्खयावहं.
३४५. इति वट्टप्पवत्तम्हि, क्लेसवोदानभेदितं;
कम्मक्खयेन सङ्गय्ह, चतुधा कम्ममीरितं.
३४६. जनकञ्चेवुपत्थम्भ-मुपपीळोपघातकं;
चतुधा किच्चभेदेन, कम्ममेवं पवुच्चति.
३४७. जनेति जनकं पाकं, तं छिन्दतुपपीळकं;
तं पवत्तेतुपत्थम्भं, तं घातेतोपघातकं.
३४८. करोति अत्तनो पाक-स्सावकासन्ति भासितं;
पाकदायककम्मं तु, यं किञ्चि जनकं भवे.
३४९. बाधमानककम्मं तु, तं पाकमुपपीळकं;
उपघातकमीरेन्ति, तदुपच्छेदकंपरे.
३५०. गरुकासन्नमाचिण्णं, कटत्ताकम्मुना सह;
कम्मं चतुब्बिधं पाक-परियायप्पभेदतो.
३५१. महग्गतानन्तरियं, गरुकम्मन्ति वुच्चति;
कतं चिन्तितमासन्न-मासन्नमरणेन तु.
३५२. बाहुल्लेन समाचिण्णमाचिण्णन्ति पवुच्चति;
सेसं पुञ्ञमपुञ्ञञ्च, कटत्ताकम्ममीरितं.
३५३. दिट्ठधम्मे वेदनीयमुपपज्जापरे तथा;
परियायवेदनीयमिति चाहोसिकम्मुना.
३५४. पाककालवसेनाथ, कालातीतवसेन च;
चतुधेवम्पि अक्खातं, कम्ममादिच्चबन्धुना.
३५५. दिट्ठधम्मे वेदनीयं, पठमं जवनं भवे;
अलद्धासेवनत्ताव, असमत्थं भवन्तरे.
३५६. वेदनीयं तुपपज्जपरियोसानमीरितं;
परिनिट्ठितकम्मत्ता, विपच्चति अनन्तरे.
३५७. सेसानि वेदनीयानि, परियायापरे पन;
लद्धासेवनतो पाकं, जनेन्ति सति पच्चये.
३५८. वुच्चन्ताहोसिकम्मानि, कालातीतानि सब्बथा;
उच्छिन्नतण्हामूलानि, पच्चयालाभतो तथा.
३५९. चतुधा पुन कामादिभूमिभेदेन भासितं;
पुञ्ञापुञ्ञवसा द्वेधा, कामावचरिकं भवे.
३६०. अपुञ्ञं तत्थ सावज्ज-मनिट्ठफलदायकं;
तं कम्मफस्सद्वारेहि, दुविधं सम्पवत्तति.+
३६१. कायद्वारं वचीद्वारं, मनोद्वारन्ति तादिना;
कम्मद्वारत्तयं वुत्तं, फस्सद्वारा छ दीपिता.
३६२. कम्मद्वारे मनोद्वारे, पञ्चद्वारा समोहिता;
फस्सद्वारमनोद्वारं, कम्मद्वारत्तयं कतं.
३६३. तथा हि कायविञ्ञत्तिं, जनेत्वा जातचेतना;
कायकम्मं वचीकम्मं, वचीभेदपवत्तिका.
३६४. विञ्ञत्तिद्वयसम्पत्ता, मनोकम्मन्ति वुच्चति;
भेदोयं परियायेन, कम्मानमिति दीपितो.
३६५. पाणघातादिकं कम्मं, काये बाहुल्लवुत्तितो;
कायकम्मं वचीकम्मं, मुसावादादिकं तथा.
३६६. अभिज्झादि मनोकम्मं, तीसु द्वारेसु जायति;
द्वीसु द्वारेसु सेसानि, भेदोयं परमत्थतो.
३६७. फस्सद्वारमनोद्वारे, विञ्ञत्तिद्वयमीरितं;
पञ्चद्वारे द्वयं नत्थि, अयमेत्थ विनिच्छयो.
३६८. अक्खन्तिञाण कोसज्जं, दुस्सिल्यं मुट्ठसच्चता;
इच्चासंवरभेदेन, अट्ठद्वारेसु जायति.
३६९. कम्मद्वारत्तयञ्चेव, पञ्चद्वारा तथापरे;
असंवरानं पञ्चन्नं, अट्ठ द्वारा पकासिता.
३७०. तत्थ कम्मपथप्पत्तं, पटिसन्धिफलावहं;
पाणघातादिभेदेन, दसधा सम्पवत्तति.
३७१. पाणातिपातो फरुसं, ब्यापादो च तथापरो;
इच्चेवं तिविधं कम्मं, दोसमूलेहि जायति.
३७२. मिच्छाचारो अभिज्झा च, मिच्छादिट्ठि तथापरा;
इच्चेवं तिविधं कम्मं, लोभमूलेहि जायति.
३७३. थेय्यादानं मुसावादो, पिसुणं सम्फलापनं;
कम्मं चतुब्बिधम्मेतं, द्विमूलेहि पवत्तति.
३७४. छन्दादोसा भया मोहा, पापं कुब्बन्ति पाणिनो;
तस्मा छन्दादिभेदेन, चत्तालीसविधं भवे.
३७५. इच्चापुञ्ञं पकासेन्ति, चतुरापायसाधकं;
अञ्ञत्थापि पवत्तम्हि, विपत्तिफलसाधनं.
३७६. तिविधं पन पुञ्ञं तु, अनवज्जिट्ठपाकदं;
दानं सीलं भावना च, तीसु द्वारेसु जायति.
३७७. महत्तगारवा स्नेहा, दया सद्धुपकारतो;
भोगजीवाभयधम्मं, ददतो दानमीरितं.
३७८. पुञ्ञमाचारवारित्त-वत्तमारब्भ कुब्बतो;
पापा च विरमन्तस्स, होति सीलमयं तदा.
३७९. दानसीलविनिमुत्तं, भावनाति पवुच्चति;
पुञ्ञं भावेन्ति सन्ताने, यस्मा तेन हितावहं.
३८०. जनेत्वा कायविञ्ञत्तिं, यदा पुञ्ञं करीयति;
कायकम्मं तदा होति, दानं सीलञ्च भावना.
३८१. वचीविञ्ञत्तिया सद्धिं, यदा पुञ्ञं करीयति;
वचीकम्मं मनोकम्मं, विना विञ्ञत्तिया कतं.
३८२. तंतंद्वारिकमेवाहु, तंतंद्वारिकपापतो;
विरमन्तस्स विञ्ञत्तिं, विना वा सह वा पुन.
३८३. दानं सीलं भावना च, वेय्यावच्चापचायना;
पत्तानुमोदना पत्ति-दानं धम्मस्स देसना;
सवनं दिट्ठिजुकम्म-मिच्चेवं दसधा ठितं.
३८४. कामपुञ्ञं पकासेन्ति, कामे सुगतिसाधकं;
अञ्ञत्थापि पवत्तम्हि, सम्पत्तिफलसाधकं.
३८५. चित्तुप्पादप्पभेदेन, कम्मं वीसतिधा ठितं;
कामावचरमिच्चेवं, विभावेन्ति विभाविनो.
३८६. रूपावचरिकं कम्म-मप्पनाभावनामयं;
कसिणादिकमारब्भ, मनोद्वारे पवत्तति.
३८७. पथवापो च तेजो च,
वायो नीलञ्च पीतकं;
लोहितोदातमाकासं,
आलोकोति विसारदा.
३८८. कसिणानि दसीरेन्ति, आदिकम्मिकयोगिनो;
उद्धुमातं विनीलञ्च, विपुब्बकं विखादितं.
३८९. विच्छिद्दकञ्च विक्खित्तं, हतविक्खित्तलोहितं;
पुळवं अट्ठिकञ्चेति, असुभं दसधा ठितं.
३९०. बुद्धे धम्मे च सङ्घे च, सीले चागे च अत्तनो;
देवतोपसमायञ्च, वुत्तानुस्सतिभावना.
३९१. मरणे सति नामेका, तथा कायगतासति;
आनापानसतिच्चेवं, दसधानुस्सतीरिता.
३९२. मेत्ता करुणा मुदिता, उपेक्खा भावनाति च;
चतुब्रह्मविहारा च, अप्पमञ्ञाति भासिता.
३९३. आहारे तु पटिक्कूल-सञ्ञेकाति पकासिता;
चतुधातुववत्थानं, चतुधातुपरिग्गहो.
३९४. चत्तारोरुप्पका चेति, चत्तालीस समासतो;
कम्मट्ठानानि वुत्तानि, समथे भावनानये.
३९५. आनापानञ्च कसिणं, पञ्चकज्झानिकं तहिं;
पठमज्झानिका वुत्ता, कोट्ठासासुभभावना.
३९६. मेत्तादयो चतुज्झाना, उपेक्खा पञ्चमी मता;
आरुप्पारुप्पका सेसा, उपचारसमाधिका.
३९७. कसिणासुभकोट्ठासे,
आनापाने च जायति;
पटिभागो तमारब्भ,
तत्थ वत्तति अप्पना.
३९८. कम्मट्ठानेसु सेसेसु, पटिभागो न विज्जति;