९. कम्मट्ठानपरिच्छेदो

१. समथविपस्सनानं, भावनानमितो परं.

कम्मट्ठानं पवक्खामि, दुविधम्पि यथाक्कमं.

समथकम्मट्ठानं

२. तत्थ समथसङ्गहे ताव दस कसिणानि, दस असुभा, दस अनुस्सतियो, चतस्सो अप्पमञ्ञायो, एका सञ्ञा, एकं ववत्थानं, चत्तारो आरुप्पा चेति सत्तविधेन समथकम्मट्ठानसङ्गहो.

चरितभेदो

३. रागचरिता दोसचरिता मोहचरिता सद्धाचरिता बुद्धिचरिता वितक्कचरिता चेति छब्बिधेन चरितसङ्गहो.

भावनाभेदो

४. परिकम्मभावना उपचारभावना अप्पनाभावना चेति तिस्सो भावना.

निमित्तभेदो

५. परिकम्मनिमित्तं उग्गहनिमित्तं पटिभागनिमित्तञ्चेति तीणि निमित्तानि च वेदितब्बानि.

६. कथं? पथवीकसिणं आपोकसिणं तेजोकसिणं वायोकसिणं नीलकसिणं पीतकसिणं लोहितकसिणं ओदातकसिणं आकासकसिणं आलोककसिणञ्चेति इमानि दस कसिणानि नाम.

७. उद्धुमातकं विनीलकं विपुब्बकं विच्छिद्दकं विक्खायितकं विक्खित्तकं हतविक्खित्तकं लोहितकं पुळवकं अट्ठिकञ्चेति इमे दस असुभा नाम.

८. बुद्धानुस्सति धम्मानुस्सति संघानुस्सति सीलानुस्सति चागानुस्सति देवतानुस्सति उपसमानुस्सति मरणानुस्सति कायगतासति आनापानस्सति चेति इमा दस अनुस्सतियो नाम.

९. मेत्ता करुणा मुदिता उपेक्खा चेति इमा चतस्सो अप्पमञ्ञायो नाम, ब्रह्मविहारोति च पवुच्चति.

१०. आहारेपटिकूलसञ्ञा एका सञ्ञा नाम.

११. चतुधातुववत्थानं एकं ववत्थानं नाम.

१२. आकासानञ्चायतनादयो चत्तारो आरुप्पा नामाति सब्बथापि समथनिद्देसे चत्तालीस कम्मट्ठानानि भवन्ति.

सप्पायभेदो

१३. चरितासु पन दस असुभा कायगतासतिसङ्खाता कोट्ठासभावना च रागचरितस्स सप्पाया.

१४. चतस्सो अप्पमञ्ञायो नीलादीनि च चत्तारि कसिणानि दोसचरितस्स.

१५. आनापानं मोहचरितस्स वितक्कचरितस्स च,

१६. बुद्धानुस्सतिआदयो छ सद्धाचरितस्स.

१७. मरणउपसमसञ्ञाववत्थानानि बुद्धिचरितस्स.

१८. सेसानि पन सब्बानिपि कम्मट्ठानानि सब्बेसम्पि सप्पायानि, तत्थापि कसिणेसु पुथुलं मोहचरितस्स, खुद्दकं वितक्कचरितस्सेवाति.

अयमेत्थ सप्पायभेदो.

भावनाभेदो

१९. भावनासु सब्बत्थापि परिकम्मभावना लब्भतेव, बुद्धानुस्सतिआदीसु अट्ठसु सञ्ञाववत्थानेसु चाति दससुकम्मट्ठानेसु उपचारभावनाव सम्पज्जति, नत्थि अप्पना.

२०. सेसेसु पन समतिंसकम्मट्ठानेसु अप्पनाभावनापि सम्पज्जति.

२१. तत्थापि दस कसिणानि आनापानञ्च पञ्चकज्झानिकानि.

२२. दस असुभा कायगतासति च पठमज्झानिका.

२३. मेत्तादयो तयो चतुक्कज्झानिका.

२४. उपेक्खा पञ्चमज्झानिकाति छब्बीसति रूपावचरज्झानिकानि कम्मट्ठानानि.

२५. चत्तारो पन आरुप्पा आरुप्पज्झानिकाति.

अयमेत्थ भावनाभेदो.

गोचरभेदो

२६. निमित्तेसु पन परिकम्मनिमित्तं उग्गहनिमित्तञ्च सब्बत्थापि यथारहं परियायेन लब्भन्तेव.

२७. पटिभागनिमित्तं पन कसिणासुभकोट्ठासआनापानेस्वेव लब्भति, तत्थ हि पटिभागनिमित्तमारब्भ उपचारसमाधि अप्पनासमाधि च पवत्तन्ति.

२८. कथं? आदिकम्मिकस्स हि पथवीमण्डलादीसु निमित्तं उग्गण्हन्तस्स तमारम्मणं परिकम्मनिमित्तन्ति पवुच्चति, सा च भावना परिकम्मभावना नाम.

२९. यदा पन तं निमित्तं चित्तेन समुग्गहितं होति, चक्खुना पस्सन्तस्सेव मनोद्वारस्स आपाथमागतं, तदा तमेवारम्मणं उग्गहनिमित्तं नाम, सा च भावना समाधियति.

३०. तथा समाहितस्स पनेतस्स ततो परं तस्मिं उग्गहनिमित्ते परिकम्मसमाधिना भावनमनुयुञ्जन्तस्स यदा तप्पटिभागं वत्थुधम्मविमुच्चितं पञ्ञत्तिसङ्खातं भावनामयमारम्मणं चित्ते सन्निसन्नं समप्पितं होति, तदा तं पटिभागनिमित्तं समुप्पन्नन्ति पवुच्चति.

३१. ततो पट्ठाय परिपन्थविप्पहीना कामावचरसमाधिसङ्खाता उपचारभावना निप्फन्ना नाम होति.

३२. ततो परं तमेव परिभागनिमित्तं उपचारसमाधिना समासेवन्तस्स रूपावचरपठमज्झानमप्पेति.

३३. ततो परं तमेव पठमज्झानं आवज्जनं समापज्जनं अधिट्ठानं वुट्ठानं पच्चवेक्खणा चेति इमाहि पञ्चहि वसिताहि वसीभूतं कत्वा वितक्कादिकमोळारिकङ्गं पहानाय विचारादिसुखुमङ्गुपत्तिया पदहतो यथाक्कमं दुतियज्झानादयो यथारहमप्पेन्ति.

३४. इच्चेवं पथवीकसिणादीसु द्वावीसतिकम्मट्ठानेसु पटिभागनिमित्तमुपलब्भति.

३५. अवसेसेसु पन अप्पमञ्ञा सत्तपञ्ञत्तियं पवत्तन्ति.

३६. आकासवज्जितकसिणेसु पन यं किञ्चि कसिणं उग्घाटेत्वा लद्धमाकासं अनन्तवसेन परिकम्मं करोन्तस्स पठमारुप्पमप्पेति.

३७. तमेव पठमारुप्पविञ्ञाणं अनन्तवसेन परिकम्मं करोन्तस्स दुतियारुप्पमप्पेति.

३८. तमेव पठमारुप्पविञ्ञाणाभावं पन ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति परिकम्मं करोन्तस्स ततियारुप्पमप्पेति.

३९. ततियारुप्पं ‘‘सन्तमेतं, पणीतमेत’’न्ति परिकम्मं करोन्तस्स चतुत्थारुप्पमप्पेति.

४०. अवसेसेसु च दससु कम्मट्ठानेसु बुद्धगुणादिकमारम्मणमारब्भ परिकम्मं कत्वा तस्मिं निमित्ते साधुकमुग्गहिते तत्थेव परिकम्मञ्च समाधियति, उपचारो च सम्पज्जति.

४१. अभिञ्ञावसेन पवत्तमानं पन रूपावचरपञ्चमज्झानं अभिञ्ञापादकपञ्चमज्झाना वुट्ठहित्वा अधिट्ठेय्यादिकमावज्जेत्वा परिकम्मं करोन्तस्स रूपादीसु आरम्मणेसु यथारहमप्पेति.

४२. अभिञ्ञा च नाम –

इद्धिविधं दिब्बसोतं, परचित्तविजानना;

पुब्बेनिवासानुस्सति, दिब्बचक्खूति पञ्चधा.

अयमेत्थ गोचरभेदो.

निट्ठितो च समथकम्मट्ठाननयो.

विपस्सनाकम्मट्ठानं

विसुद्धिभेदो

४३. विपस्सनाकम्मट्ठाने पन सीलविसुद्धि चित्तविसुद्धि दिट्ठिविसुद्धि कङ्खावितरणविसुद्धि मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि ञाणदस्सनविसुद्धि चेति सत्तविधेन विसुद्धिसङ्गहो.

४४. अनिच्चलक्खणं दुक्खलक्खणं अनत्तलक्खणञ्चेति तीणि लक्खणानि.

४५. अनिच्चानुपस्सना दुक्खानुपस्सना अनत्तानुपस्सना चेति तिस्सो अनुपस्सना.

४६. सम्मसनञाणं उदयब्बयञाणं भङ्गञाणं भयञाणं आदीनवञाणं निब्बिदाञाणं मुच्चितुकम्यताञाणं पटिसङ्खाञाणं सङ्खारुपेक्खाञाणं अनुलोमञाणञ्चेति दस विपस्सनाञाणानि.

४७. सुञ्ञतो विमोक्खो, अनिमित्तो विमोक्खो, अप्पणिहितो विमोक्खो चेति तयो विमोक्खा.

४८. सुञ्ञतानुपस्सना अनिमित्तानुपस्सना अप्पणिहितानुपस्साना चेति तीणि विमोक्खमुखानि च वेदितब्बानि.

४९. कथं? पातिमोक्खसंवरसीलं इन्द्रियसंवरसीलं आजीवपारिसुद्धिसीलं पच्चयसन्निस्सितसीलञ्चेति चतुपारिसुद्धिसीलं सीलविसुद्धि नाम.

५०. उपचारसमाधि अप्पनासमाधि चेति दुविधोपि समाधि चित्तविसुद्धि नाम.

५१. लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानवसेन नामरूप परिग्गहो दिट्ठिविसुद्धि नाम.

५२. तेसमेव च नामरूपानं पच्चयपरिग्गहो कङ्खावितरणविसुद्धि नाम.

५३. ततो परं पन तथापरिग्गहितेसु सप्पच्चयेसु तेभूमकसङ्खारेसु अतीतादिभेदभिन्नेसु खन्धादिनयमारब्भ कलापवसेन सङ्खिपित्वा ‘‘अनिच्चं खयट्ठेन, दुक्खं भयट्ठेन, अनत्ता असारकट्ठेना’’ति अद्धानवसेन सन्ततिवसेन खणवसेन वा सम्मसनञाणेन लक्खणत्तयं सम्मसन्तस्स तेस्वेव पच्चयवसेन खणवसेन च उदयब्बयञाणेन उदयब्बयं समनुपस्सन्तस्स च –

‘‘ओभासो पीति पस्सद्धि, अधिमोक्खो च पग्गहो;

सुखं ञाणमुपट्ठानमुपेक्खा च निकन्ति चे’’ति. –

ओभासादिविपस्सनुपक्किलेसपरिपन्थपरिग्गहवसेन मग्गामग्गलक्खणववत्थानं मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

५४. तथा परिपन्थविमुत्तस्स पन तस्स उदयब्बयञाणतो पट्ठाय या वानुलोमा तिलक्खणं विपस्सनापरम्पराय पटिपज्जन्तस्स नव विपस्सनाञाणानि पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि नाम.

५५. तस्सेवं पटिपज्जन्तस्स पन विपस्सनापरिपाकमागम्म ‘‘इदानि अप्पना उप्पज्जिस्सती’’ति भवङ्गं वोच्छिज्जित्वा उप्पन्नमनोद्वारावज्जनानन्तरं द्वे तीणि विपस्सनाचित्तानि यं किञ्चि अनिच्चादिलक्खणमारब्भ परिकम्मोपचारानुलोमनामेन पवत्तन्ति.

५६. या सिखाप्पत्ता, सा सानुलोमा सङ्खारुपेक्खा वुट्ठानगामिनिविपस्सनाति च पवुच्चति.

५७. ततो परं गोत्रभुचित्तं निब्बानमालम्बित्वा पुथुज्जनगोत्तमभिभवन्तं, अरियगोत्तमभिसम्भोन्तञ्च पवत्तति.

५८. तस्सानन्तरमेव मग्गो दुक्खसच्चं परिजानन्तो समुदयसच्चं पजहन्तो, निरोधसच्चं सच्छिकरोन्तो, मग्गसच्चं भावनावसेन अप्पनावीथिमोतरति.

५९. ततो परं द्वे तीणि फलचित्तानि पवत्तित्वा भवङ्गपातोव होति, पुन भवङ्गं वोच्छिन्दित्वा पच्चवेक्खणञाणानि पवत्तन्ति.

६०. मग्गं फलञ्च निब्बानं, पच्चवेक्खति पण्डितो.

हीने किलेसे सेसे च, पच्चवेक्खति वान वा.

छब्बिसुद्धिकमेनेवं, भावेतब्बो चतुब्बिधो;

ञाणदस्सनविसुद्धि, नाम मग्गो पवुच्चति.

अयमेत्थ विसुद्धिभेदो.

विमोक्खभेदो

६१. तत्थ अनत्तानुपस्सना अत्ताभिनिवेसं मुञ्चन्ती सुञ्ञतानुपस्सना नाम विमोक्खमुखं होति.

६२. अनिच्चानुपस्सना विपल्लासनिमित्तं मुञ्चन्ती अनिमित्तानुपस्सना नाम.

६३. दुक्खानुपस्सना तण्हापणिधिं मुञ्चन्ती अप्पणिहितानुपस्सना नाम.

६४. तस्मा यदि वुट्ठानगामिनिविपस्सना अनत्ततो विपस्सति, सुञ्ञतो विमोक्खो नाम होति मग्गो.

६५. यदि अनिच्चतो विपस्सति, अनिमित्तो विमोक्खो नाम.

६६. यदि दुक्खतो विपस्सति, अप्पणिहितो विमोक्खो नामाति च मग्गो विपस्सनागमनवसेन तीणि नामानि लभति, तथा फलञ्च मग्गागमनवसेन मग्गवीथियं.

६७. फलसमापत्तिवीथियं पन यथावुत्तनयेन विपस्सन्तानं यथासकफलमुप्पज्जमानम्पि विपस्सनागमनवसेनेव सुञ्ञतादिविमोक्खोति च पवुच्चति, आरम्मणवसेन पन सरसवसेन च नामत्तयं सब्बत्थ सब्बेसम्पि सममेव च.

अयमेत्थ विमोक्खभेदो.

पुग्गलभेदो

६८. एत्थ पन सोतापत्तिमग्गं भावेत्वा दिट्ठिविचिकिच्छापहानेन पहीनापायगमनो सत्तक्खत्तुपरमो सोतापन्नो नाम होति.

६९. सकदागामिमग्गं भावेत्वा रागदोसमोहानं तनुकरत्ता सकदागामी नाम होति सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा.

७०. अनागामिमग्गं भावेत्वा कामरागब्यापादानमनवसेसप्पहानेन अनागामी नाम होति अनागन्त्वा इत्थत्तं.

७१. अरहत्तमग्गं भावेत्वा अनवसेसकिलेसप्पहानेन अरहा नाम होति खीणासवो लोके अग्गदक्खिणेय्योति.

अयमेत्थ पुग्गलभेदो.

समापत्तिभेदो

७२. फलसमापत्तिवीथियं पनेत्थ सब्बेसम्पि यथासकफलवसेन साधारणाव.

७३. निरोधसमापत्तिसमापज्जनं पन अनागामीनञ्चेव अरहन्तानञ्च लब्भति, तत्थ यथाक्कमं पठमज्झानादिमहग्गतसमापत्तिं समापज्जित्वा वुट्ठाय तत्थ गते सङ्खारधम्मे तत्थ तत्थेव विपस्सन्तो याव आकिञ्चञ्ञायतनं गन्त्वा ततो परं अधिट्ठेय्यादिकं पुब्बकिच्चं कत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जति, तस्स द्विन्नं अप्पनाजवनानं परतो वोच्छिज्जति चित्तसन्तति, ततो निरोधसमापन्नो नाम होति.

७४. वुट्ठानकाले पन अनागामिनो अनागामिफलचित्तं, अरहतो अरहत्तफलचित्तं एकवारमेव पवत्तित्वा भवङ्गपातो होति, ततो परं पच्चवेक्खणञाणं पवत्तति.

अयमेत्थ समापत्तिभेदो.

निट्ठितो च विपस्सनाकम्मट्ठाननयो.

उय्योजनं

७५. भावेतब्बं पनिच्चेवं, भावनाद्वयमुत्तमं.

पटिपत्तिरसस्सादं, पत्थयन्तेन सासनेति.

इति अभिधम्मत्थसङ्गहे कम्मट्ठानसङ्गहविभागो नाम

नवमो परिच्छेदो.

निगमनं

(क) चारित्तसोभितविसालकुलोदयेन,

सद्धाभिवुड्ढपरिसुद्धगुणोदयेन;

नम्पव्हयेन पणिधाय परानुकम्पं,

यं पत्थितं पकरणं परिनिट्ठितं तं.

(ख) पुञ्ञेन तेन विपुलेन तु मूलसोमं;

धञ्ञाधिवासमुदितोदितमायुकन्तं;

पञ्ञावदातगुणसोभितलज्जिभिक्खू,

मञ्ञन्तु पुञ्ञविभवोदयमङ्गलाय.

इति अनुरुद्धाचरियेन रचितं

अभिधम्मत्थसङ्गहं नाम पकरणं.

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.