तिकपदत्थवण्णना
तत्थ अभिधम्मस्स मातिकाति एत्थ केनट्ठेन अभिधम्मो? धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन. अतिरेकविसेसत्थदीपको हि एत्थ अभि-सद्दो ‘‘बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति, नो पटिक्कमन्ति (सं. नि. ४.८७; ५.१९५, १०२२; म. नि. ३.३८४, ३८९), अभिक्कन्तवण्णा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१; खु. पा. ५.१; सु. नि. मङ्गलसुत्त; वि. व. ८५७) विय, तस्मा यथा समुस्सितेसु बहूसु छत्तेसु चेव धजेसु च यं अतिरेकप्पमाणं, विसेसवण्णसण्ठानञ्च छत्तं, तं अतिच्छत्तं, यो अतिरेकप्पमाणो, विसेसवण्णसण्ठानो च धजो, सो अतिद्धजोति च वुच्चति, एवमेव अयम्पि धम्मो धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘‘अभिधम्मो’’ति वुच्चति. भगवता हि सुत्तन्तं पत्वा खन्धायतनधातुसच्चइन्द्रियपच्चयाकारादयो धम्मा एकदेसेन विभत्ता, न निप्पदेसेन, अभिधम्मं पत्वा पन अनेकेहि नयविसेसेहि निप्पदेसतोव विभत्ता. एवं धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेन ‘‘अभिधम्मो’’ति वेदितब्बो.
केनट्ठेन मातिका? मातुसमट्ठेन. माता वियाति हि मातिका यथा पदुमिकं मुखन्ति. यथा हि माता नानाविधे पुत्ते पसवति, ते पालेति, पोसेति च, एवमयम्पि नानाविधे धम्मे, अत्थे च पसवति, ते च अविनस्समाने पालेति, पोसेति च, तस्मा ‘‘मातिका’’ति वुच्चति. मातिकं हि निस्साय धम्मसङ्गणीआदिसत्तप्पकरणवसेन वित्थारियमाना अनन्तापरिमाणा धम्मा, अत्था च ताय पसुता, पालिता, पोसिता विय च होन्ति. तथा हि धम्मसङ्गणिप्पकरणे चतस्सो विभत्तियो चित्तविभत्ति रूपविभत्ति निक्खेपरासि अत्थुद्धारोति. तत्थ नानानयेहि एकूननवुतिचित्तविभाविनी चित्तविभत्ति वित्थारियमाना अनन्तापरिमाणभाणवारा होति, तदनन्तरं एकविधादिना रूपविभाविनी रूपविभत्ति वित्थारियमाना अनन्तापरिमाणभाणवारा होति, तदनन्तरं मूलखन्धद्वारादीनि निक्खिपित्वा देसितो निक्खेपरासि वित्थारियमानो अनन्तापरिमाणभाणवारो होति, तदनन्तरं तेपिटकस्स बुद्धवचनस्स अट्ठकथाभूतो अत्थुद्धारो वित्थारियमानो अनन्तापरिमाणभाणवारो होति. एवमिदं धम्मसङ्गणिप्पकरणं वाचनामग्गतो अतिरेकतेरसमत्तभाणवारम्पि समानं वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
तथा विभङ्गप्पकरणे खन्धविभङ्गो आयतनधातुसच्चइन्द्रियपच्चयाकारसतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादबोज्झङ्गमग्गङ्गझानअप्पमञ्ञासिक्खापदपटिसम्भिदाञाणखुद्दकवत्थुधम्महदयविभङ्गाति अट्ठारस विभङ्गा विभत्ता, ते सुत्तन्तभाजनीयअभिधम्मभाजनीयादिनानानयेहि वित्थारियमाना पच्चेकं अनन्तापरिमाणभाणवारा होन्ति. एवमिदं विभङ्गप्पकरणं वाचनामग्गतो पञ्चतिंसमत्तभाणवारम्पि समानं वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
तथा धातुकथापकरणं ‘‘सङ्गहो असङ्गहो’’तिआदिना चुद्दसविधेन विभत्तं वाचनामग्गतो अतिरेकछभाणवारमत्तम्पि समानं वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
तथा पुग्गलपञ्ञत्तिप्पकरणं खन्धपञ्ञत्ति आयतनधातुसच्चइन्द्रियपुग्गलपञ्ञत्तीति छब्बिधेन विभत्तं वाचनामग्गतो अतिरेकपञ्चभाणवारमत्तम्पि वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
तथा कथावत्थुप्पकरणं सकवादे पञ्च सुत्तसतानि, परवादे पञ्च सुत्तसतानीति सुत्तसहस्सं समोधानेत्वा विभत्तं वाचनामग्गतो सङ्गीतिआरोपितनयेन दीघनिकायप्पमाणम्पि वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
तथा यमकप्पकरणं मूलयमकं खन्धायतनधातुसच्चसङ्खारअनुसयचित्तधम्मइन्द्रिययमकन्ति दसविधेन विभत्तं वाचनामग्गतो वीसभाणवारसतम्पि वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति.
पट्ठानप्पकरणं हेतुपच्चयआरम्मणपच्चयादिचतुवीसतिपच्चये गहेत्वा तिकपट्ठानादिचतुवीसतिविधेन विभत्तं पच्चेकं कतिपयभाणवारम्पि वित्थारियमानं अनन्तापरिमाणभाणवारं होति. एवं अनन्तापरिमाणानं धम्मानं, अत्थानञ्च पसवनतो, पालनतो, पोसनतो च ‘‘माता वियाति मातिका’’ति वुच्चति. पालनपोसनञ्चेत्थ सम्मुट्ठानं, विरद्धानञ्च पाळिअत्थानं मातिकानुसारेन सल्लक्खेत्वा समानयनतो, रक्खणतो च वेदितब्बं. सा पनायं परिच्छेदतो धम्मसङ्गणीमातिका विभङ्गमातिका धातुकथामातिका पुग्गलपञ्ञत्तिमातिका कथावत्थुमातिका यमकमातिका पट्ठानमातिकाति सत्तन्नं पकरणानं आदिम्हि ठपिता सत्तविधा होति.
तत्थ धम्मसङ्गणीमातिका आदि, सापि तिकमातिका दुकमातिकाति दुविधा. तत्थ द्वावीसति तिका तिकमातिका नाम. द्वेचत्तालीससतदुका दुकमातिका नाम, सा पुन आहच्चभासिता सावकभासिताति दुविधा. तत्थ द्वावीसति तिका चेव, ‘‘हेतू धम्मा न हेतू धम्मा…पे… सरणा धम्मा अरणा धम्मा’’ति इमे च सतं दुकाति अयं आहच्चभासिता सम्मासम्बुद्धदेसिता सत्तन्नं पकरणानं मातिका नाम, तदनन्तरा ‘‘विज्जाभागिनो धम्मा अविज्जाभागिनो धम्मा…पे… खयेञाणं अनुप्पादेञाण’’न्ति इमे द्वाचत्तालीस सुत्तन्तिकदुका धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरेन ठपितत्ता सावकभासिता नाम. इमे ठपेन्तो पन थेरो न सामुक्कंसिकेन अत्तनो ञाणेन ठपेसि, एकुत्तरियं पन एककनिपातदुकनिपातसङ्गीतिसुत्तदसुत्तरसुत्तेहि समोधानेत्वा आभिधम्मिकत्थेरानं सुत्तन्तं पत्वा अकिलमनत्थं ठपेसि.
सा पुन सप्पदेसनिप्पदेसवसेन द्वे कोट्ठासा होन्ति. एत्थ हि नव तिका, एकसत्तति च दुका सप्पदेसानं सावसेसानं नामरूपानं परिग्गहितत्ता सप्पदेसा नाम, अवसेसा तेरस तिका, एकसत्तति च दुका निप्पदेसानं निरवसेसानं नामरूपानं गहितत्ता निप्पदेसा नाम. तेसं विभागो तत्थ तत्थेव आवि भविस्सति. तथा नामलाभवसेन द्विधा. सब्बेव हि एते तिकदुका आदिपदवसेन, सब्बपदवसेन चाति द्विधा नामं लभन्ति. तत्थ ‘‘कुसला धम्मा, अकुसला धम्मा, अब्याकता धम्मा’’ति अयं ताव आदिपदवसेन लद्धनामो कुसलत्तिको नाम. ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा…पे… धम्मा’’ति अयं सब्बपदवसेन लद्धनामो वेदनात्तिको नाम. एवं सब्बेसम्पि तिकदुकानं नामं वेदितब्बं.
सा पनेसा पञ्चदसहि परिच्छेदेहि ववत्थिता. तिकानं हि एको परिच्छेदो, दुकानं चुद्दस. ‘‘हेतू धम्मा नहेतू धम्मा’’तिआदयो हि छ दुका गन्थतो च अत्थतो च अञ्ञमञ्ञसम्बन्धेन कण्णिका विय, घटा विय च हुत्वा ठितत्ता ‘‘हेतुगोच्छको’’ति वुच्चति. ततो अपरे ‘‘सप्पच्चया धम्मा’’तिआदयो सत्त दुका अञ्ञमञ्ञं असम्बन्धा केवलं दुकसामञ्ञेन उच्चिनित्वा गोच्छकन्तरे ठपितत्ता, अञ्ञेहि च अन्तरदुकेहि चूळकत्ता ‘‘चूळन्तरदुका’’ति वेदितब्बा. ततो परं आसवदुकादीनं छन्नं दुकानं वसेन आसवगोच्छको नाम. ततो संयोजनदुकादीनं छन्नं वसेन संयोजनगोच्छको नाम. तथा गन्थओघयोगनीवरणदुकादीनं छन्नं छन्नं वसेन गन्थओघयोगनीवरणगोच्छका नाम. परामासदुकादीनं पञ्चन्नं वसेन परामासगोच्छको नाम. ततो परं सारम्मणदुकादयो चतुद्दस दुका महन्तरदुका नाम. ततो परं उपादानदुकादयो छ दुका उपादानगोच्छको नाम. ततो किलेसदुकादयो अट्ठदुका किलेसगोच्छको नाम. ततो परं दस्सनेनपहातब्बदुकादयो अट्ठारस दुका अभिधम्ममातिकाय परियोसाने ठपितत्ता पिट्ठिदुका नाम. विज्जाभागियदुकादयो पन द्वाचत्तालीस दुका सुत्तन्तिकदुका नाम. एवमेतिस्सा पञ्चदसहि परिच्छेदेहि ववत्थिताय ताव अयं अत्थवण्णना भविस्सति.
कुसलत्तिकवण्णना
यस्मा पनेत्थ तिकमातिका आदि, तत्थापि कुसलत्तिको आदि, तस्मा कुसलत्तिकस्स ताव –
अत्थतो भूमिभेदा च, पच्चेकं सम्पयोगतो;
उद्देसतो च धम्मानं, लक्खणादिविभागतो.
सङ्गहा सुञ्ञतो चेव, विसयादिप्पभेदतो;
यथानुरूपं सब्बत्थ, वेदितब्बो विनिच्छयो.
तत्थ अत्थतो ताव कुसला धम्माति एत्थ कुसलसद्दो आरोग्यानवज्जछेकसुखविपाकेसु दिस्सति. अयं हि ‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामय’’न्तिआदीसु (जा. १.१५.२४६; २.२०.१२९) आरोग्ये दिस्सति. ‘‘कतमो पन, भन्ते, कायसमाचारो कुसलो? यो खो, महाराज, कायसमाचारो अनवज्जो’’तिआदीसु (म. नि. २.३६१) अनवज्जे. ‘‘कुसलो त्वं रथस्स अङ्गपच्चङ्गान’’न्तिआदीसु (म. नि. २.८७) छेके. ‘‘कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता’’तिआदीसु (ध. स. ४३१) सुखविपाके. स्वायमिध आरोग्येपि अनवज्जेपि सुखविपाकेपि वत्तति. यथेव हि रूपकाये निब्याधिताय आरोग्यट्ठेन कुसलं वुत्तं, एवं अरूपधम्मेपि किलेसब्याधिनो अभावेन आरोग्यट्ठेन कुसलं वेदितब्बं. किलेसवज्जस्स पन अभावा अनवज्जट्ठेन कुसलं.
धम्म-सद्दो पनायं परियत्तिहेतुगुणनिस्सत्तनिज्जीवतादीसु दिस्सति. अयं हि ‘‘धम्मं परियापुणाति सुत्तं गेय्य’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.१०२) परियत्तियं दिस्सति. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७२०) हेतुम्हि. ‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो’’तिआदीसु (थेरगा. ३०४) गुणे. ‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३) निस्सत्तनिज्जीवतायं, स्वायमिधापि निस्सत्तनिज्जीवतायमेव वट्टति.
वचनत्थो पनेत्थ – कुच्छिते पापधम्मे सलयन्ति चलयन्ति कम्पेन्ति विद्धंसेन्तीति कुसला. कुच्छितेन वा आकारेन सयन्तीति कुसा, ते कुसे लुनन्ति छिन्दन्तीति कुसला. कुच्छितानं वा सानतो तनुकरणतो ञाणं कुसं नाम, तेन कुसेन लातब्बा परिवत्तेतब्बाति कुसला. अथ वा कोसल्लं वुच्चति पञ्ञा, ततो कोसल्लतो सम्भूतत्ता कुसला. इदं पन अनन्तरे वुत्तञ्चाति निब्बचनद्वयं किञ्चापि निप्परियायतो ञाणसम्पयुत्तानमेव युज्जति, रुळ्हीवसेन पन तंसदिसताय ञाणविप्पयुत्तानम्पीति गहेतब्बं. यथा वा कुसा उभयभागगतं हत्थप्पदेसं लुनन्ति, एवमिमेपि उप्पन्नानुप्पन्नभावेन उभयभागगतं संकिलेसपक्खं लुनन्ति, तस्मा कुसा विय लुनन्तीति कुसला. अत्तनो पन सभावं धारेन्तीति धम्मा, धारीयन्ति वा पच्चयेहि, धारीयन्ति वा यथासभावतो आधारीयन्तीतिपि धम्मा. न कुसला अकुसला, मित्तपटिपक्खा अमित्ता विय कुसलपटिपक्खाति अत्थो. न ब्याकताति अब्याकता, कुसलाकुसलभावेन अकथिताति अत्थो. तेसु अनवज्जसुखविपाकलक्खणा कुसला, सावज्जदुक्खविपाकलक्खणा अकुसला, अविपाकलक्खणा अब्याकता.
किं पनेतानि कुसलाति वा धम्माति वातिआदीनि एकत्थानि, उदाहु नानत्थानीति? किञ्चेत्थ यदि ताव एकत्थानि, ‘‘कुसला धम्मा’’ति इदं ‘‘कुसला कुसला’’ति वुत्तसदिसं होति. अथ नानत्थानि, तिकदुकानं छक्कचतुक्कभावो आपज्जति, पदानञ्च असम्बन्धो ‘‘कुसला रूपं चक्खुमा’’तिआदीनं विय. अथापि यदि एतानि एकत्थानि, कुसलाकुसलाब्याकतपदानं तिण्णम्पि धम्मानं धम्मसभावेन एकत्ता कुसलादीनम्पि एकत्तं आपज्जति. अथ ‘‘कुसलपदतो अकुसलादिपदस्स अञ्ञत्तं सिया’’ति वदथ, न एतानि एकत्थानि. तदा धम्मो नाम भावो. भावतो च अञ्ञो अभावोति. एवं अञ्ञोञ्ञापेक्खाय अभावत्तमापन्नेहि धम्मेहि अनञ्ञे कुसलादयोपि अभावा एव सियुन्ति? सब्बमेतं अकारणं, कस्मा? यथानुमतिवोहारसिद्धितो, न हि ‘‘कुसला धम्मा’’तिआदीनि पदानि यथा कुसला कुसलाति, एवं अत्थविसेसाभावेन पण्डितेहि अनुमतानि, नापि कुसला रूपं चक्खुमा-सद्दा विय अञ्ञमञ्ञं अनोलोकितत्थभावेन, अथ खो अनवज्जइट्ठविपाकत्तादिसङ्खातस्स अत्थविसेसस्स, सभावसाधारणादिअत्थसामञ्ञस्स च जोतकत्तेन यथाक्कमं अनुमतानि. कुसल-सद्दो हि धम्म-सद्दस्स पुरतो वुच्चमानो कुसलाकुसलादिसब्बसाधारणसामञ्ञत्थदीपकं धम्म-सद्दं अकुसलादितो निवत्तेत्वा अत्तनो अत्तनो अत्थविसेसविसिट्ठत्थदीपकं करोति. एवं पच्चेकं भिन्नविसयानम्पि नेसं विसेसनविसेसितब्बभावेन पवत्तियं एकत्थताय पण्डितानुमतताय यथावुत्तदोसारोपने कारणं वुत्तं, सब्बमेतं अकारणं. एवं ततो परेसुपि सब्बत्थ यथानुरूपतो ञातब्बं. अयं ताव पदत्थतो विनिच्छयो.
कुसलपदत्थो
भूमिभेदाति तेसु कुसलाकुसलाब्याकतेसु धम्मेसु कुसला ताव धम्मा भूमिभेदतो चतुब्बिधा होन्ति – कामावचरा रूपावचरा अरूपावचरा लोकुत्तराति. अयं भूमिभेदतो विनिच्छयो.
सम्पयोगतोति एवं भूमिभेदतो चतुब्बिधानम्पि नेसं पच्चेकं सम्पयोगतो विनिच्छयो वेदितब्बो. तत्थ कामावचरा ताव सम्पयोगतो अट्ठविधा होन्ति. सेय्यथिदं? सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारं, तथा ससङ्खारं. उपेक्खासहगतं ञाणसम्पयुत्तं असङ्खारं, तथा ससङ्खारं. सोमनस्ससहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारं, तथा ससङ्खारं. उपेक्खासहगतं ञाणविप्पयुत्तं असङ्खारं, तथा ससङ्खारन्ति. तत्थ इट्ठारम्मणता, सद्धाबाहुल्लता, विसुद्धदिट्ठिता, आनिसंसदस्साविता च एकादस पीतिसम्बोज्झङ्गकारणानि चाति इमेहि ताव कारणेहि सोमनस्ससहगतभावो वेदितब्बो. ञाणसम्पत्तिं पन पत्थेत्वा कतकम्मतो, ब्रह्मादिउपपत्तितो, पञ्ञादसकवसेन इन्द्रियपरिपाकतो, विक्खम्भनेन किलेसदूरिभावतो च सत्तविधधम्मविचयसम्बोज्झङ्गकारणतो च ञाणसम्पयुत्तता वेदितब्बा. अत्तनो वा परेसं वा वसेन पवत्तो पुब्बपयोगो सङ्खारो नाम.
तेन उप्पन्नं ससङ्खारं, तदभावा असङ्खारञ्च वेदितब्बं. एतेसु हि यथावुत्तसोमनस्सञाणहेतुं आगम्म पहट्ठो ‘‘अत्थि दिन्न’’न्ति आदिनयप्पवत्तं सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा असंसीदन्तो, परेहि च अनुस्साहितो दानादीनि पुञ्ञानि करोति, तदास्स सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं पठमं कुसलं उप्पज्जति. यदा पन वुत्तनयेन हट्ठतुट्ठो सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा अमुत्तचागितादिवसेन संसीदमानो, अत्तनो पटिसङ्खारेन वा परेहि वा उस्साहितो करोति, तदास्स तदेव ससङ्खारं दुतियं कुसलं होति. यदा पन ञातिजनादिपटिपत्तिदस्सनेन जातपरिचया बालदारकादयो भिक्खुआदिदस्सनेन सोमनस्सजाता सहसा दानवन्दनादीनि करोन्ति, तदा ञाणविप्पयुत्तं ततियं कुसलं उप्पज्जति. यदा पन ञातिआदीहि उस्साहिता एवं पटिपज्जन्ति, तदा तदेव चतुत्थं ससङ्खारचित्तं होति. यदा पन सोमनस्सहेतुनो अभावेन विसुं चतूसुपि विकप्पेसु सोमनस्सरहिता होन्ति, तदा सेसानि चत्तारि उपेक्खासहगतानि कुसलानि उप्पज्जन्ति. एवं पच्चेकं सम्पयोगतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
उद्देसतो च धम्मानन्ति एवं सम्पयोगतो अट्ठविधेसु कुसलेसु पच्चेकं धम्मानं उद्देसतोपि विनिच्छयो वेदितब्बो. तत्थ पठमकुसले ताव पाळिया सरूपेन आगता तिंस धम्मा, येवापनका नवाति एकूनचत्तालीस धम्मा होन्ति. सेय्यथिदं – फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना चित्तं वितक्को विचारो पीति वीरियं चित्तेकग्गता जीवितं सद्धा सति हिरी ओत्तप्पं अलोभो अदोसो अमोहो कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि कायलहुता चित्तलहुता कायमुदुता चित्तमुदुता कायकम्मञ्ञता चित्तकम्मञ्ञता कायपागुञ्ञता चित्तपागुञ्ञता कायुजुकता चित्तुजुकताति इमे सरूपेन आगता तिंसधम्मा. छन्दो अधिमोक्खो मनसिकारो तत्रमज्झत्तता करुणा मुदिता कायदुच्चरितविरति वचीदुच्चरितविरति मिच्छाजीवविरतीति इमे येवापनका नवाति.
पदभाजनीये पन –
‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति…पे… तस्मिं समये फस्सो होति, वेदना…पे… सञ्ञा चेतना चित्तं वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तस्सेकग्गता सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं मनिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं जीवितिन्द्रियं सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि सद्धाबलं वीरियबलं सतिबलं समाधिबलं पञ्ञाबलं हिरिबलं ओत्तप्पबलं अलोभो अदोसो अमोहो अनभिज्झा अब्यापादो सम्मादिट्ठि हिरी ओत्तप्पं कायपस्सद्धि चित्तपस्सद्धि कायलहुता चित्तलहुता कायमुदुता चित्तमुदुता कायकम्मञ्ञता चित्तकम्मञ्ञता कायपागुञ्ञता चित्तपागुञ्ञता कायुजुकता चित्तुजुकता सति सम्पजञ्ञं समथो विपस्सना पग्गाहो अविक्खेपो होती’’ति (ध. स. १) –
एवं सरूपतो उद्दिट्ठा छपञ्ञास धम्मा ‘‘ये वा पन तस्मिं समये अञ्ञेपि अत्थि पटिच्चसमुप्पन्ना अरूपिनो धम्मा’’ति (ध. स. १) एवं येवापनकवसेन सामञ्ञतो उद्दिट्ठा, अट्ठकथायं चस्सा तेसु तेसु सुत्तप्पदेसेसु आगते गहेत्वा सरूपतो निद्दिट्ठा छन्दादयो नवाति पञ्चसट्ठि धम्मा आगता. यस्मा पन तेसु सरूपेन आगता झानङ्गइन्द्रियमग्गङ्गबलमूलादीनं वसेन एकस्सेव बहुकिच्चतादस्सनत्थं पुनप्पुनं गहेत्वा परियायेन छपञ्ञासविधेन देसितापि अगहितग्गहणेन यथावुत्ता समतिंसेव धम्मा होन्ति, ते पन सविभत्तिका अविभत्तिकाति दुविधा. तत्थ फस्सादयो अट्ठारस एककत्ता अविभत्तिका. वेदनादयो द्वादस धम्मा अट्ठतिंसप्पभेदेन यथायोगं विभत्तत्ता सविभत्तिका, येवापनका पन अविभत्तिका एव. तस्मा ते सब्बेपि निप्परियायेन एकूनचत्तालीस धम्माव होन्ति. होन्ति चेत्थ –
फस्सादिपञ्चकं पञ्चझानङ्गानिन्द्रियट्ठकं;
मग्गङ्गपञ्चकं सत्तबलं मूलत्तिकम्पि च.
कम्मपथत्तिकञ्चेव, लोकपालदुकं तथा;
पस्सद्धिआदी छ दुका, तीणि पिट्ठिदुकानिति.
सत्तरसहि रासीहि, छपञ्ञासेव पाळियं;
वुत्ता सभावतो तिंस, धम्मा अगहितग्गहे.
फस्सो जीवितसञ्ञा च, चेतना चारपीतियो;
छ दुका कायपस्सद्धि-पमुखाट्ठारसेकका.
चित्तं वितक्को सद्धा च, हिरिओत्तप्पियम्पि च;
अलोभो च अदोसो च, सत्त द्विधा विभाविता.
वेदना तिविधा वीरियं, सति च चतुधा मता;
छद्धा एकग्गता पञ्ञा, सत्तधाव विभाविता.
विरती अप्पमञ्ञायो, मनक्कारो छन्दमज्झत्ता;
धिमोक्खो येवापनका, नवेते पठमे मने.
पञ्चसट्ठिविधेनेव, परियायेन देसिता;
नवाधिका च तेत्तिंस, धम्माव परमत्थतोति.
एत्थ च सरूपेन आगता तिंस धम्मा, येवापनकेसु चत्तारो चाति चतुत्तिंस धम्मा एकक्खणे नियता लब्भन्ति, सेसा पन करुणादयो पञ्च करुणापुब्बभागमुदितापुब्बभागवसेन, कायदुच्चरितवचीदुच्चरितमिच्छाजीवेहि विरमणवसेन च चित्तस्स पवत्तिकालेसु एव उप्पज्जित्वा अञ्ञथानुप्पज्जनतो अनियता. ते च यस्मा दुक्खितसुखितसत्तवसेन, कायदुच्चरितादित्तयवसेन च पच्चेकं भिन्नविसयत्ता एकतो न उप्पज्जन्ति, तस्मा करुणापुब्बभागादिवसेन पवत्तेसु पञ्चसु चित्तक्खणेसु नियता चतुत्तिंस, करुणादीसु एकन्ति पञ्चतिंस धम्मा उप्पज्जन्ति, केवलं पन दानादिवसेन पवत्तियं नियता चतुत्तिंसेव उप्पज्जन्तीति वेदितब्बं. अयं धम्मुद्देसतो विनिच्छयो.
लक्खणादिविभागतोति एवं उद्दिट्ठानं धम्मानं लक्खणरसादितो विनिच्छयो वेदितब्बो. फुसतीति फस्सो. स्वायं फुसनलक्खणो, सङ्घट्टनरसो, सन्निपातपच्चुपट्ठानो, आपाथगतविसयपदट्ठानो. अयं हि अरूपधम्मोपि समानो आरम्मणे फुसनाकारेन पवत्ततीति फुसनलक्खणो, सा चस्स फुसनाकारप्पवत्ति अम्बिलादिदस्सने खेळुप्पादादिना ञातब्बा. एकदेसेन पन अनल्लीयमानोपि रूपं विय चक्खुं, सद्दो विय च सोतं चित्तमारम्मणञ्च सङ्घट्टेतीति सङ्घट्टनरसो. तिकसन्निपातसङ्खातस्स पन अत्तनो कारणस्स वसेन पवेदितत्ता सन्निपातपच्चुपट्ठानो, फलट्ठेन पच्चुपट्ठानेन पनेस वेदनापच्चुपट्ठानो नाम होति. तज्जासमन्नाहारेन चेव इन्द्रियेन च परिक्खते विसये अनन्तरायेन उप्पज्जनतो आपाथगतविसयपदट्ठानोति वुच्चति. वेदनाधिट्ठानभावतो पनेस निच्चम्मा गावी विय दट्ठब्बो. लक्खणादीसु च तेसं तेसं धम्मानं सभावो वा सामञ्ञं वा लक्खणं नाम, किच्चं वा सम्पत्ति वा रसो नाम, उपट्ठानाकारो वा फलं वा पच्चुपट्ठानं नाम, आसन्नकारणं पदट्ठानं नाम. एवं उपरिपि सब्बत्थ लक्खणादीनं नानत्तं वेदितब्बं.
वेदयतीति वेदना, सा वेदयितलक्खणा, सभावभेदतो पनेसा पञ्चविधा होति – सुखं दुक्खं सोमनस्सं दोमनस्सं उपेक्खाति. तत्थ इट्ठफोट्ठब्बानुभवनलक्खणं सुखं, सम्पयुत्तानं उपब्रूहनरसं, कायिकअस्सादपच्चुपट्ठानं, कायिन्द्रियपदट्ठानं. अनिट्ठफोट्ठब्बानुभवनलक्खणं दुक्खं, सम्पयुत्तानं मिलापनरसं, कायिकाबाधपच्चुपट्ठानं, कायिन्द्रियपदट्ठानं. इट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं सोमनस्सं, यथा तथा वा इट्ठाकारसम्भोगरसं, सम्पयुत्तानं उपब्रूहनरसं वा, चेतसिकअस्सादपच्चुपट्ठानं, इट्ठाकारदस्सनपदट्ठानं. अनिट्ठारम्मणानुभवनलक्खणं दोमनस्सं, यथा तथा वा अनिट्ठाकारसम्भोगरसं, सम्पयुत्तानं मिलापनरसं वा, चेतसिकाबाधपच्चुपट्ठानं, एकन्तेन हदयवत्थुपदट्ठानं. मज्झत्तवेदयितलक्खणा उपेक्खा, सम्पयुत्तानं नातिउपब्रूहनमिलापनरसा, सन्तभावपच्चुपट्ठाना, निप्पीतिकचित्तपदट्ठाना. एत्थ च सुखं, दुक्खञ्च एकन्तमब्याकतं, दोमनस्समेकन्तमकुसलं, सोमनस्सुपेक्खा पन सिया कुसला, सिया अकुसला, सिया अब्याकता. इध पन कुसला सोमनस्सवेदना अधिप्पेता.
नीलादिभेदं आरम्मणं सञ्जानातीति सञ्ञा. सा सञ्जाननलक्खणा, पच्चाभिञ्ञाणरसा, पुनसञ्जाननपच्चयनिमित्तकरणरसा वा दारुआदीसु तच्छकादयो विय, यथागहितनिमित्तवसेन अभिनिवेसकरणपच्चुपट्ठाना हत्थिदस्सकअन्धा विय, आरम्मणे अनोगाळ्हवुत्तिताय अचिरट्ठानपच्चुपट्ठाना वा विज्जु विय, यथाउपट्ठितविसयपदट्ठाना तिणपुरिसेसु मिगपोतकानं पुरिसाति उप्पन्नसञ्ञा विय.
चेतेतीति चेतना, सद्धिं अत्तना सम्पयुत्तधम्मे आरम्मणे अभिसन्दहतीति अत्थो. सा चेतनाभावलक्खणा, आयूहनरसा, सा च कुसलाकुसलेसु एव होति. इतरेसु पन तंसदिसताय संविदहनपच्चुपट्ठाना सकिच्चपरकिच्चसाधका जेट्ठसिस्समहावड्ढकिआदयो विय. अच्चायिककम्मानुस्सरणादीसु पनायं सम्पयुत्तेसु उस्साहनभावेन पवत्तमाना पाकटा होति.
आरम्मणं चिन्तेतीति चित्तं, विञ्ञाणं. वित्थारतो पनस्स वचनत्थो चित्तदुके आवि भविस्सति. तदेतं विजाननलक्खणं चित्तं, पुब्बङ्गमरसं, निरन्तरप्पवत्तितो सन्धानपच्चुपट्ठानं, नामरूपपदट्ठानं.
वितक्केति ऊहेति, वितक्कनमत्तमेव वा सोति वितक्को. स्वायमारम्मणे चित्तस्स अभिरोपनलक्खणो, आहननपरियाहननरसो, आरम्मणे चित्तस्स आनयनपच्चुपट्ठानो.
आरम्मणे तेन चित्तं विचरति, विचरणमत्तमेव वा सोति विचारो. स्वायमारम्मणानुमज्जनलक्खणो, तत्थ सहजातानुयोजनरसो, चित्तस्स अनुप्पबन्धनपच्चुपट्ठानो. अभिनिरोपनानुमज्जनवसेन पनेसं यथाक्कमं ओळारिकसुखुमताय घण्टाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को, घण्टानुरवो विय अनुप्पबन्धो विचारो. विप्फारवा चेत्थ वितक्को आकासे उप्पतितुकामपक्खिनो पक्खविक्खेपो विय, सन्तवुत्ति विचारो आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खपसारणं विय. सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति. उभोपि पनेते सम्पयुत्तधम्मपदट्ठाना.
पिणयतीति पीति. सा सम्पियायनलक्खणा, कायचित्तपीणनरसा, फरणरसा वा, ओदग्यपच्चुपट्ठाना, सोमनस्ससहगतचित्तपदट्ठाना.
वीरानं भावो, कम्मं वा वीरियं, विविधेन वा उपायेन ईरयितब्बं पवत्तयितब्बन्ति वीरियं. तञ्च उस्साहलक्खणं, सहजातानं उपत्थम्भनरसं, असंसीदनभावपच्चुपट्ठानं, ‘‘संविग्गो योनिसो पदहती’’ति (अ. नि. ४.११३) वचनतो संवेगपदट्ठानं, वीरियारम्भवत्थुपदट्ठानं वा. इदं पन कुसलपक्खे पदट्ठानं, अकुसलादिपक्खे पन साधारणवसेन यथा तथा वा दुक्खविनोदनकामतापदट्ठानं, सम्पयुत्तधम्मपदट्ठानं वा. तं समारद्धं सब्बासं सम्पत्तीनं मूलं होतीति दट्ठब्बं.
एको अग्गो विसयो अस्साति एकग्गं, चित्तं, तस्स भावो एकग्गता, चित्तस्स एकग्गता चित्तेकग्गता, समाधिस्सेतं नामं. सा अविसारणलक्खणा, सहजातानं सम्पिण्डनरसा नहानीयचुण्णानं उदकं विय, उपसमपच्चुपट्ठाना, ञाणपच्चुपट्ठाना वा, सुखपदट्ठाना, अकुसलादिसाधारणवसेन पनेत्थापि पच्चुपट्ठानपदट्ठानानि वुत्तनयेन योजेत्वा ञातब्बानि. निवाते दीपच्चीनं ठिति विय चेतसो ठितीति दट्ठब्बा.
एत्थ च किञ्चापि आरम्मणं भिन्दित्वा अनुपविसन्ता विय कुसलपक्खे चत्तारो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति सद्धा सति एकग्गता पञ्ञाति, तेनेव सद्धा ‘‘ओकप्पना’’ति वुत्ता, सति च ‘‘अपिलापना’’ति, एकग्गता ‘‘अवट्ठिती’’ति, पञ्ञा ‘‘परियोगाहना’’ति च वुत्ता. अकुसलपक्खे च तयो तण्हा दिट्ठि अविज्जाति. तेन ते एव ‘‘ओघा’’ति वुत्ता. तथापि नेसं लक्खणादितो नानत्तम्पि सिद्धमेव. अकुसलपक्खे पन एकग्गता उद्धच्चसमागतत्ता ‘‘ओगाहना’’ति न वुत्ता. अकुसलधम्मा हि एकविसये सम्पिण्डनकिच्चेन समाधिना युत्तापि उदकसित्तरजुट्ठानं विय तङ्खणञ्ञेव विकिरणसभावा होन्ति. तेनेव हेत्थ उपचारप्पनाप्पत्ति न होति, कुसलधम्मा पन यस्मा उदकं आसिञ्चित्वा आसिञ्चित्वा आकोटनमज्जनादीनि कत्वा उपलित्तट्ठानं विय सकलम्पि दिवसं निच्चलपवत्तनसमत्थाति उपचारप्पनाप्पत्तापि होति, तस्मा तत्थ ओगाहनाति वुत्ताति गहेतब्बं.
जीवन्ति तेन, जीवनमत्तं वा तन्ति जीवितं, तं सहजातानुपालनलक्खणं, तेसं पवत्तनरसं, तेसञ्ञेव ठपनपच्चुपट्ठानं, यापयितब्बधम्मपदट्ठानं. अत्तनो ठितिक्खणे एव चेतं ते धम्मे अनुपालेति उदकं विय उप्पलादीनि, न भङ्गक्खणे. सयं भिज्जमानत्ता सयं पवत्तितधम्मसम्बन्धेनेव पवत्तति नियामको वियाति दट्ठब्बं.
सद्दहन्ति एताय, सयं वा सद्दहति, सद्दहनमत्तं वा एसाति सद्धा. सा सद्दहनलक्खणा, ओकप्पनलक्खणा वा, पसादनरसा उदकप्पसादकमणि विय, पक्खन्दनरसा वा ओघुत्तारकवीरपुरिसो विय, अकालुसियपच्चुपट्ठाना, अधिमुत्तिपच्चुपट्ठाना वा, सद्धेय्यवत्थुपदट्ठाना, सद्धम्मसवनादिसोतापत्तियङ्गपदट्ठाना वा, हत्थवित्तबीजानि विय दट्ठब्बा.
सरन्ति ताय, सयं वा सरति, सरणमत्तमेव वा एसाति सति. सा अपिलापनलक्खणा, असम्मोसनरसा, आरक्खपच्चुपट्ठाना, विसयाभिमुखभावपच्चुपट्ठाना वा, थिरसञ्ञापदट्ठाना, कायादिसतिपट्ठानपदट्ठाना वा. आरम्मणे दळ्हपतिट्ठितत्ता पन एसिका विय, चक्खुद्वारादिरक्खणतो दोवारिको विय च दट्ठब्बा.
कायदुच्चरितादीहि हिरीयतीति हिरी, लज्जायेतं अधिवचनं. तेहियेव ओत्तप्पतीति ओत्तप्पं, पापतो उब्बेगस्सेतं अधिवचनं. तत्थ पापतो जिगुच्छनलक्खणा हिरी, उत्तासलक्खणं ओत्तप्पं. लज्जनाकारेन पापकानं अकरणरसा हिरी, उत्तासाकारेन ओत्तप्पं. असुचिमक्खितस्स, अग्गिसन्तत्तस्स च अयोगुळस्स गहेतुं अविसहनं विय एतेसं यथाक्कमं जिगुच्छनसन्तासाकारेहि पापाकरणं वेदितब्बं. वुत्ताकारेनेव च पापतो संकोचनपच्चुपट्ठानानि एतानि, अत्तपरगारवपदट्ठानानि कुलवधूवेसिया भावो विय, लोकपालकानि चाति दट्ठब्बानि. उभिन्नम्पि पनेसं समुट्ठानं अधिपति सभावो लक्खणेन चाति मातिकं ठपेत्वा यथाक्कमं अज्झत्तबहिद्धासमुट्ठानता, अत्तलोकाधिपतिता, लज्जाभयसभावसण्ठितता, सप्पतिस्सववज्जभयदस्सावितालक्खणता च अट्ठसालिनियं (ध. स. अट्ठ. १ बलरासिवण्णना) वित्थारतो विभत्ता, अत्थिकेहि तं तत्थेव गहेतब्बं.
न लुब्भति एतेन, सयं वा न लुब्भति, अलुब्भनमत्तमेव वा तन्ति अलोभो. अदोसामोहेसुपि एसेव नयो. तेसु अलोभो आरम्मणे चित्तस्स अगेधलक्खणो, अलग्गभावलक्खणो वा कमलदले जलबिन्दु विय, अपरिग्गहरसो मुत्तभिक्खु विय, अनल्लीनभावपच्चुपट्ठानो असुचिम्हि पतितपुरिसो विय.
अदोसो अचण्डिक्कलक्खणो, अविरोधलक्खणो वा अनुकूलमित्तो विय, आघातविनयनरसो, परिळाहविनयनरसो वा चन्दनं विय, सोम्मभावपच्चुपट्ठानो पुण्णचन्दो विय.
अमोहो यथासभावप्पटिवेधलक्खणो, अक्खलितप्पटिवेधलक्खणो वा कुसलिस्सासक्खित्तउसुप्पटिवेधो विय, विसयोभासनरसो अनुद्धटो पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठानो अरञ्ञगतसुदेसको विय. तयोपि चेते सब्बकुसलानं मूलभूताति दट्ठब्बा.
अपिच अलोभो चेत्थ दानहेतु, अदोसो सीलहेतु, अमोहो भावनाहेतु. तीहिपि चेतेहि यथापटिपाटिया नेक्खम्मसञ्ञा अब्यापादसञ्ञा अविहिंसासञ्ञा होन्ति, तथा अधिकऊनविपरीतग्गहणानं अभावो, तथा पियविप्पयोगअप्पियसम्पयोगइच्छितालाभदुक्खानं, जातिजरामरणदुक्खानं, पेतनिरयतिरच्छानगतिदुक्खानञ्च अभावो, तथा भोगमित्तअत्तसम्पत्तिपच्चयभावो, तथा कामसुखपरिच्चागअत्तकिलमथपरिच्चागमज्झिमपटिपत्तीनं सम्भवो, तथा असुभअप्पमाणधातुसञ्ञानं, अनिच्चदुक्खअनत्तसञ्ञानं, दिब्बब्रह्मअरियविहारानञ्च सम्भवो होतीति एवमादीहि नयेहि तेसं वित्थारो वेदितब्बो.
एत्थ च अमोहो नाम पञ्ञा, सा पजाननलक्खणा. विञ्ञाणं विजाननलक्खणं. सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा. किं पनेतासं सञ्ञाविञ्ञाणपञ्ञानं नानत्तन्ति? सञ्जाननविजाननपजाननमेव. एतासं हि समानेपि जाननभावे सञ्ञाय ‘‘नीलं पीत’’न्तिआदिना पुन सञ्ञुप्पादकमत्तेन आकारेन सञ्जाननमत्तमेव होति, अजातबुद्धिदारकस्स विय चित्तवट्टादिभावमत्ताकारेन कहापणादिदस्सनं, न ततो उद्धं. विञ्ञाणस्स पन यथावुत्तेन च ततो विसिट्ठेन च अनिच्चादिना आकारेन जाननं होति, गामिकपुरिसस्स विय यथावुत्तेन चेव उपभोगारहतादिना च आकारेन कहापणादिदस्सनं, न ततो उद्धं. पञ्ञाय पन तेहि च यथावुत्तेहि नानप्पकारेहि च मग्गपातुभावादिहेतूहि सब्बेहि आकारेहि पजाननं होति, हेरञ्ञिकस्स विय यथावुत्तेहि चेव छेककूटअद्धसारादिसब्बेहि आकारेहि च कहापणादिदस्सनं. पञ्ञाय हि अजानितब्बं नाम नत्थि. एवं सञ्जाननविजाननपजाननाकारेहि एतासं नानत्तं वेदितब्बं. एत्थ च चक्खुविञ्ञाणादीनि वितक्कवीरियादिसहजातपच्चयविरहतो रूपादीसु सञ्ञाकिच्चतो अधिकविजाननकिच्चं कातुं न सक्कोन्ति, बलपरिणायकानि विय सेनङ्गानि पञ्ञानुवत्तकानेव होन्तीति वेदितब्बानि. तेनाह भगवा ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’तिआदि (विभ. ७६६).
कायपस्सम्भनं कायपस्सद्धि. चित्तपस्सम्भनं चित्तपस्सद्धि. कायोति पनेत्थ वेदनादयो तयो खन्धा. उभोपि पनेता कायचित्तदरथवूपसमलक्खणा, कायचित्तदरथनिम्मद्दनरसा, कायचित्तानं अपरिप्फन्दसीतिभावपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना. कायचित्तानञ्च अवूपसमकरउद्धच्चादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा.
कायलहुभावो कायलहुता. चित्तलहुभावो चित्तलहुता. एवं उपरिपि पदत्थो दट्ठब्बो. कायचित्तानं गरुभाववूपसमलक्खणा कायलहुता, चित्तलहुता च, तेसं गरुभावनिम्मद्दनरसा, तेसं अदन्धतापच्चुपट्ठाना, तेसं गरुभावकरथिनमिद्धादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा.
कायचित्तानं थद्धभाववूपसमलक्खणा कायमुदुता, चित्तमुदुता च, तेसं थद्धभावनिम्मद्दनरसा, अप्पटिघातपच्चुपट्ठाना, कायचित्तपदट्ठाना, तेसं थद्धभावकरदिट्ठिमानादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा.
कायचित्तानं अकम्मञ्ञभाववूपसमलक्खणा कायकम्मञ्ञता, चित्तकम्मञ्ञता च, तेसं अकम्मञ्ञभावनिम्मद्दनरसा, कायचित्तानं आरम्मणकरणसम्पत्तिपच्चुपट्ठाना, तेसं अकम्मञ्ञभावकरावसेसनीवरणपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा. पसादनीयवत्थूसु पसादावहा, हितकिरियासु विनियोगक्खमभावावहा सुवण्णविसुद्धि वियाति दट्ठब्बा.
कायचित्तानं अगेलञ्ञभावलक्खणा कायपागुञ्ञता, चित्तपागुञ्ञता च, तेसं गेलञ्ञनिम्मद्दनरसा, निरादीनवपच्चुपट्ठाना, तेसं गेलञ्ञकरअस्सद्धियादिकिलेसपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा. कायचित्तानं अज्जवलक्खणा कायुजुकता, चित्तुजुकता च, तेसं कुटिलभावनिम्मद्दनरसा, अजिम्हतापच्चुपट्ठाना, तेसं कुटिलभावकरमायासाठेय्यादिपटिपक्खभूताति दट्ठब्बा. सब्बेपेते पस्सद्धिआदयो धम्मा कायचित्तपदट्ठानाति वेदितब्बा.
किं पनेत्थ पस्सद्धादयो धम्मा उद्धच्चादिं विनोदेतुं न सक्कोन्ति, येन इमे पस्सद्धादयो धम्मा न विसुं विभत्ताति? नो न सक्कोन्ति, इमे पन सहिता एव सक्कोन्ति, इतरथा तेसं उप्पत्तिया एव असम्भवतो. यथा वा पस्सद्धादीसु विज्जमानेसु मोहाहिरिकादीनं उजुपटिपक्खभावेन अमोहहिरिआदयो होन्ति, एवमेतेपि उद्धच्चादिउजुपटिपक्खभावेन इच्छितब्बाति गहेतब्बा. यस्मा चेत्थ द्वीहि द्वीहि एव यथासकं पटिपक्खा हरितब्बा, तस्मा ते एते एव द्विधा विभत्ता, न अमोहादयोति ञातब्बा.
येवापनकेसु छन्दोति कत्तुकामतायेतं अधिवचनं, तस्मा सो कत्तुकामतालक्खणो, आरम्मणपरियेसनरसो, आरम्मणेन अत्थिकतापच्चुपट्ठानो, तदेवस्स पदट्ठानं. आरम्मणग्गहणे चायं चेतसो हत्थप्पसारणं विय दट्ठब्बो. अयञ्च यस्मा विरज्जितब्बादीसुपि नेक्खम्मादिना सह लोभविसदिसेन कत्तुकामताकारेन पवत्तति, तस्मा असेखानम्पि उप्पज्जति. लोभो पन सुभसुखादिविपल्लासपुब्बकेन अभिसङ्गाकारेनेव पवत्ततीति अयमेतेसं विसेसो. एवं मेत्ताकरुणादीनम्पि लोभादीहि विसेसो यथानुरूपं ञातब्बो.
अधिमुच्चनं अधिमोक्खो. सो सन्निट्ठानलक्खणो, असंसप्पनरसो, निच्छयपच्चुपट्ठानो, सन्निट्ठातब्बधम्मपदट्ठानो, आरम्मणे निच्चलभावेन इन्दखीलो विय दट्ठब्बो. ननु च सद्धापि अधिमोक्खोति वुच्चति. तथा हि अधिमोक्खलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति सद्धिन्द्रियन्ति वुच्चतीति? सच्चं, सा च खो सम्पसादनभावेन अधिमोक्खो, अयं पन यथा तथा वा निच्छयभावेनाति न कोचि विरोधो.
किरिया कारो, मनस्मिं कारो मनसिकारो, पुरिममनतो विसदिसं मनं करोतीतिपि मनसिकारो, स्वायं आरम्मणपटिपादको वीथिपटिपादको जवनपटिपादकोति तिप्पकारो, तत्थ आरम्मणपटिपादको इध मनसिकारो. सो सारणलक्खणो, सम्पयुत्तानं आरम्मणेसु पयोजनरसो, आरम्मणाभिमुखभावपच्चुपट्ठानो, आरम्मणपदट्ठानो, सङ्खारक्खन्धपरियापन्नो. आरम्मणपटिपादकत्तेन सम्पयुत्तानं सारथि विय दट्ठब्बो. वीथिपटिपादकोति पन पञ्चद्वारावज्जनस्सेतं अधिवचनं. जवनपटिपादकोति मनोद्वारावज्जनस्स, न ते इध अधिप्पेता. एत्थ चायं मनसिकारो समन्नाहारमत्ताकारेन आरम्मणे सम्पयुत्तानं पयोजको, चेतना चेतोकिरियाभावेन, वितक्को पन सङ्कप्पाकारेन, उपनिज्झायनाकारेन च अभिनिरोपको. तेनेव हेत्थ पदभाजनीये ‘‘तक्को सङ्कप्पोति च, झानङ्ग’’न्ति च वुच्चतीति अयमेतेसं विसेसो.
तेसु तेसु धम्मेसु मज्झत्तता तत्रमज्झत्तता. सा चित्तचेतसिकानं समवाहितलक्खणा, ऊनाधिकतानिवारणरसा, पक्खपातुपच्छेदनरसा वा, मज्झत्तभावपच्चुपट्ठाना, समप्पवत्तसम्पयुत्तधम्मपदट्ठाना. सम्पयुत्तधम्मानं अज्झुपेक्खणेन समप्पवत्तानं आजानीयानं अज्झुपेक्खकसारथि विय दट्ठब्बा.
परदुक्खे सति साधूनं हदयकम्पनं करोतीति करुणा, किरति वा परदुक्खं हिंसति च, किरीयति वा दुक्खितेसु पसारीयतीति करुणा. सा परदुक्खापनयनाकारप्पवत्तिलक्खणा, परदुक्खासहनरसा, अविहिंसापच्चुपट्ठाना, दुक्खाभिभूतानं अनाथभावदस्सनपदट्ठाना. मोदन्ति ताय तंसमङ्गिनो, सयं वा मोदति, मोदनमत्तमेव वा तन्ति मुदिता. सा पमोदलक्खणा, अनिस्सायनरसा, अरतिविघातपच्चुपट्ठाना, सत्तानं सम्पत्तिदस्सनपदट्ठाना.
कस्मा पनेत्थ मेत्तुपेक्खा न वुत्ताति? पुब्बे गहितत्ता. अदोसो एव हि सत्तेसु हितफरणवसेन पवत्तियं मेत्ता. तत्रमज्झत्तता एव च इट्ठानिट्ठसत्तेसु मज्झत्ताकारेन पवत्तियं उपेक्खा. ते च धम्मा नियता, केवलं पन नेसं सत्तेसु मेत्तुपेक्खाभावेन पवत्ति अनियताति. कायदुच्चरिततो विरति कायदुच्चरितविरति. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. लक्खणादितो पनेता तिस्सोपि कायदुच्चरितादिवत्थूनं अवीतिक्कमलक्खणा, ततो संकोचनरसा, तेसं अकिरियपच्चुपट्ठाना, सद्धाहिरोत्तप्पअप्पिच्छतादिगुणपदट्ठाना, पापकिरियतो चित्तस्स विमुखभावभूताति दट्ठब्बा. एवं लक्खणादितो विनिच्छयो वेदितब्बो.
सङ्गहाति एवं ये इमे इमस्मिं कामावचरपठमकुसले विभत्ता एकूनचत्तालीस धम्मा, सब्बेते खन्धतो चतुब्बिधा होन्ति – वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धोति. तत्थ रासट्ठेन सोमनस्सवेदना वेदनाक्खन्धो, तथा सञ्ञा सञ्ञाक्खन्धो, चित्तं विञ्ञाणक्खन्धो, अवसेसा फस्सादयो छत्तिंस धम्मा सङ्खारक्खन्धोति वेदितब्बा.
ननु च यदि रासट्ठेन खन्धो, फस्सादीनं ताव अनेकत्ता सङ्खारक्खन्धता युत्ता, कथं पन वेदनादीनं तिण्णं खन्धताति? उपचारतो. पच्चेकं हि अतीतादिभेदभिन्नेसु वेदनासञ्ञाविञ्ञाणेसु निरुळ्होपि खन्ध-सद्दो तदेकदेसेसु एकेकवेदनादीसुपि समुदायोपचारेन वोहरीयतीति तदेकदेसेपि तब्बोहारो, यथा रुक्खस्स साखाय छिज्जमानाय ‘‘रुक्खो छिज्जती’’तिआदीसु वियाति. एवं खन्धतो चतुब्बिधा होन्ति.
ते पुन आयतनतो दुविधा होन्ति – मनायतनं धम्मायतनन्ति. सञ्जातिसमोसरणट्ठानट्ठेन हेत्थ चित्तं मनायतनं, सेसा पन अट्ठतिंस धम्मा धम्मायतनन्ति. एवं आयतनतो दुविधा होन्ति. ते पुन धातुवसेन दुविधा मनोविञ्ञाणधातु धम्मधातूति. निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन हेत्थ चित्तं मनोविञ्ञाणधातु, सेसा धम्मधातूति. एवं धातुवसेन दुविधा.
तथा आहारानाहारवसेन. तत्थ फस्सो चेतना चित्तन्ति इमे तयो धम्मा विसेसपच्चयत्तेन यथाक्कमं ‘‘फस्साहारो मनोसञ्चेतनाहारो विञ्ञाणाहारो’’ति वुच्चन्ति, अवसेसा न आहाराति. किं पनेते पच्चया न होन्ति, ये न आहाराति वुच्चेय्युन्ति? नो न होन्ति, विसेसपच्चया पन न होन्ति, फस्सादयो पन तेसं धम्मानं विसेसपच्चया होन्ति, विसेसतो वेदनादयो च आहरन्ति. फस्साहारो हि तिस्सो वेदनायो आहरति, मनोसञ्चेतनाहारो तयो भवे, विञ्ञाणाहारो पटिसन्धिनामरूपं. ननु च सो विपाको, इदं पन कुसलविञ्ञाणन्ति? किञ्चापि एवं, तंसरिक्खताय पन विञ्ञाणाहारोत्वेव वुत्तं. यस्मा वा इमे ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं आहारपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१५) वचनतो कबळीकाराहारो विय रूपकायस्स उपत्थम्भकट्ठेन नामकायस्स आहारपच्चया होन्ति, तस्मा इमेव ‘‘आहारा’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. एवं आहारानाहारवसेन दुविधा.
तथा इन्द्रियानिन्द्रियतो. तत्थ सद्धा वीरियं सति एकग्गता अमोहो चित्तं सोमनस्सवेदना जीवितन्ति इमे अट्ठ धम्मा अधिपतियट्ठेन यथाक्कमं ‘‘सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं मनिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं जीवितिन्द्रिय’’न्ति वुच्चन्ति, अवसेसा न ‘‘इन्द्रियानी’’ति. एवं इन्द्रियानिन्द्रियतो दुविधा.
तथा झानङ्गाझानङ्गवसेन. तत्थ वितक्को विचारो पीति सोमनस्सं एकग्गताति इमे पञ्च धम्मा उपनिज्झायनट्ठेन ‘‘झानङ्गानी’’ति वुच्चन्ति, इतरे ‘‘अझानङ्गानी’’ति. एवं झानङ्गाझानङ्गवसेन दुविधा.
तथा मग्गङ्गामग्गङ्गवसेन. तत्थ अमोहो वितक्को विरतित्तयं वीरियं सति एकग्गताति इमे अट्ठ धम्मा निय्यानट्ठेन, विमोक्खट्ठेन च यथाक्कमं ‘‘सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधी’’ति नामेन ‘‘मग्गङ्गानी’’ति वुच्चन्ति, इतरे ‘‘अमग्गङ्गानी’’ति. पाळियं पन लोकियचित्ते विरतीनं अनियतत्ता, येवापनकत्ता च ता वज्जेत्वा ‘‘पञ्चङ्गिको मग्गो होती’’ति (ध. स. ५८, १२१) वुच्चति. एवं मग्गङ्गामग्गङ्गवसेन दुविधा.
तथा बलाबलवसेन. तत्थ सद्धावीरियं सति समाधि पञ्ञा हिरी ओत्तप्पन्ति इमे सत्त धम्मा अकम्पियट्ठेन बलानीति वुच्चन्ति, इतरे अबलानीति. एवं बलाबलवसेन दुविधा.
तथा हेतुनहेतुवसेन. तत्थ अलोभो अदोसो अमोहोति इमे तयो धम्मा मूलट्ठेन हेतूति वुच्चन्ति, इतरे नहेतूति. एवं हेतुनहेतुवसेन दुविधा. एवं फस्साफस्सवेदनावेदना सञ्ञासञ्ञाचित्ताचित्तादिवसेनपि वुत्तनयानुसारेन यथायोगं सङ्गहविभागो वेदितब्बो. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन पदभाजनीयसङ्गहवारे (ध. स. १०३ आदयो), तदट्ठकथायञ्च (ध. स. अट्ठ. ५८-१२०) गहेतब्बो. एवं सङ्गहतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
सुञ्ञतो चेवाति एवं खन्धादीहि सङ्गहितेसु तेसु धम्मेसु तब्बिनिमुत्तो कारकवेदकादिसभावो अत्ता वा सस्सतो वा भावो न उपलब्भति. सुञ्ञा ते धम्मा अत्तेन वा अत्तनियेन वा, केवलं पटिच्चसमुप्पन्ना, सलक्खणधारणतो धम्ममत्ता, निच्चसुखादिसारविरहतो असारा, पवत्तकनियामकाभावतो अपरिणायका अनिच्चा, दुक्खा, अनत्ता, अनत्तनिया च हुत्वा पवत्तन्तीति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन पदभाजनीयसुञ्ञतवारे, तदट्ठकथायञ्च गहेतब्बोति. एवं सुञ्ञतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
निट्ठिता पठमकुसलस्स अत्थवण्णना.
दुतियादीसुपि पठमकुसले वुत्तनयेन धम्मुद्देसादिना सब्बो विनिच्छयो वेदितब्बो. न केवलञ्च एत्थेव, इतो परेसुपि सब्बत्थ हेट्ठा वुत्तसदिसानं पदानं, धम्मानञ्च अत्थो, सब्बो च विनिच्छयो एत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. इतो परं पन अपुब्बमेव वण्णयिस्साम. दुतियचित्ते ताव ससङ्खारभावमत्तमेव पठमचित्ततो विसेसो, सेसं तादिसमेव. दुतियकुसलं.
ततियेपि धम्मुद्देसे अमोहाभावा इन्द्रियमग्गङ्गबलमूलसङ्गहेसु पञ्ञिन्द्रियसम्मादिट्ठिमग्गङ्गपञ्ञाबलअमोहमूलानं परिहानिया सद्धिन्द्रियादीनं भावोव विसेसो, सेसं तादिसमेव. तथा चतुत्थे ससङ्खारभावमत्तमेव विसेसो. ततियचतुत्थानि.
पञ्चमछट्ठसत्तमट्ठमेसु पन सुखसोमनस्सट्ठानेसु उपेक्खाभावो, पीतिया च अभावो. तेनेव झानङ्गसङ्गहवारे चतुरङ्गज्झानताव विसेसो, सेसं पठमदुतियततियचतुत्थचित्तसदिसमेव. उपेक्खासहगतेसु चेत्थ चतूसु करुणामुदिता न उप्पज्जन्तीति केचि वदन्ति, परिकम्मभूतानं पनेत्थ तासं उप्पत्तिया महाअट्ठकथायं अनुञ्ञातत्ता उपचारप्पत्ता पन उप्पज्जन्ति, न इतराति गहेतब्बं. पञ्चमछट्ठसत्तमट्ठमानि.
विसयादिप्पभेदतोति एवं धम्मुद्देसादिना विभत्तानि अट्ठ कामावचरकुसलानि आरम्मणविभागतो पच्चेकं छब्बिधानि होन्ति रूपारम्मणं…पे… धम्मारम्मणन्ति. तत्थ नीलादिभेदभिन्ना, अतीतानागतपच्चुप्पन्नअज्झत्तिकबाहिरओळारिकसुखुमादिभेदभिन्ना च वण्णधातु रूपारम्मणं नाम. एवं सद्दारम्मणादीसुपि यथानुरूपं भेदो वेदितब्बो.
एत्थ च फोट्ठब्बन्ति आपोधातुवज्जितभूतत्तयं, धम्मारम्मणन्ति पञ्चारम्मणानि वज्जेत्वा अवसेसा रूपारूपपञ्ञत्तियो वेदितब्बा, सेसं तादिसमेव. केचि पनेत्थ ‘‘चक्खुविञ्ञाणादीनमापाथगतानि एतानारम्मणानि रूपारम्मणादिवोहारं लभन्ति, अनापाथगतानि पन अतीतानागतदूरसुखुमादिभेदभिन्नानि धम्मारम्मणानेवा’’ति वदन्ति, तं न युत्तं दिब्बचक्खादीनं रूपारम्मणतादिवचनतो.
अनापाथगता एव हि तानि दिब्बचक्खुआदीनं आरम्मणं, न च तानि धम्मारम्मणानि. रूपादयो हि पञ्च पच्चेकं द्वीसु द्वीसु द्वारेसु एकस्मिं खणे आपाथमागन्त्वा तंतंद्वारिकजवनानं, तदनन्तरे मनोद्वारिकानञ्च अपरभागे च दिट्ठसुतादिवसेनानुस्सरन्तस्स सुद्धमनोद्वारिकानञ्च आरम्मणानि होन्ति. तथा हि नानावण्णविचित्तचेतियादिदस्सनं करोन्तस्स, धम्मं सुणन्तस्स, भेरिसद्दादीहि वा पूजादिं करोन्तस्स च गन्धमालादीनि घायित्वा, खादनीयभोजनीयादिञ्च सायित्वा, सुखसम्फस्सानि अत्थरणपावुरणादीनि च फुसित्वा मनापभावं ञत्वा तेहि चेतियपूजं करोन्तस्स, तत्थ तत्थ अकुसलं वा उप्पादेन्तस्स, तस्मिं तस्मिं खणे गय्हमानानि रूपादिपञ्चारम्मणानि साखाय अक्कमनं, पथवियं छायाफरणञ्च एकक्खणे कुरुमानं रुक्खग्गे निलीयमानं पक्खिनो सरीरं विय यथासकं पसादञ्च घट्टेत्वा तस्मिंयेव खणे भवङ्गचलनपच्चयभावेन मनोद्वारेपि आपाथमागन्त्वा ततो भवङ्गं विच्छिन्दित्वा उप्पन्नानं आवज्जनादिवोट्ठब्बनपरियोसानानं, वीथिचित्तानं, तदनन्तरानञ्च कुसलाकुसलादिजवनानं आरम्मणं हुत्वा तदनन्तरासु मनोद्वारवीथीसु च अपरभागे तथारूपं पच्चयं आगम्म अत्तना पूजादिकरणकालेसु, दिट्ठसुतघायितसायितफुट्ठवसेनानुस्सरन्तस्स, पच्चक्खतो अनुभुय्यमानानि विय मनोद्वारे च आरम्मणानि होन्ति.
अथापि पञ्चहि द्वारेहि अगहितपुब्बानि बुद्धरूपादीनि, दिब्बरूपादीनि च पञ्चारम्मणानि सवनवसेन सल्लक्खेत्वा जवनक्खणे वा अपरभागे सुतवसेनेव अनुस्सरित्वा वा पसादं, कम्मफलसद्धादिं, लोभादिञ्च उप्पादेन्तस्सापि मनोद्वारे आपाथमागच्छन्ति. अभिञ्ञानं पन सुद्धमनोद्वारे एव, तस्मा एवं पञ्चद्वारे, मनोद्वारे, सुद्धमनोद्वारे च आपाथगतानि अतीतादिभेदभिन्नानि सब्बानिपि पञ्चारम्मणानि कदाचिपि धम्मारम्मणं न होन्ति, तदितरा नामरूपपञ्ञत्तियो धम्मारम्मणन्ति गहेतब्बं. ननु चेतानि इट्ठकन्तमनापानि आरम्मणानि लोभस्स वत्थु, कथमेत्थ कुसलं उप्पज्जतीति? नियमादिकारणतो. चित्तं हि ‘‘कुसलमेव मया कत्तब्ब’’न्ति पुब्बे नियमितवसेन सब्बत्थ अकुसलप्पवत्तिं निवत्तेत्वा कुसले परिणामनवसेन च अभिण्हं आसेवितकुसलसमुदाचारवसेन च सप्पुरिसूपनिस्सयादिउपनिस्सयवसेन च योनिसोआभुजितवसेन चाति इमेहि कारणेहि कुसलं हुत्वा उप्पज्जतीति वेदितब्बं. एवमिमेसु छसु आरम्मणेसु उप्पज्जनतो पच्चेकं छब्बिधानि होन्ति. आरम्मणववत्थानकथा.
एवं आरम्मणभेदभिन्नेसु रूपारम्मणं ताव कुसलं दसपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन दसविधं होति. तत्थ एकेकं पन कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मन्ति तिविधं. तत्थ कायद्वारे पवत्तं कायकम्मं, वचीद्वारे पवत्तं वचीकम्मं, मनोद्वारे पवत्तं मनोकम्मं. तत्थ कायद्वारन्ति कायविञ्ञत्ति. वचीद्वारन्ति वचीविञ्ञत्ति. तासं विभागो रूपविभत्तियं आवि भविस्सति. मनोद्वारन्ति सब्बं चेतनासम्पयुत्तं चित्तं वुच्चति, विसेसतो कुसलाकुसलं. तं हि सहजातानं चेतनानं, कायङ्गवाचङ्गचोपनं असम्पापुणित्वा पवत्तानं सुद्धमनोकम्मानं पवत्तिओकासदानतो द्वारन्ति वुच्चति, इमेसु पन तीसु द्वारेसु पवत्ता चेतना कायकम्मादयो नाम. अपिच पाणातिपातादयो, पाणातिपातावेरमणिआदयो च कायकम्मं नाम, मुसावादादयो, मुसावादावेरमणिआदयो च वचीकम्मं नाम, अभिज्झादयो, अनभिज्झादयो च मनोकम्मं नाम.
कुसलपक्खे पन दानादिदसपुञ्ञकिरियवत्थूनि च यथारहं कायवचीमनोकम्मानि होन्ति. एवं येभुय्यवुत्तितो चेस कायकम्मादिभावो वुत्तो पाणातिपातादीनम्पि वचीद्वारादीसु पवत्तितो केसञ्चि पुरिसानं वनचरकादिभावो विय, द्वारानञ्च कायकम्मद्वारादिभावो केसञ्चि गामानं ब्राह्मणगामादिभावो विय. अकुसले ताव एत्थ पाणातिपातादिकायकम्मं कायद्वारे, वचीद्वारे च यथारहं समुट्ठाति, नो मनोद्वारे. तथा मुसावादादिवचीकम्मं. पाणातिपातादिनिप्फादनत्थं हि मनोद्वारे एव चिन्तेन्तस्स चेतनाब्यापादादीसु कम्मपथप्पत्तेसु वा कम्मपथं अप्पत्तेसु वा मनोकम्मेसु एव पविसनतो कायकम्मादिभावं न पापुणाति. ननु विज्जामयेनापि केवलं मनोकम्मेन पाणातिपातादिं करोन्तीति? न अलोणभोजनदब्भसयनमन्तपरिजप्पनादिकायवचीपयोगं विना तस्सासिज्झनतो. अभिज्झादिमनोकम्मं पन तीसुपि द्वारेसु समुट्ठाति. अभिज्झाय हि कायेन परभण्डग्गाहादीनं, ब्यापादेन दण्डपरामसनादीनं, मिच्छादिट्ठिया तित्थियवन्दनादीनं करणकाले, वाचाय परसम्पत्तिपत्थनाय ‘‘हञ्ञन्तु बज्झन्तू’’ति अनत्थपत्थनाय च तित्थियत्थुतितदत्थदीपनादीनञ्च यथाक्कमं पवत्तिकाले च तस्स मनोकम्मस्स कायवाचासु पवत्ति वेदितब्बा.
कामावचरकुसलं पन पाणातिपातावेरमणिआदिकं कायवचीमनोकम्मं पच्चेकं द्वारत्तयेपि पवत्तति. तत्थ पाणातिपातादीहि सम्फप्पलापपरियोसानेहि सत्तहि विरमन्तस्स ताव हत्थमुद्दाय, वचीभेदेन च समादियनकाले, मनसा विरमणकाले च तेसं कायवचीकम्मानं तीसु द्वारेसु पवत्ति वेदितब्बा. अनभिज्झादीहि सहगतेन चेतसा तज्जस्स कायपयोगस्स, ‘‘परवित्तुपकरणं चिरट्ठितिकं होतु, सब्बे सत्ता अवेरा होन्तु, सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना वचीपयोगस्स, केवलं मनोपयोगस्स च करणकाले मनोकम्मस्स तीसुपि द्वारेसु पवत्ति वेदितब्बा. एत्थ च पञ्चद्वारे उप्पन्नानि जवनानि कायवचीकम्मानि न होन्ति, मनोकम्मानि एव. तानि च न कम्मपथप्पत्तानि, केवलं कुसलादीनि होन्ति. मनोद्वारे पटुतरप्पवत्तानि एव हि कम्मपथप्पत्तानि मनोकम्मानि होन्ति, रूपारूपजवनानि पन एकन्तं भावनामयं मनोकम्ममेव मनोद्वारे एव च पवत्तन्ति.
किञ्चापि अभिञ्ञाञाणानि विञ्ञत्तिद्वयजनकानि, तथापि कायवचीकम्मवोहारं न लभन्ति, लोकुत्तरकुसलं पन कायवचीद्वारेसु अनुप्पज्जमानम्पि मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवानं समुच्छेदप्पहानकारीनं विरतीनं वसेन कायवचीकम्मम्पि होति, तदितरमग्गङ्गवसेन मनोकम्मम्पीति एकक्खणे तीणिपि कम्मानि होन्ति, तञ्च भावनामयं, द्वारं पनस्स मनोद्वारमेव. यथा च पाणातिपातावेरमणियादीनं वसेन कुसलस्स द्वारत्तये पवत्ति वुत्ता, एवं दसपुञ्ञकिरियवत्थूनम्पि वसेन वत्तब्बा. अट्ठकथासु पन न विचारिता, तथापि नयतो एवं वेदितब्बा.
तेसु दानं कायकम्ममेव, वचीकम्मम्पि वा. पत्तानुप्पदानं, अब्भनुमोदनं, देसना वचीकम्ममेव. सीलं अपचितिसहगतं, वेय्यावच्चसहगतञ्च कायकम्मम्पि अत्थि, वचीकम्मम्पि अत्थि. तत्थ सीलस्स कायवचीकम्मभावो सिद्धो एव. अपचितिया पन पुप्फपूजादिना, वन्दनादिना वा पवत्तिकाले कायकम्मभावो, थुतिमयपूजादिना पवत्तिकाले वचीकम्मभावो च वेदितब्बो. वेय्यावच्चस्सापि सहत्था करणकाले कायकम्मभावो, गिलानादीनं चतुपच्चयसमादापनादिवसेन, गरूहि आणत्तसद्देन आरोचनपक्कोसनादिवसेन वचीकम्मभावो च वेदितब्बो. भावना, सवनं, दिट्ठिजुकम्मञ्च मनोकम्ममेव, अब्भनुमोदनम्पीति केचि. सवनम्पि हि सोतद्वारानुसारेन मनोद्वारे एव धम्मत्थसल्लक्खणवसेन पवत्तिकाले मनोकम्ममेव.
तत्थ दानं अपचिति वेय्यावच्चं पत्तानुप्पदानं देसनाति इमानि पञ्च कायवचीद्वारेसु एव पवत्तन्ति, न मनोद्वारे. एत्थ च पत्तानुप्पदानदेसनानं कायविकारेन पत्तिं देन्तस्स, धम्मं देसेन्तस्स च कायद्वारेपि पवत्ति वेदितब्बा. सीलं भावना अब्भनुमोदनं सवनं दिट्ठिजुकम्मन्ति इमानि पन पञ्च तीसुपि द्वारेसु पवत्तन्ति, ‘‘न पुनेवं करिस्सामी’’ति चेत्थ मनसाव दुच्चरिततो विरमन्तस्स, अब्भनुमोदन्तस्स च वसेन सीलब्भनुमोदनानं मनोद्वारेपि पवत्ति वेदितब्बा. यं पन अट्ठसालिनियं ‘‘दानमयं कायवचीमनोकम्मवसेन तिविधं होती’’तिआदि वुत्तं, तं पुब्बचेतनावसेन मनोद्वारे पवत्तं गहेत्वा परियायतो वुत्तं, निप्परियायतो कायवचीद्वारप्पवत्ता सन्निट्ठानचेतनाव. तेनेव हि तत्थेव वुत्तं ‘‘विनयपरियायं पत्वा हि ‘दस्सामि करिस्सामी’ति वाचा भिन्ना होतीति. इमिना लक्खणेन दानं नाम होति, अभिधम्मपरियायं पत्वा पन विज्जमानकवत्थुं आरब्भ मनसा चिन्तितकालतो पट्ठाय कुसलं होति. अपरभागे कायेन वा वाचाय वा कत्तब्बं करिस्सती’’ति (ध. स. अट्ठ. १). इतरथा ‘‘दस्सामी’’ति चिन्तितमत्तेनापि दानं नाम भवेय्य, तथा च तादिसं वत्थुं यथाचिन्तितनियामेन अदेन्तस्स धुरनिक्खेपे अदिन्नादानम्पि सिया. एवं मनसा पाणातिपातादयोपि सियुं, तञ्च न युत्तं, तस्मा वुत्तनयेनेव गहेतब्बं. अथ वा ‘‘सब्बं सापतेय्यं दिन्नञ्ञेव हरतू’’ति परिच्चजनसम्भवतो दानस्स मनोद्वारेपि पवत्ति वेदितब्बा.
एत्थ च दानसीलादिकायकम्मानं कायद्वारे पवत्तियं कम्मं कायकम्ममेव, द्वारम्पि कायद्वारमेव. वचीद्वारे पवत्तियं कम्मं कायकम्ममेव, द्वारं पन वचीद्वारं. मनोद्वारे पवत्तियम्पि कम्मं कायकम्मं, द्वारं पन मनोद्वारं. देसनाब्भनुमोदनादीनं वचीकम्मानं वचीद्वारे पवत्तियं कम्मम्पि वचीकम्मं, द्वारम्पि वचीद्वारमेव. कायद्वारे पवत्तियम्पि कम्मं वचीकम्ममेव, द्वारं पन कायद्वारं. मनोद्वारे पवत्तियम्पि कम्मं वचीकम्मं, द्वारं पन मनोद्वारं. भावनादिमनोकम्मानं मनोद्वारे पवत्तियं कम्मम्पि मनोकम्मं, द्वारम्पि मनोद्वारमेव. कायद्वारे पवत्तियम्पि कम्मं मनोकम्ममेव, द्वारं पन कायद्वारं. वचीद्वारे पवत्तियम्पि कम्मं मनोकम्ममेव, द्वारं पन वचीद्वारं. एवं पाणातिपातादीनं, पाणातिपातावेरमणिआदीनञ्च वुत्तानुसारेन कम्मववत्थानं, द्वारववत्थानञ्च यथानुरूपं योजेत्वा असङ्करतो ञातब्बं.
द्वारकम्मववत्थानकथा निट्ठिता.
इदानि यस्मा दसविधानि चेतानि पुञ्ञकिरियवत्थूनि तीसु एवं सङ्गय्हन्ति दानमये सीलमये भावनामयेति. पत्तानुप्पदानं हि दानमये सङ्गय्हति, ‘‘अब्भनुमोदनम्पी’’ति (ध. स. अट्ठ. १५६-१५९ पुञ्ञकिरियवत्थादिकथा) अट्ठकथायं. अपचितिवेय्यावच्चानि सीलमये. देसनासवनदिट्ठिजुकम्मानि भावनामये, तस्मा रूपारम्मणस्स कुसलस्स दानसीलभावनावसेन द्वारत्तयप्पवत्तिं योजेत्वा दस्सेस्साम. तदनुसारेनेव इतरेसं वसेनापि सक्का ञातुन्ति. कुसलं हि वण्णारम्मणं हुत्वा उप्पज्जमानं दानसीलभावनावसेनेव तीसु द्वारेसु पवत्तति. कथं? यदा हि नीलपीतादिवण्णविचित्तं पुप्फवत्थादिदेय्यधम्मं लभित्वा ‘‘वण्णदानं मे भविस्सती’’ति वण्णवसेन आभुजित्वा चेतियादीसु सहत्थेन पूजेति, तदा रूपारम्मणं दानमयं कायद्वारे पवत्तति, तञ्च पुब्बचेतना सन्निट्ठानचेतना अपरचेतनाति तिविधं होति. एवं उपरिपि सब्बवारेसु तिविधता वेदितब्बा. यदा पन तदेव यथावुत्तवत्थुं वाचाय आणापेत्वा पुत्तदारादीहि दापेति, तदारूपारम्मणं दानमयं वचीद्वारे पवत्तति. यदा पन तदेव विज्जमानकवत्थुं ‘‘दस्सामी’’ति चिन्तेति, पच्चासीसति, यथाधिप्पायं निप्फादेस्सति, तदा पुब्बचेतनावसेन परियायतो दानमयं मनोद्वारे पवत्तति नाम. एवं रूपारम्मणं दानमयं द्वारवसेन तिविधं होति.
यदा पन वुत्तप्पकारवण्णं देय्यधम्मं लभित्वा ‘‘एवं मनापवण्णानं परिच्चजनं नाम मय्हं कुलवंसागतवत्तमेत’’न्ति सहत्था पूजेति, तादिसवण्णवन्तं वा परपरिग्गहितादिभोगसम्पत्तिं परिच्चजित्वा सीलं रक्खति, तदा रूपारम्मणं सीलं कायद्वारे च पवत्तति. यदा पन वुत्तप्पकारवण्णं देय्यधम्मं कुलवंसादिवसेन वाचाय आणापेत्वा परेहि दापेति, तादिसं वा परपरिग्गहितादिं वाचाय अपनेत्वा सीलं रक्खति, तदा रूपारम्मणं सीलं वचीद्वारे पवत्तति. यदा पन तादिसं विज्जमानकवत्थुं कुलवंसादिवसेन ‘‘दस्सामी’’ति, तादिसं परपरिग्गहितादिकं अनामसित्वा ‘‘सीलं रक्खिस्सामी’’ति वा चिन्तेति, तदा रूपारम्मणं सीलं मनोद्वारे पवत्तति. एवं रूपारम्मणं सीलमयं द्वारवसेन तिविधं होति.
यदा पन वुत्तप्पकारं वण्णवन्तं दत्वा तदेव वण्णं, सब्बं वा रूपायतनं चङ्कमन्तो अनिच्चादितो विपस्सति, तदा रूपारम्मणं भावनामयं कायद्वारे पवत्तति. तदेव वचीभेदं कत्वा सम्मसन्तस्स रूपारम्मणं भावनामयं वचीद्वारे पवत्तति. तदेव कायङ्गवाचङ्गं अचोपेत्वा सम्मसन्तस्स रूपारम्मणं भावनामयं मनोद्वारे पवत्तति. एवं रूपारम्मणं भावनामयं द्वारवसेन तिविधं होति. इति रूपारम्मणस्स कुसलस्स तिविधपुञ्ञकिरियवत्थुवसेन नवसु कम्मद्वारेसु पवत्तिविभागो वेदितब्बो. इमिनाव नयेन रूपारम्मणस्स कुसलस्स दसपुञ्ञकिरियवत्थुवसेनापि तिंसाय कम्मद्वारेसु पवत्तिविभागो योजेत्वा ञातब्बो. यथा च रूपारम्मणस्स, एवं सद्दारम्मणादीनम्पि पञ्चन्नं कुसलानं पुञ्ञकिरियवत्थुद्वारेहि विभागो, योजनानयो च यथानुरूपं ञातब्बो.
अपिच सद्दं नाम कन्दमूलं विय हत्थेन गहेत्वा दातुं न सक्का. यदा पन ‘‘सद्ददानं मे’’ति आभुजित्वा भेरिआदितूरिये तिण्णं रतनानं देति, तेहि उपहारं वा करोति, धम्मकथिकादीनं सरभेसज्जादिं देति, धम्मस्सवनं घोसेति, सरभञ्ञधम्मकथादिं वा करोति, तदा कुसलं सद्दारम्मणं होति. एवं गन्धादिवत्थुपरिच्चागेपि गन्धादिआरम्मणं. धम्मारम्मणं पन ओजाजीवितिन्द्रियतदायत्तानं वसेन ञातब्बं. यदा हि ओजवन्तानि अन्नपानसप्पिनवनीतादीनि ‘‘ओजदानं मे भविस्सती’’ति देति, गिलानानं भेसज्जं वा वेज्जं वा उपनेत्वा, पाणोपरोधकं आवुधजालकुमिनादिं विनासेत्वा वा, वज्झप्पत्ते पाणिनो मोचेत्वा वा ‘‘जीवितदानं मे भविस्सति जीवितायत्तवुत्तिताय, पञ्चपसादसोळससुखुमरूपचित्तचेतसिकानं वसेन पसादादिदानं मे भविस्सती’’ति च मनसि करोति, तदा कुसलं धम्मारम्मणं होति. सेसं तादिसमेव.
अयं नानावत्थूसु ठितारम्मणानं योजना. एकवत्थुस्मिम्पि छारम्मणं लब्भतेव. पिण्डपातस्मिं हि मनापो वण्णो, खादनकाले मुरुमुरायनसद्दो, गन्धो, रसो, फोट्ठब्बं, ओजा, तदायत्ता वा जीवितपसादादयो, तब्बिसयानि च विञ्ञाणादीनीति छारम्मणम्पि वेदितब्बं. एवं चीवरादीसु चेव वत्थादीसु च यथानुरूपं ञातब्बं. एत्थपि दानसीलभावनामयता, कायवचीमनोकम्मभावो च वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यथा च कुसलानं, एवं अकुसलानम्पि आरम्मणकम्मद्वारववत्थानं, अपुञ्ञकिरियवत्थूसु योजनानयो च वुत्तानुसारेन यथायोगं ञातब्बो.
एवं आरम्मणतो, पुञ्ञकिरियवत्थुतो, कम्मतो, द्वारतो च अनेकसहस्सप्पभेदेसु चेतेसु कुसलेसु उपड्ढानि पन ञाणसम्पयुत्तानि चतुन्नं अधिपतीनं वसेन पच्चेकं चतुब्बिधानि, ञाणविप्पयुत्तानि पन उपड्ढानि वीमंसाधिपतिवज्जिताधिपतित्तयवसेन पच्चेकं तिविधानि, तदुभयानि पुन हीनत्तिकवसेन पच्चेकं तिविधानि, तानि पुन अपरिमाणेसु पन चक्कवाळेसु पच्चेकं अपरिमाणेसु सत्तेसु एकेकस्मिं अतीतानागतपच्चुप्पन्नओळारिकसुखुमतादीहि अनन्तेहि पकारेहि उप्पज्जनतो अनन्तापरिमाणानि होन्ति. तानि सब्बानि सम्बुद्धो अनन्तेन बुद्धञाणेन महातुलाय तुलयमानो विय, महातुम्बे पक्खिपित्वा मिनयमानो विय सब्बाकारतो परिच्छिन्दित्वा महाकरुणाय कामावचरट्ठेन सरिक्खताय एकत्तं उपनेत्वा, पुन सोमनस्सुपेक्खासहगतट्ठेन, ञाणसम्पयुत्तविप्पयुत्तट्ठेन, असङ्खारिकससङ्खारिकट्ठेन च कोट्ठासे कत्वा देसेसि, यथा तं लोकविदू सत्था देवमनुस्सानन्ति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन आदितो पट्ठाय धम्मसङ्गणिया (ध. स. १), तदट्ठकथाय च अट्ठसालिनिया (ध. स. अट्ठ. १) सब्बाकारतो ञातब्बोति. एवं विसयादिप्पभेदतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
कामावचरकुसलधम्मा निट्ठिता.
रूपावचरधम्मा पन कुसला झानङ्गसम्पयोगभेदतो पञ्चविधा होन्ति. सेय्यथिदं – वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं पठमज्झानिकं, ततो वूपसन्तं अतिक्कन्तवितक्कं विचारपीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं दुतियज्झानिकं, ततो वूपसन्तं अतिक्कन्तविचारं पीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं ततियज्झानिकं, ततो वूपसन्तं विरत्तपीतिकं सुखेकग्गतासम्पयुत्तं चतुत्थज्झानिकं, ततो वूपसन्तं अत्थङ्गतसुखं उपेक्खेकग्गतासम्पयुत्तं पञ्चमज्झानिकन्ति. एवं सम्पयोगभेदतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
धम्मुद्देसादितो पन पठमज्झाने ताव कामावचरपठमकुसले वुत्तेसु ठपेत्वा विरतित्तयं सेसा छत्तिंस धम्मा होन्ति. तत्थ छन्दादयो चत्तारो, करुणा, मुदिता चाति छ येवापनका. सेसं सुञ्ञतवारपरियोसानं सब्बं कामावचरपठमकुसले वुत्तसदिसमेव. केवलं हि विरतीनं अभावो, सङ्गहवारे पञ्चमग्गङ्गभावो, भूमन्तरवसेन रूपावचरभावो च विसेसो, सेसं तादिसमेव. पठमज्झानं.
तथा दुतियज्झानेपि केवलं धम्मुद्देसे वितक्काभावो, सङ्गहवारे चतुक्कज्झानङ्गमग्गङ्गभावो च विसेसो, सेसं पठमसदिसमेव. दुतियं.
तथा ततियज्झानेपि केवलं धम्मुद्देसे विचाराभावो, सङ्गहवारे तिवङ्गिकज्झानता च विसेसो, सेसं दुतियसदिसमेव. ततियं.
तथा चतुत्थे केवलं धम्मुद्देसे पीतिया अभावो, कोट्ठासवारे दुवङ्गिकज्झानभावो च विसेसो, सेसं ततियसदिसमेव. चतुत्थं.
तथा पञ्चमे केवलं धम्मुद्देसे करुणामुदितादीनं अभावो, सोमनस्सट्ठाने उपेक्खाभावो, कोट्ठासवारे झानिन्द्रियेसु उपेक्खाझानङ्गभावो, उपेक्खिन्द्रियभावो च विसेसो, सेसं चतुत्थसममेव. पञ्चमं.
पदभाजनीये पन वितक्कविचारानं वूपसमा दुतियं, पीतिया च विरागा ततियं, सोमनस्सस्स च अत्थङ्गमा चतुत्थन्ति चतुक्कनयोपि आगतो, सो तिक्खपञ्ञानं एकप्पहारेनेव वितक्कविचारसमतिक्कमसम्भवतो वुत्तो. तत्थ दुतियादीनं सब्बसो पञ्चकनये ततियादिसमत्ता तत्थ वुत्तनयेनेव सब्बो विनिच्छयो वेदितब्बो तत्थेव अन्तोगधभावो चाति. चतुक्कनयो.
विसयादिप्पभेदतो पन विनिच्छयं पञ्चकनयेनेव वक्खाम, तदनुसारतो एव चतुक्कनयवसेनापि सक्का ञातुन्ति. एवं उपरि लोकुत्तरेपि. पञ्चविधापि चेते रूपावचरकुसलधम्मा कसिणारम्मणभेदतो पच्चेकं अट्ठविधा होन्ति पथवीकसिणं आपोतेजोवायोनीलपीतलोहितोदातकसिणञ्चाति, आलोकाकासकसिणेहि सद्धिं दसविधा होन्ति. पदभाजनीये (ध. स. २०२) पन आलोककसिणस्स ओदातकसिणेन सङ्गहितत्ता अग्गहणं दट्ठब्बं, आकासकसिणस्स पन उग्घाटनासम्भवतो अनारुप्पज्झानिकत्ता. तं हि पुनप्पुनं उग्घाटियमानम्पि आकासमेव होति, तस्मा तत्थुप्पन्नं रूपावचरपञ्चमज्झानं भवविसेसाय, दिट्ठधम्मसुखविहाराय च संवत्तति, अभिञ्ञाय, विपस्सनाय च पादकम्पि होति, अनारुप्पत्ता पन निरोधपादकं न होति. सेसानि पन नव कसिणानि निरोधपादकानिपीति अयमेतेसं विसेसो. आनापानज्झानस्सापि पनेत्थ वायोकसिणे सङ्गहो दट्ठब्बोति. कसिणकथा.
एवं कसिणवसेन अट्ठविधा चेते अभिभायतनवसेन पन पच्चेकं अट्ठविधा होन्ति. भगवता हि –
‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि, तानि अभिभुय्य…पे… अप्पमाणानि. तानि अभिभुय्य …पे… परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि…पे… अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि सुविसुद्धं नीलं पीतं लोहितं ओदात’’न्ति (ध. स. २११ आदयो) –
अट्ठ अभिभायतनानि देसितानि, तानि च कसिणेस्वेव अभिभवित्वा समापज्जनवसेन झानुप्पत्तिविसेसतो, अनारम्मणविसेसतो. तत्थ हि अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अलाभिताय वा अनत्थिकताय वा अज्झत्तरूपे कसिणवसेन परिकम्मसञ्ञाविरहितोव. बहिद्धा रूपानि पस्सतीति बहिद्धा अट्ठ कसिणरूपानि परिकम्मवसेन चेव अप्पनावसेन च पस्सति. परित्तानीति खुद्दकपरिमाणानि, तानि अभिभुय्य पस्सन्तो च सम्पन्नगहणिको कटच्छुमत्तं भत्तं लभित्वा ‘‘किं एत्थ भुञ्जितब्बं अत्थी’’ति सङ्कड्ढित्वा सब्बं एककबळमेव करोति, एवमेव ञाणुत्तरिको ‘‘किमेत्थ परित्तके आरम्मणे समापज्जितब्बं अत्थि, नायं मम भारो’’ति तानि अभिभवित्वा सह निमित्तुप्पादेनेव अप्पनं निब्बत्तेति, तस्मा तं झानं ‘‘अभिभायतन’’न्ति वुच्चति. अप्पमाणानीति महन्तानि. तानि अभिभुय्याति महग्घसो एकं भत्तपातिं लभित्वा विय ञाणुत्तरो अप्पमाणं लभित्वा ‘‘एतं वा होतु अञ्ञं वा, किमेत्थ समापज्जितब्ब’’न्ति अप्पनं निब्बत्तेति. सुवण्णदुब्बण्णानीति परिसुद्धापरिसुद्धवण्णानि. परिसुद्धानि हि नीलादीनि, अपरिसुद्धानि च सुवण्णदुब्बण्णानीति इध अधिप्पेतानि, एतानिपि ‘‘सुवण्णानि वा होन्तु दुब्बण्णानि वा, परित्तअप्पमाणवसेनेव अभिभायतनानी’’ति आगमट्ठकथासु (दी. नि. अट्ट. २.१७३; म. नि. अट्ठ. २.२४९; अ. नि. अट्ठ. ३.८.६५) वण्णितानि. वण्णाभोगस्स हि अत्थिताय पुरिमानि अभिभायतनानि वण्णाभोगरहितसहितताय एत्थ केवलतो विसेससब्भावा चतुधा वुत्तानि, नीलादीनि पन चत्तारि सुविसुद्धवण्णवसेन सुखारोहताय ञाणुत्तरिको अभिभवित्वा अप्पनं निब्बत्तेति, तस्मा आरम्मणविसेसाभावेपि झानुप्पत्तिविसेसतो इमेसं अट्ठन्नं अभिभायतनानं वसेन पच्चेकं अट्ठविधा होन्तीति वेदितब्बा. अभिभायतनकथा.
तानि पुन यथा च अभिभायतनवसेन, एवं विमोक्खवसेनापि पच्चेकं तिविधा होन्ति. भगवता हि ‘‘रूपी रूपानि पस्सति, अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति, सुभन्त्वेव अधिमुत्तो होती’’ति (ध. स. २४० आदयो; दी. नि. ३.३३९, ३५८; अ. नि. ८.६६) तयो विमोक्खा देसिता. ते च कसिणेस्वेव अधिमुच्चनवसेन झानुप्पत्तिविसेसतो, भावनारम्मणविसेसतो किमिदं अधिमुच्चनं नाम? पच्चनीकधम्मेहि सुट्ठु विमुच्चनं, आरम्मणेसु च सुट्ठु अभिरति, पितु मातु अङ्के विस्सट्ठङ्गपच्चङ्गस्स दारकस्स सयनं विय अनिग्गहितभावेन निरासङ्कताय आरम्मणे पवत्तीति वुत्तं होति. तत्थ रूपीति अज्झत्तं केसादीसु उप्पादितं रूपज्झानं रूपं नाम, तदस्स अत्थीति रूपी. अज्झत्तम्पि हि केसादीसु नीलं, मेदादीसु पीतं, मंसादीसु लोहितं, दन्तादीसु ओदातञ्च वण्णकसिणवसेन आभुजित्वा परिकम्मं करोन्तस्स रूपज्झानानि, कसिणं उग्घाटेत्वा च अरूपज्झानानि उप्पज्जन्तेव. रूपानि पस्सतीति बहिद्धापि नीलकसिणादिरूपानि झानचक्खुना पस्सति, इमिना अज्झत्तबहिद्धवत्थुकेसु कसिणेसु झानप्पटिलाभो दस्सितो. अज्झत्तं अरूपसञ्ञीति अत्तनो केसादीसु अनुप्पादितरूपावचरज्झानो, इमिना बहिद्धा पटिलद्धज्झानता दस्सिता. सुभन्त्वेव अधिमुत्तो होतीति इमिना सुविसुद्धेसु नीलादिवण्णकसिणेसु ‘‘सुभ’’न्ति अधिमुत्तिवसेन पटिलद्धज्झानता दस्सिता. एवं आरम्मणविसेसाभावेपि अधिमुत्तिवसेन झानुप्पत्तिविसेसतो इमेसं तिण्णं विमोक्खानं वसेन पच्चेकं तिविधा होन्तीति वेदितब्बा. विमोक्खकथा.
यथा च विमोक्खतो, एवं पटिपदाभेदतो पच्चेकं चतुब्बिधा होन्ति दुक्खपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, दुक्खपटिपदं खिप्पाभिञ्ञं, सुखपटिपदं दन्धाभिञ्ञं, सुखपटिपदं खिप्पाभिञ्ञन्ति. तत्थ पठमसमन्नाहारतो पट्ठाय याव उपचारं उप्पज्जति, ताव पवत्ता झानभावना ‘‘पटिपदा’’ति वुच्चति. सा एकच्चस्स दुक्खा नीवरणादिपच्चनीकधम्मसमुदाचारगहनताय असुखसेवना होति, एकच्चस्स तदभावतो सुखा. उपचारतो पन पट्ठाय याव अप्पना, ताव पवत्ता पञ्ञा ‘‘अभिञ्ञा’’ति वुच्चति. सा एकच्चस्स दन्धा असीघप्पवत्तिनी, एकच्चस्स खिप्पा. असप्पायसेविनो दुक्खा पटिपदा होति दन्धा च अभिञ्ञा, सप्पायसेविनो सुखा पटिपदा होति खिप्पा च अभिञ्ञा. पुब्बापरकालेसु सप्पायासप्पायसेवनवसेन वोमिस्सता च वेदितब्बा. तथा पलिबोधुपच्छेदादिकं पुब्बकिच्चं असम्पादेन्तस्स पटिपदा दुक्खा, सम्पादेन्तस्स सुखा पटिपदा. अप्पनाकोसल्लं असम्पादेन्तस्स दन्धाभिञ्ञा, सम्पादेन्तस्स खिप्पा. किलेसिन्द्रियानं वा तिक्खमुदुताय पठमा, विपरियायेन चतुत्था, वोमिस्सताय मज्झिमा द्वेति वेदितब्बा. तण्हाविज्जाभिभवनानभिभवनवसेन वा समथविपस्सनासु कताधिकाराकताधिकारतावसेन वापि एतासं पभेदो वेदितब्बो. पठमज्झानादिआगमनवसेनापि दुतियादीनं पटिपदाभिञ्ञाभेदो होतियेवाति दट्ठब्बं. एवं पटिपदावसेन पच्चेकं चतुब्बिधा होन्तीति वेदितब्बा. पटिपदाकथा.
यथा च पटिपदाहि, एवं आरम्मणभेदतोपि पच्चेकं चतुब्बिधा होन्ति परित्तं परित्तारम्मणं, परित्तं अप्पमाणारम्मणं, अप्पमाणं परित्तारम्मणं, अप्पमाणं अप्पमाणारम्मणन्ति. तत्थ यं अप्पगुणं, उपरिज्झानस्स पच्चयो भवितुं न सक्कोति, इदं परित्तं. यं पन अवड्ढिते आरम्मणे पवत्तं, तं परित्तं आरम्मणं अस्साति परित्तारम्मणं. विपरियायतो अप्पमाणं अप्पमाणारम्मणं. तदुभयवोमिस्सताय मज्झे इतरद्वयं वेदितब्बं. एवं आरम्मणभेदतो चतुब्बिधा होन्तीति वेदितब्बा. आरम्मणकथा.
यथा च पटिपदारम्मणेहि, एवं अधिपतीनं वसेन पच्चेकं चतुब्बिधता, हीनत्तिकवसेन पुन तिविधता च योजेत्वा वेदितब्बा.
दसकसिणमूलविभागकथा निट्ठिता.
यथा कसिणमूलेसु, एवं ब्रह्मविहारमूलेसुपि यथायोगं विभागो वेदितब्बो – मेत्ताकरुणामुदितावसेन हि आदितो चत्तारि झानानि पच्चेकं तिविधा होन्ति मेत्तासहगतं, करुणासहगतं, मुदितासहगतन्ति. पञ्चमज्झानं पन उपेक्खाब्रह्मविहारवसेन एकविधं उपेक्खासहगतन्ति. पुरिमेसु हि तीसु पञ्चमज्झानं नुप्पज्जति. कस्मा? सोमनस्साविप्पयोगतो, सोमनस्ससमुट्ठितानं ब्यापादविहिंसारतीनं यथाक्कमं निस्सरणत्ता, पच्छिमे च तिकचतुक्कज्झानं नुप्पज्जति. कस्मा? उपेक्खावेदनासम्पयोगतो, तस्सा च पटिघानुनयनिस्सरणतो मज्झत्ताकारेन पवत्तितो, तानि पुन पटिपदारम्मणाधिपतिहीनत्तिकभेदेहि पुब्बे वुत्तनयेन योजेत्वा वेदितब्बानि. एत्थ च अप्पसत्तारम्मणवसेन परित्तारम्मणता, बहुसत्तारम्मणवसेन अप्पमाणारम्मणता च एकस्मिं सत्ते अप्पनं पापेत्वा अनुक्कमेन एकावासएकवीथिगामादिगतसत्तेसु पापनवसेन वड्ढना च वेदितब्बा. धम्मुद्देसे पनेत्थ करुणासहगते मुदिताविरहिता पञ्चतिंस धम्मा, तेसु छन्दादयो चत्तारो, करुणा चाति पञ्चेव येवापनका, करुणा च नियताति वेदितब्बा. एवं मुदितासहगतेपि. केवलं करुणाविरहिता मुदिता नियता पवत्ताति अयमेत्थ विसेसो. अवसेसब्रह्मविहारद्वये, पन कसिणासुभादीसु च सब्बत्थ करुणामुदिताविरहिता च चतुत्तिंस धम्मा, तत्थ च छन्दादयो चत्तारोव येवापनका वेदितब्बाति. ब्रह्मविहारमूलविभागकथा.
असुभभेदतो पन पठमज्झानमेवेकं दसविधं होति उद्धुमातकसञ्ञासहगतं विनीलकविपुब्बकविच्छिद्दकविक्खायितकविक्खित्तकहतविक्खित्तकलोहितकपुळवकअट्ठिकसञ्ञासहगतन्ति, दसविधेपि चेतस्मिं असुभे पटिकूलत्ता, दुब्बलत्ता च वितक्कबलेनेव झानं तिट्ठति, न विना वितक्केन सीघसोताय नदिया अरित्तबलेनेव नावा विय, तस्मा पठमज्झानमेवेत्थ उप्पज्जति, समथविपस्सनादिआनिसंसदस्साविताय, पनेत्थ नीवरणप्पहानेन च पीतिसोमनस्सं उप्पज्जति बहुवेतनलाभदस्सनेन पुप्फछड्डकस्स गूथरासिम्हि विय, उपसन्तब्याधिदुक्खस्स च रोगिनो वमनविरेचनप्पवत्तियं वियाति दट्ठब्बं. तं पन दसविधम्पि पठमज्झानं पटिपदारम्मणाधिपतिहीनत्तिकवसेन पच्चेकं योजेत्वा वेदितब्बं. एत्थ च असुभारम्मणस्स अवड्ढनीयताय खुद्दके उद्धुमातकादिट्ठाने उप्पन्नं निमित्तं परित्तारम्मणं, महन्ते अप्पमाणारम्मणं वेदितब्बं. एतेसु पन दससु असुभेसु सामञ्ञतो द्वत्तिंसाकारवसेन, नवसिवथिकपब्बवसेन च पवत्ता कायगतासति सङ्गहिता, वण्णकसिणेसु च केसादीनं कोट्ठासानं नीलादिवण्णारम्मणा, चतुक्कपञ्चकज्झानवसेन उप्पन्ना कायगतासति च सङ्गहिता. पदभाजनीये विसुं न वुत्ता, तस्मा तेसं वसेनापि विभागो वेदितब्बो. असुभमूलविभागकथा.
एवं आरम्मणादिभेदतो च भिन्नानं रूपावचरकुसलधम्मानं कालदेसादिभेदेन अनन्तता, भगवता च एकत्तं उपनेत्वा देसितभावो, वित्थारनयातिदेसो च कामावचरकुसले वुत्तानुसारेन यथानुरूपं ञातब्बो. इतो परं अरूपावचरादीसुपि विसेसमत्तमेव वक्खाम. एवं विसयादिप्पभेदतो विनिच्छयो वेदितब्बो.
रूपावचरकुसलधम्मा निट्ठिता.
अरूपावचरा पन कुसलधम्मा सम्पयोगतो न भिन्ना, सब्बेपि उपेक्खेकग्गतासम्पयुत्ताव, धम्मुद्देसादितोपि सब्बसो रूपावचरपञ्चमज्झानसदिसा. अरूपावचरभावो एव हेत्थ विसेसो. विसयादिप्पभेदतोति एत्थ पन आरम्मणतो ते चतुब्बिधा होन्ति. सेय्यथिदं – आकासानञ्चायतनं विञ्ञाणञ्चायतनं आकिञ्चञ्ञायतनं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति. तत्थ हि कसिणुग्घाटिमाकासे ‘‘अनन्तो आकासो’’ति पवत्तं पठमं, तस्मिं पठमारुप्पविञ्ञाणे ‘‘अनन्तं विञ्ञाण’’न्ति पवत्तं दुतियं, तस्स पठमारुप्पविञ्ञाणस्स अभावे ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति पवत्तं ततियं, तस्मिं ततिये ‘‘सन्तमेतं पणीतमेत’’न्ति पवत्तं चतुत्थं. पुरिमपुरिमेहि पच्छिमपच्छिमं सन्तसन्ततरसन्ततमन्ति च वेदितब्बं.
ननु रूपावचरेसु वितक्कादिअङ्गसमतिक्कमतो उपरूपरिझानानं सन्ततरादिभावो वुत्तो, अङ्गातिक्कमरहितेसु पन आरुप्पेसु कथन्ति? आरम्मणातिक्कमतो. एतेसु हि कसिणरूपसमतिक्कमतो पठमं झानं रूपावचरपञ्चमज्झानतो सन्तं, ततोपि कसिणुग्घाटिमाकासातिक्कमतो दुतियं, ततोपि आकासे पवत्तविञ्ञाणातिक्कमतो ततियं, ततोपि आकासे पवत्तविञ्ञाणस्स समतिक्कमतो चतुत्थन्ति. एवं अङ्गसमत्तेपि थूलथूलातिक्कमेन सुखुमसुखुमारम्मणताय उपरूपरिज्झानानं सन्ततरादिभावो वेदितब्बो समायामवित्थारानम्पि वत्थानं सुत्तसुखुमतरादिभावो विय. ननु अभावारम्मणताय ततियारुप्पं सन्तपणीततो मनसि करोन्तस्स चतुत्थारुप्पस्स कथं तत्थ निकन्तिपरियादानं, कथं च समतिक्कमो वा होतीति? असमापज्जितुकामताय, सा च अत्तनो सन्तपणीतताय. यथा हि राजा दन्तकारादिसिप्पिकानं अतिसुखुममनापसिप्पं दिस्वा ‘‘छेका वतिमे आचरिया’’ति तेसं छेकताय तुस्सन्तोपि न तं सिप्पिकभावं पत्थेति, तं समतिक्कम्म राजभावे एव तिट्ठति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. एवं आरम्मणभेदतो चतुब्बिधानम्पेतेसं पुन पटिपदारम्मणाधिपतिहीनत्तिकभेदेहि पुब्बे वुत्तनयेनेव पच्चेकं भेदो वेदितब्बो.
एत्थ च रूपावचरचतुत्थज्झाननिकन्ति परियादानदुक्खताय पठमारुप्पस्स, पठमारुप्पादिनिकन्तिपरियादानदुक्खताय दुतियारुप्पादीनञ्च दुक्खपटिपदता, परियादिण्णनिकन्तिकस्स तदप्पनापरिवासदन्धताय दन्धाभिञ्ञता, विपरियायेन इतरा च वेदितब्बा. परित्तकसिणुग्घाटिमाकासमूलकानं पन चतुन्नं परित्तारम्मणता, विपरियायानं अप्पमाणारम्मणता वेदितब्बा. रूपारूपावचरा पनेत्थ अधिपतिसहिताव उप्पज्जन्ति, न विना अधिपतीहि. कामावचरा तु अधिपतिरहितापि उप्पज्जन्ति, ते च आरम्मणाधिपति सहजाताधिपतीति द्वेपि लब्भन्ति. रूपारूपावचरा पन सहजाताधिपतिमेव, नेतरं. तत्थ च छन्दाधिपतिना सहजाता धम्मा छन्दाधिपतेय्या, छन्दो पन अधिपति एव, न छन्दाधिपतेय्यो. इतरे पन अधिपतेय्याव, नाधिपतयो अञ्ञस्स अत्तना सहजातस्स छन्दस्स, इतरेसञ्च अधिपतियत्थस्स अभावा. एकस्मिं हि चित्तुप्पादे छन्दादीसु चतूसुपि विज्जमानेसु यथापच्चयं सहजाताधिपति एकोव लब्भति. एवं वीरियाधिपतियादीसुपि यथानुरूपं ञातब्बं. एवं विसयादिप्पभेदतो विनिच्छयो ञातब्बो.
अरूपावचरकुसलधम्मा निट्ठिता.
लोकुत्तरा पन कुसला मग्गसम्पयोगभेदतो चतुब्बिधा. सेय्यथिदं – सोतापत्तिमग्गसम्पयुत्तं सकदागामिमग्गसम्पयुत्तं अनागामिमग्गसम्पयुत्तं अरहत्तमग्गसम्पयुत्तन्ति. ननु चतूसुपि चेतेसु मग्गसम्पयोगो समानो अट्ठन्नम्पि मग्गङ्गानं सब्बत्थ उप्पत्तितो कथं तत्थ भेदोति? अनुसयप्पहानसङ्खातस्स मग्गकिच्चस्स भेदतो. अनुसये मारेन्तो गच्छतीति हि मग्गो. मग्गा हि यथासकं अनुसये पजहन्ति एव, निमित्ता वुट्ठहन्ति, पवत्तञ्च छिन्दन्ति नामाति वुच्चन्ति. निमित्तन्ति च पञ्चक्खन्धा, पवत्तन्तिपि ते एव. तं दुविधं उपादिन्नकं, अनुपादिन्नकञ्च.
तत्थपि सोतापत्तिमग्गो दिट्ठानुसयं, विचिकिच्छानुसयं, तदेकट्ठे च किलेसे, तंसहजातानि दिट्ठिसम्पयुत्तानि, विचिकिच्छासम्पयुत्तञ्चाति पञ्चाकुसलचित्तानि च उप्पज्जमानोव समुग्घातेति, समुग्घातेन्तो च अपायभवतो चेव सुगतिभवतो च ठपेत्वा सत्त भवे तदवसेसतो वुट्ठाति. तत्थ यदेतं पठममग्गानुप्पत्तियं उप्पज्जमानारहं दिट्ठिविचिकिच्छासम्पयुत्तपञ्चचित्तसमुट्ठानं रूपं, तं रूपक्खन्धो, तानि पञ्च चित्तानि विञ्ञाणक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदनादयो इतरे तयो खन्धा. इमे अनुपादिन्नपञ्चक्खन्धा अनुपादिन्ननिमित्तं, अनुपादिन्नप्पवत्तं नाम. ततो पठममग्गो वुट्ठाति, तं छिन्दति नाम. यदेतं अपायभवे, सुगतियञ्च ठपेत्वा सत्त भवे तदवसेसे च पठममग्गानुप्पत्तियं आयतिं उप्पज्जमानारहं कम्मजक्खन्धपञ्चकं, तं उपादिन्ननिमित्तं, उपादिन्नप्पवत्तं नाम. ततो पठममग्गो वुट्ठाति, तञ्च छिन्दति नाम. ततोव पठममग्गो अनुसयं पजहन्तोव निमित्ता वुट्ठहति, पवत्तञ्च छिन्दति नामाति वेदितब्बं. एवं इतरमग्गेसुपि उपादिन्नानुपादिन्ननिमित्तप्पवत्तं वुट्ठानं छिन्दनं यथानुरूपं ञातब्बं.
सकदागामिमग्गो पन ओळारिककामरागानुसयं, पटिघानुसयं, तदेकट्ठे च किलेसे, तंसहजातानि च तथा पवत्तानि चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि, द्वे च दोमनस्ससहगतानीति छ अकुसलचित्तानि च उप्पज्जमानोव समुग्घातेति, समुग्घातेन्तो च कामसुगतितो ठपेत्वा एकभवं तदवसेसतो वुट्ठाति, पतनुभूताव तंसमङ्गिनो कामरागब्यापादा अधिमत्ता, ते च कदाचि विरळाव उप्पज्जन्तीति वेदितब्बा.
अनागामिमग्गोपि तानेव तनुसहगतकामरागप्पटिघानुसयवसेन उप्पन्नानि छ चित्तानि उप्पज्जमानोव समुग्घातेति, समुग्घातेन्तो च कामभवतो वुट्ठाति. अरहत्तमग्गो पन रूपरागअरूपरागमानाविज्जानुसये, उद्धच्चं, तदेकट्ठे सब्बे किलेसे च तंसहजातानि चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि, उद्धच्चसहगतञ्चाति पञ्चाकुसलचित्तानि च उप्पज्जमानोव समुग्घातेति, समुग्घातेन्तो च रूपारूपतो, सब्बभवतोपि वुट्ठाति. सेसं पठममग्गे वुत्तानुसारतो वेदितब्बं. एवं अनुसयप्पहानसङ्खातकिच्चभेदतो चतुन्नं मग्गानं भेदो वेदितब्बो.
तदेवं मग्गसम्पयोगभेदतो चतुब्बिधं, पुन झानङ्गसम्पयोगभेदतो पच्चेकं पञ्चविधा होन्ति. कथं? पठममग्गसम्पयुत्तं ताव वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं पठमज्झानिकं, विचारपीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं दुतियज्झानिकं, पीतिसुखेकग्गतासम्पयुत्तं ततियज्झानिकं, सुखेकग्गतासम्पयुत्तं चतुत्थज्झानिकं, उपेक्खेकग्गतासम्पयुत्तं पञ्चमज्झानिकञ्चाति पञ्चविधं होति. एवं दुतियमग्गादिसम्पयुत्ता चाति वीसतिविधा होन्ति, एत्थ च चतुक्कनयवसेन सोळसविधतापि योजेतब्बा. किं पनेत्थ एवं झानङ्गयोगभेदस्स नियामकं कारणन्ति? सङ्खारुपेक्खाञाणं. तस्मिं हि वुट्ठानगामिनिविपस्सनाभूते सोमनस्ससहगते अरियमग्गा पञ्चमज्झानिका न उप्पज्जन्ति, सोमनस्ससहगता चतुक्कज्झानिकाव उप्पज्जन्ति, उपेक्खासहगते च चतुक्कज्झानिका न उप्पज्जन्ति, उपेक्खासहगता पञ्चमज्झानिकाव उप्पज्जन्ति.
ननु चेत्थ सङ्खारुपेक्खाञाणं सोमनस्सुपेक्खासहगतत्ता चतुक्कपञ्चमज्झानिकानं सोमनस्सुपेक्खासहगतभावस्स नियामकहेतु, वितक्कादिअङ्गसमतिक्कमतो पन नेसं दुतियादिज्झानभावस्स नियामकेन अञ्ञेन भवितब्बं. न हि सङ्खारुपेक्खाञाणं वितक्कादिविकलं उप्पज्जति. येन तं नियामकं भवेय्य, किं तं नियामककारणन्ति? पादकज्झानं, सम्मसितज्झानं वा. रूपारूपावचरेसु हि यं यं झानं समापज्जित्वा ततुट्ठाय ये केचि पकिण्णकसङ्खारे सम्मसित्वा ये मग्गे उप्पादेति, ते सब्बे तंतंझानसदिसाव होन्ति. यं यं वा पन झानं, तंसम्पयुत्ते च अनिच्चादितो विपस्सित्वा ये ये मग्गे उप्पादेति, ते च तंतंझानसदिसाव होन्ति भूमिवण्णसदिसवण्णा गोधा विय. तत्थ च सुक्खविपस्सकस्स उप्पन्नमग्गापि, समापत्तिलाभिना झानं पादकं अकत्वा असम्मसित्वाव उप्पादितमग्गापि पठमज्झानं पादकं कत्वा तं तं वा सम्मसित्वा उप्पादितमग्गापि सब्बे एकसदिसा पठमज्झानिकाव होन्ति. न हि लोकुत्तरमग्गो अप्पनं अप्पत्तो नाम अत्थि. दुतियततियचतुत्थज्झानानि पादकानि कत्वा वा तत्थ गते धम्मे सम्मसित्वा वा उप्पादितमग्गा यथाक्कमं चतुरङ्गिका, तिवङ्गिका, दुवङ्गिका च होन्ति. पञ्चमज्झानं, पन आरुप्पज्झानानि च पादकं कत्वा वा तत्थ गते धम्मे सम्मसित्वा वा उप्पादितमग्गा उपेक्खेकग्गतावसेन दुवङ्गिकाव होन्ति. एतेसञ्च पञ्चन्नं झानिकानम्पि पुब्बभागे विपस्सना सोमनस्ससहगतापि होति उपेक्खासहगतापि, वुट्ठानगामिनी पन विपस्सना चतुक्कज्झानिकानं सोमनस्ससहगता होति. पञ्चमज्झानिकानं पन उपेक्खासहगतावाति तदेव पादकज्झानं, सम्मसितज्झानं वा नियामककारणन्ति वेदितब्बं. एवं सम्पयोगतो विनिच्छयो.
धम्मुद्देसादितो पन पठमज्झानिकेसु ताव चतूसु कामावचरपठमकुसले वुत्तधम्मेसु ठपेत्वा करुणामुदिता सत्ततिंस धम्मा होन्ति. विरतियो पनेत्थ नियता, पाळियञ्च (ध. स. २७७) रूपेन निद्दिट्ठा, छन्दादयो च चत्तारो येवापनकाति वेदितब्बा.
सङ्गहवारे पन बोधिपक्खियधम्मेसु पुब्बे सङ्गहितावसेसानं सतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादबोज्झङ्गानं वसेन अतिरेका चत्तारो सङ्गहा वेदितब्बा. पठमज्झानिकमग्गसम्पयुत्तेसु हि धम्मेसु सति उपट्ठानट्ठेन सतिपट्ठानं, सा विसयभेदेन चतुब्बिधा, इतरे अस्सतिपट्ठानाति सब्बेव ते द्विधा होन्ति. तथा वीरियं पदहनट्ठेन सम्मप्पधानं, तं किच्चभेदेन चतुब्बिधं, इतरे असम्मप्पधानाति. तथा छन्दो वीरियं चित्तं अमोहोति चत्तारो धम्मा इज्झनकट्ठेन यथाक्कमं ‘‘छन्दिद्धिपादो वीरियचित्तवीमंसिद्धिपादो’’ति नामेन ‘‘इद्धिपादा’’ति वुच्चन्ति, इतरे ‘‘अनिद्धिपादा’’ति. तथा सति अमोहो वीरियं पीति पस्सद्धि समाधि तत्रमज्झत्तताति इमे सत्त धम्मा बुज्झनट्ठेन यथाक्कमं ‘‘सतिसम्बोज्झङ्गो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो वीरियपीतिपस्सद्धिसमाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गो’’ति वुच्चन्ति, इतरे अबोज्झङ्गाति एवं चत्तारो सङ्गहा.
सेसं सब्बं लक्खणादितो पट्ठाय सुञ्ञतवारपरियोसानं कामावचरपठमकुसले वुत्तसदिसमेव, केवलं पन मग्गङ्गसङ्गहे ‘‘अट्ठङ्गिको मग्गो होती’’ति (ध. स. ३३७) पदभाजनीये सरूपेनेव निद्दिट्ठं, इन्द्रियसङ्गहे पञ्ञिन्द्रियट्ठाने पठममग्गस्स अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं गहेत्वा इतरमग्गानं अञ्ञिन्द्रियं गहेत्वाव अट्ठिन्द्रियन्ति अट्ठिन्द्रियता, सब्बत्थ लोकुत्तरता च विसेसो, सेसं तादिसमेव. पठमज्झानिका चत्तारो मग्गा.
तथा दुतियज्झानिकेसुपि केवलं धम्मुद्देसे वितक्काभावो, सङ्गहवारे चतुरङ्गज्झानता, सत्तङ्गमग्गता च विसेसो, सेसं पठमज्झानिकसदिसमेव. दुतियज्झानिकमग्गा.
तथा ततियज्झानिकेसुपि केवलं धम्मुद्देसे विचाराभावो, सङ्गहवारे तिवङ्गिकज्झानता च विसेसो, सेसं दुतियज्झानिकसदिसमेव. ततियज्झानिकमग्गा.
तथा चतुत्थज्झानिकेसुपि केवलं धम्मुद्देसे पीतिया अभावो, कोट्ठासवारे दुवङ्गिकज्झानता, छळङ्गिकबोज्झङ्गता च विसेसो, सेसं ततियज्झानिकसदिसमेव. चतुत्थज्झानिकमग्गा.
तथा पञ्चमज्झानिकेसुपि केवलं सब्बत्थ वेदनापरिवत्तनमेव विसेसो, सेसं चतुत्थज्झानिकसदिसमेव. पञ्चमज्झानिकमग्गा. एवं धम्मुद्देसादितो विनिच्छयो.
विसयादिप्पभेदतो पन सब्बेपि लोकुत्तरकुसला आरम्मणतो निब्बानारम्मणाव, तस्मा न ततो नेसं भेदो, पटिपदादिभेदतो पन पुब्बे वुत्तनयेन पच्चेकं भेदो वेदितब्बो. एत्थ च यो नामरूपपरिग्गहतो पट्ठाय किलमन्तो विपस्सनं आरभित्वा दुक्खेन कसिरेन किलेसे विक्खम्भेति, तस्स दुक्खा पटिपदा होति. यो पन विक्खम्भितकिलेसो, सो विपस्सनापरिवासं वासेन्तो चिरेन मग्गपातुभावं पापुणाति, तस्स दन्धाभिञ्ञा होति. इमिना नयेन इतरा तिस्सोपि पटिपदाभिञ्ञायो वेदितब्बा. यथा च पटिपदादिभेदतो, एवं विमोक्खभेदतोपि पच्चेकं द्विधा होन्ति – सुञ्ञतविमोक्खो अप्पणिहितविमोक्खोति.