अभिधम्मदुकमातिकत्थवण्णना

दुकमातिकाय पन हेट्ठा अनागतपदत्थवण्णनंयेव करिस्साम. हेतुगोच्छके ताव हेतू धम्माति एत्थ हेतुहेतु पच्चयहेतु उत्तमहेतु साधारणहेतूति चतुब्बिधा हेतू. तत्थ अलोभादयो छ धम्मा हेतुहेतू नाम, उपादारूपादीनं महाभूतादयो पच्चयहेतू नाम, विपाकुप्पत्तियं कुसलाकुसलं, इट्ठानिट्ठारम्मणञ्च उत्तमहेतू नाम, सङ्खारादीनं अविज्जादयो साधारणहेतू नाम. इध पन हेतुहेतु अधिप्पेतो. हेतू धम्माति मूलट्ठेन हेतुसङ्खाता धम्मा, ‘‘हेतुधम्मा’’तिपि पाठो, सोयेवत्थो. न हेतूति तेसञ्ञेव पटिक्खेपवचनं.

तत्थ अलोभो अदोसो अमोहोति कुसलाब्याकता तयो, लोभो दोसो मोहोति अकुसला तयो चाति इमे छ धम्मा हेतू नाम. इमे ठपेत्वा अवसेसा चेतसिका, सब्बानि च चित्तानि, रूपनिब्बानानि चाति इमे धम्मा न हेतू नाम, इदञ्च निप्पदेसदुकन्ति वेदितब्बं. हेतुदुकं पठमं.

सम्पयोगतो पवत्तेन सह हेतुनाति सहेतुका. तथेव पवत्तो नत्थि एतेसं हेतूति अहेतुका.

तत्थ अहेतुकचित्तवज्जितानि एकसत्तति चित्तानि सहेतुका नाम. तेसु द्वे मोहमूलानि मोहेनेव सहेतुकानि, अट्ठ लोभमूलानि लोभमोहेहि द्वीहि, द्वे दोसमूलानि दोसमोहेहि, द्वादस ञाणविप्पयुत्तकुसलाब्याकतानि अलोभादोसेहि, सेसानि सत्तचत्तालीस अलोभादीहि तीहिपि सहेतुकानीति, मोहमूलेसु पन मोहो, द्विपञ्चविञ्ञाणं, मनोधातु, सन्तीरणत्तयं, वोट्ठब्बनं, हसितुप्पादकानि अट्ठारस चित्तानि, रूपनिब्बानानि चाति इमे धम्मा अहेतुका नाम. चेतसिकेसु पन लोभदोसा, विचिकिच्छा च मोहेनेव सहेतुका, दिट्ठिमानो लोभमोहेहि द्वीहि, इस्सामच्छरियकुक्कुच्चानि दोसमोहेहि, मोहो पन सिया लोभेन, सिया दोसेनाति द्वीहि सहेतुकोपि मोहमूलेसु अहेतुकोपि, थिनमिद्धानि सिया लोभमोहेहि, सिया दोसमोहेहीति तीहिपि सहेतुकानि, अहिरिकानोत्तप्पउद्धच्चानि तथा च केवलमोहेन च, अमोहो पन अलोभादोसेहेव द्वीहि, अलोभो सिया अदोसामोहेहि, सिया अदोसेनाति द्वीहि, अदोसो सिया अलोभामोहेहि, सिया अलोभेनाति द्वीहि, सेसा पन द्वावीसति कुसलाब्याकता सिया तीहि, सिया द्वीहिपि हेतूहि सहेतुका, छन्दो पन यथायोगं तीहि, पीतिदोसवज्जितेहि पञ्चहि सिया सहेतुकापि अहेतुकापि, सेसा एकादस तिजातिका छहि हेतूहि सहेतुकापि अहेतुकापि, वेदना चेत्थ दोमनस्सभूता द्विहेतुकाव, सोमनस्सउपेक्खा यथायोगं दोसवज्जितेहि पञ्चहि सहेतुकापि अहेतुकापि, सुखदुक्खभूता अहेतुकाव, इदञ्च निप्पदेसदुकन्ति. दुतियं.

एकुप्पादादिताय हेतुना सम्पयुत्ताति हेतुसम्पयुत्ता. हेतुना विप्पयुत्ताति हेतुविप्पयुत्ता. अयं हेतुसम्पयुत्तदुको अनन्तरे वुत्तसहेतुकदुकेन अत्थतो निन्नानाकरणो. सहेतुकदुको एव हि भगवता देसनाविलासेन, तथा बुज्झनकपुग्गलानं वा अज्झासयवसेन हेतुसम्पयुत्तदुकभावेनापि वुत्तो. एवं उपरिपि समानत्थदुकानं वचने कारणं वेदितब्बं. ततियं.

चतुत्थादयो पन यस्मा पठमदुकदुतियततियदुकेसु पठमपदेन योजेत्वा द्वे दुका, पठमदुके च पच्छिमपदं दुतियदुकेन योजेत्वा एकं दुकन्ति तयो दुका देसिता, तस्मा तेसं पदत्थो वुत्तनयोव.

तत्थ च यथेव ‘‘हेतू चेव धम्मा सहेतुका च, सहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’’ति अयं दुको सम्भवति, तथा ‘‘हेतू चेव धम्मा अहेतुका च, अहेतुका चेव धम्मा न च हेतू’’ति अयम्पि सम्भवति. इमिना नयेन हेतुसम्पयुत्तदुकेन योजनायपि एको लब्भति. यथा च ‘‘न हेतू खो पन धम्मा सहेतुकापि, अहेतुकापी’’ति अयं लब्भति, तथा ‘‘हेतू खो पन धम्मा सहेतुकापि, अहेतुकापी’’ति अयम्पि. यथा चेत्थ सहेतुकदुके द्वे दुका, एवं हेतुसम्पयुत्तदुकेपि ‘‘न हेतू खो पन धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि, हेतुविप्पयुत्तापी’’ति च ‘‘हेतू खो पन धम्मा हेतुसम्पयुत्तापि, हेतुविप्पयुत्तापी’’ति च द्वे दुका लब्भन्तीति अपरेपि पञ्च दुका हेतुगोच्छके योजेतुं सक्का. ते पन भगवता वुत्तानुसारेनेव सक्का ञातुन्ति छसु एव सङ्गहिताति वेदितब्बा. तत्थ ये ताव एकस्मिं चित्ते द्वे तयो हेतू एकतो उप्पज्जन्ति, ते हेतू चेव अञ्ञोञ्ञापेक्खाय सहेतुका च नाम. सहेतुकचित्तेसु पन हेतुं ठपेत्वा सेसा चित्तचेतसिका धम्मा सहेतुका चेव न च हेतू नाम. इमस्मिं दुके सब्बे अहेतुकधम्मा न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन हेतुवज्जिता अकुसला चेव कुसलाब्याकता च, छन्दो च सहेतुको चेव न हेतु एव, सेसा तिजातिका, तथा नवत्तब्बा च, मोहो पन हेतु चेव सहेतुको च नवत्तब्बो च. चतुत्थं.

अनन्तरदुकोपि इमिना दुकेन सब्बथापि सदिसोवाति. पञ्चमं.

सहेतुकचित्तेसु हेतुवज्जिता चित्तचेतसिका धम्मा नहेतू सहेतू नाम, अहेतुकचित्तरूपनिब्बानानि नहेतू अहेतुका नाम. इमस्मिं पन दुके छ हेतू न वत्तब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति. छट्ठं.

हेतुगोच्छकं निट्ठितं.

सत्तसु चूळन्तरदुकेसु अत्तनो निप्फादकेन सह पच्चयेनाति सप्पच्चया, चित्तचेतसिकरूपानि. नत्थि एतेसं उप्पादे वा ठितियं वा पच्चयो अहुत्वा भवनस्सेवाभावाति अप्पच्चया, निब्बानमेव. देसनाय पनेत्थ परमताय सोतपतितवसेन बहुवचननिद्देसो कतो. एवं सनिदस्सनादीसुपि. इदञ्च इतो परानि छ च निप्पदेसदुकानीति वेदितब्बानि. ततो परञ्च यत्थ ‘‘इमे न वत्तब्बा’’ति न वक्खाम, तं निप्पदेसन्ति गहेतब्बं. सप्पच्चयदुकं.

पच्चयेहि समागन्त्वा कताति सङ्खता. न सङ्खताति असङ्खता. इदञ्च सब्बथा सप्पच्चयदुकसदिसमेव. सप्पच्चयसङ्खतउभयदुकं सब्बथा सदिसमेव. सङ्खतदुकं.

रूपायतनं सनिदस्सनं नाम. सेसरूपचित्तचेतसिकनिब्बानानि अनिदस्सना नाम. सनिदस्सनदुकं.

पसादविसयरूपानि द्वादस सप्पटिघा नाम. सेसरूपचित्तचेतसिकनिब्बानानि अप्पटिघा नाम. सप्पटिघदुकं.

अविनिब्भोगवसेन रूपं एतेसं अत्थीति रूपिनो, रुप्पनलक्खणं वा रूपं, तं एतेसं अत्थीति रूपिनो, भूतोपादायरूपमेव. न रूपिनो अरूपिनो, चित्तचेतसिकनिब्बानानि. रूपिदुकं.

लोको वुच्चति लुज्जनपलुज्जनट्ठेन वट्टं, तस्मिं परियापन्नभावेन लोके नियुत्ताति लोकिया, पञ्चुपादानक्खन्धा. ततो लोकतो तत्थ अपरियापन्नभावेन उत्तिण्णाति लोकुत्तरा, अरियमग्गफलनिब्बानानि. चेतसिकेसु पनेत्थ यं वत्तब्बं, तं असेखत्तिके वुत्तनयेन वेदितब्बं. लोकियदुकं.

केनचि विञ्ञेय्याति चक्खुविञ्ञाणादीसु केनचि एकेन चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणादिना वा विजानितब्बा. केनचि न विञ्ञेय्याति तेनेव चक्खुविञ्ञाणेन वा सोतविञ्ञाणादिना वा न केनचि विजानितब्बानि. एवं हि सति द्विन्नम्पि पदानं अत्थनानत्ततो दुको होति. पदभाजनीयस्मिम्पि ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या’’ति (ध. स. ११०१) एत्तकं एकदुकन्ति अग्गहेत्वा ‘‘ये ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या, न ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या, ये वा पन ते धम्मा सोतविञ्ञेय्या, न ते धम्मा चक्खुविञ्ञेय्या’’ति (ध. स. ११०१) अयमेको दुकोति वेदितब्बो. तस्स पन रूपं चक्खुविञ्ञेय्यं, सद्दो न चक्खुविञ्ञेय्योति अयमत्थो. एवं सेसेसुपि दुकपरिच्छेदो ञातब्बो. तत्थ रूपायतनं चक्खुना वा चक्खुविञ्ञाणेन वा विञ्ञेय्यं नाम. सेसरूपारूपधम्मा तेनेव चक्खुना वा चक्खुविञ्ञाणेन वा केनचि नविञ्ञेय्या. एवं सोतघानजिव्हाकायतब्बिञ्ञाणमूलिकासुपि चतूसु योजनासु विभागो यथानुरूपं ञातब्बो. रूपादयो पन पञ्चविसया मनोधातुत्तयेन केनचि विञ्ञेय्या. सेसरूपारूपधम्मा तेनेव मनोधातुत्तयेन केनचि नविञ्ञेय्या. किञ्चापि सामञ्ञतो मनोविञ्ञाणेन अविञ्ञेय्यस्स अभावतो पाळियं मनोविञ्ञाणविञ्ञेय्यवसेन दुको न वुत्तो, तथापि विसेसतो वत्तब्बोव. तथा हि छब्बिधापि कामावचरधम्मा कामावचरविपाकादिना मनोविञ्ञाणेन केनचि विञ्ञेय्या, रूपारूपावचरलोकुत्तरपञ्ञत्तियो तेनेव केनचि नविञ्ञेय्या. तथा कामरूपारूपावचरपञ्ञत्तियो अकुसलादिना केनचि विञ्ञेय्या, लोकुत्तरा तेनेव केनचि नविञ्ञेय्या. तथा निब्बानं लोकुत्तरेन केनचि विञ्ञेय्यं, सेसलोकियलोकुत्तरा तेनेव केनचि नविञ्ञेय्याति इमिना नयेन रूपारूपावचरादिभेदेन मनोविञ्ञाणेन केनचि विञ्ञेय्याविञ्ञेय्यधम्मा यथायोगं योजेतब्बा. एवं सब्बे धम्मा केनचि विञ्ञेय्या, केनचि न विञ्ञेय्या नाम. इमस्मिञ्च दुके पञ्ञत्तियोपि लब्भन्तीति वेदितब्बाति. केनचिविञ्ञेय्यदुकं.

चूळन्तरदुका निट्ठिता.

आसवगोच्छके आसमन्ततो सवन्तीति आसवा, चक्खुतोपि…पे… मनतोपि सवन्ति, पवत्तन्तीति वुत्तं होति. धम्मतो यावगोत्रभुं, ओकासतो यावभवग्गा सवन्तीति वा आसवा, एते धम्मे, एतञ्च ओकासं अन्तोकरित्वा पवत्तन्तीति अत्थो. अन्तोकरणत्थो हि अयं आ-कारो. चिरपारिवासियट्ठेन मदिरादिआसवा वियातिपि आसवा. यदि च चिरपारिवासियट्ठेन आसवा, एते एव भवितुं अरहन्ति. अनादित्ता आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्तीतिपि आसवा. ततो अञ्ञे नो आसवा नाम.

तत्थ कामासवो भवासवो दिट्ठासवो अविज्जासवोति इमे चत्तारो आसवा नाम. तत्थ अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु उप्पन्नो सब्बोपि लोभो कामासवो नाम. अट्ठसालिनियं पन ‘‘पञ्चकामगुणिको रागो कामासवो’’ति (ध. स. अट्ठ. ११०२) च, ‘‘दिट्ठिसहजातो रागो कामासवो न होति, दिट्ठिरागो नाम होती’’ति (ध. स. अट्ठ. ११०५) च, ‘‘यो ब्रह्मानं विमानकप्परुक्खाभरणेसु छन्दरागो उप्पज्जति, सो कामासवो न होति पञ्चकामगुणिकस्स रागस्स इधेव पहीनत्ता’’ति च वुत्तं. पाळियं पन ‘‘कामासवो अट्ठसु लोभसहगतेसु चित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’’ति (ध. स. १४६५) च, ‘‘कामासवं पटिच्च दिट्ठासवो अविज्जासवो’’ति (पट्ठा. ३.३.१) च वुत्तत्ता भवासवं ठपेत्वा अवसेसो सब्बोपि लोभो कामासवोति पञ्ञायति दिट्ठिसम्पयुत्तरागस्स, ब्रह्मानं वत्थाभरणादीसु रागस्स च भवासवत्ताभावा. दिट्ठिविप्पयुत्तरागो एव हि रूपारूपभवपत्थनावसेन पवत्तियं भवासवो होति ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया एत्थ भवरागानुसयो अनुसेती’’तिआदिवचनतो (यम. २.अनुसययमक.२), न च कामासवभवासवविनिमुत्तो लोभो अत्थि. यदि सिया, ‘‘लोभो सिया आसवो, सिया नो आसवो’’ति पाळियं वत्तब्बो भवेय्य, ‘‘दिट्ठिविप्पयुत्तलोभेन सम्पयुत्तो अविज्जासवो सिया आसवसम्पयुत्तो, सिया आसवविप्पयुत्तो’’ति च वत्तब्बो सिया. पदभाजनीये च कामासवनिद्देसे आगतस्स ‘‘कामेसु कामच्छन्दो’’ति (ध. स. ११०३) इमस्स पदस्स अट्ठसालिनियं ‘‘पञ्चकामगुणेसु कामच्छन्दो’’ति (ध. स. अ. ११०३) अत्थो वुत्तो, तस्स पन पदस्स वत्थुकामेसु किलेसकामोतिपि अत्थयोजना सक्का कातुं तेभुमकस्स धम्मस्स वत्थुकामत्ता, तत्थ सब्बत्थ रागस्स च किलेसकामत्ता. वुत्तं हेतं धम्मसेनापतिना महानिद्देसे –

‘‘कतमे वत्थुकामा? मनापिका रूपा…पे… सब्बेपि कामावचरा धम्मा, सब्बेपि रूपावचरा धम्मा, सब्बेपि अरूपावचरा धम्मा…पे… इमे वुच्चन्ति वत्थुकामा.

‘‘कतमे किलेसकामा? छन्दो कामो रागो कामो…पे… यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामस्नेहो कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं कामोघो कामयोगो कामुपादानं कामच्छन्दनीवरणं…पे… इमे वुच्चन्ति किलेसकामा’’ति (महानि. १).

अपिचेत्थ ‘‘कामोघो कामयोगो’’तिआदिना किलेसकामस्स कामोघादिभावं वदता धम्मसेनापतिना वत्थुकामत्तविसयस्स रागस्स आसवादिभावो अनुञ्ञातो, न पञ्चकआमगुणिकस्सेव रागस्स. न च ओघासवेसु कोचि विसेसो अत्थि. अट्ठसालिनियम्पि हि उपादानगोच्छकस्स पदभाजनीये ‘‘कामेसु कामच्छन्दो’’ति (ध. स. १२२०) इमस्स ‘‘वत्थुकामेसु कामच्छन्दो’’ति (ध. स. अ. १२२०) अयमेवत्थो वुत्तो. ततो अञ्ञेसु हेतुगन्थकिलेसगोच्छकेसु लोभस्सेव अनवसेसपरियादानं वुत्तं, न इतरगोच्छकेसु. तेसु च लोभस्स पाळिअनुसारतो ओलोकियमाने किलेसकाममत्तको. अनवसेसलोभपरियादानं पञ्ञायति. वीमंसित्वा गहेतब्बं.

चतूसु पन दिट्ठिगतविप्पयुत्तचित्तेसु उप्पन्नो रूपारूपभवेसु छन्दरागभावेन, कामज्झोसाननिकन्तिभावेन च पवत्तो लोभो भवासवो नाम. अट्ठसालिनियं पन ‘‘सस्सतदिट्ठिसहजातो रागो भवासवो’’ति (ध. स. अट्ठ. ११०२) वुत्तं. पाळियं पन ‘‘भवासवो चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतेसू’’ति (ध. स. १४६५) नियमितत्ता न सक्का गहेतुं, अधिप्पायो पन गवेसितब्बो. द्वासट्ठिपभेदा सब्बापि दिट्ठि दिट्ठासवो नाम. अट्ठवत्थुको सब्बोपि मोहो अविज्जासवो नाम. तेसु दिट्ठासवो पठमेन मग्गेन पहीयति, कामासवो चतूहिपीति वत्तुं युत्तं, ‘‘ततियेना’’ति पन वुत्तं. भवासवो, अविज्जासवो च चतुत्थेन पहीयति. इमेसञ्च कामासवभवासवानं लोभसभावत्ता सभावतो तयो धम्मा विभागतो चत्तारो आसवा नाम जाता. इमे ठपेत्वा सेसा लोकियलोकुत्तरा सब्बे धम्मा नो आसवा नाम. आसवदुकं पठमं.

अत्तानं आरम्मणं कत्वा पवत्तेहि सह आसवेहीति सासवा, सब्बे लोकियधम्मा. एवं पवत्तमाना नत्थि एतेसं आसवाति अनासवा, नव लोकुत्तरधम्माव. चेतसिका पनेत्थ लोकियदुके वुत्तसदिसाव. सासवदुकं दुतियं.

ततियादीनं चतुन्नं दुकानं पदत्थो वुत्तनयोव. सेसमेत्थ हेतुगोच्छके वुत्तनयेन वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – यथा तत्थ ‘‘न हेतू खो पन धम्मा सहेतुकापि, अहेतुकापी’’ति अयं ओसानदुको पठमदुके दुतियपदं दुतियदुकेन योजेत्वा वुत्तो, एवमिध ‘‘नो आसवा खो पन धम्मा सासवापि, अनासवापी’’ति न वुत्तो. अयञ्च तत्थ तत्थ वुत्तनयेन इह सङ्गहितोति वेदितब्बो. यथा चेत्थ, एवं सञ्ञोजनगोच्छकादीसुपि यथानुरूपं ञातब्बं.

तत्थ द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा आसवसम्पयुत्ता नाम. दोसमोहमूलचित्तेसु मोहो, कुसलाब्याकतचित्तरूपनिब्बानानि च आसवविप्पयुत्ता नाम. चेतसिकेसु पन मोहं ठपेत्वा सेसा अकुसला आसवसम्पयुत्ताव, मोहो पन तिजातिको च द्विधापि होति, सेसा आसवविप्पयुत्ता एवाति. ततियं.

चत्तारो आसवा आसवा चेव सासवा च नाम. तदवसेसा लोकियधम्मा सासवा चेव नो च आसवा नाम. इध पन लोकुत्तरा न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन आसवाति वुत्तेहि सेसा अकुसला, करुणामुदिता च सासवा चेव नो च आसवा एव, सेसा तथा च न वत्तब्बा च. चतुत्थं.

ये पन लोभमूलेसु लोभमोहा, लोभदिट्ठिमोहो चाति द्वे तयो एकतो कत्वा उप्पज्जन्ति, ते आसवा चेव आसवसम्पयुत्ता च नाम. द्वादस अकुसलचित्तानि चेव आसववज्जिता तंसम्पयुत्ता च आसवसम्पयुत्ता चेव नो च आसवा नाम. इध पन आसवविप्पयुत्ता न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन आसववज्जिता अकुसला आसवसम्पयुत्ता चेव नो च आसवा एव, मोहो सिया आसवो चेव आसवसम्पयुत्तो च, सिया न वत्तब्बो, तिजातिका सिया आसवसम्पयुत्ता चेव नो च आसवा, सिया न वत्तब्बा, कुसलाब्याकता न वत्तब्बाव. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. पञ्चमं.

लोकुत्तरवज्जिता आसवविप्पयुत्ता सासवा नाम. लोकुत्तरा आसवविप्पयुत्ता अनासवा नाम. इध पन आसवसम्पयुत्ता न वत्तब्बाव. चेतसिकेसु पन करुणामुदिता आसवविप्पयुत्ता सासवा एव, मोहो तथा च न वत्तब्बो च, सेसकुसलाब्याकता द्विधापि होन्ति, तिजातिका द्विधापि न वत्तब्बाव, मोहवज्जिता पन अकुसला न वत्तब्बाव. छट्ठं.

आसवगोच्छकं निट्ठितं.

संयोजनगोच्छके यस्स संविज्जन्ति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजना. ततो अञ्ञे नो संयोजना.

तत्थ कामरागसंयोजनं भवरागपटिघमानदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासइस्सामच्छरियअविज्जासंयोजनन्ति इमे दस धम्मा संयोजना नाम. तेसु कामभवदिट्ठिअविज्जासंयोजनानि आसवगोच्छके वुत्तनयानेव. ‘‘अनत्थं मे अचरि, चरति, चरिस्सति, पियस्स मे अनत्थं अचरि, चरति, चरिस्सति, अप्पियस्स मे अत्थं अचरि, चरति, चरिस्सती’’ति (ध. स. १०६६) एवं वुत्तेहि नवहि आकारेहि सत्तेसु, अट्ठानकोपवसेन सङ्खारेसु च उप्पज्जमानो सब्बोपि दोसो पटिघसंयोजनं नाम.

‘‘सेय्योहमस्मि, सदिसोहमस्मि, हीनोहमस्मी’’ति एवं तीहि आकारेहि पवत्तो सब्बो मानो मानसंयोजनं नाम. तत्थ सेय्यस्सेव सतो पुग्गलस्स ‘‘सेय्योहमस्मि, सदिसो, हीनो’’ति च तिधा मानो उप्पज्जति, तथा सदिसहीनानम्पि. तत्थ सेय्यस्स सेय्यमानोव याथावमानो. तथा सदिसस्स सदिसमानो, हीनस्स हीनमानो च. तिण्णम्पि इतरे द्वे द्वे माना अयाथावमानाति ञातब्बा.

सत्थुधम्मसङ्घसिक्खासु, पुब्बन्तापरन्ततदुभयपटिच्चसमुप्पन्नेसु च कङ्खतावसेन पवत्ता सब्बापि विचिकिच्छा विचिकिच्छासंयोजनं नाम.

गोसीलगोवतादीहि सुद्धीति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि एव सीलब्बतपरामाससंयोजनं नाम.

तदवसेसा दिट्ठि दिट्ठिसंयोजनन्ति गहेतब्बं.

परलाभसक्कारगरुकारमाननवन्दनपूजनादीसु असहनाकारेन पवत्ता इस्सा इस्सासंयोजनं नाम. आवासमच्छरियं कुललाभवण्णधम्ममच्छरियन्ति पञ्चविधं मच्छरियं मच्छरियसंयोजनं नाम. सकलारामेपि हि परिवेणोवरकादीसु वा वसन्तो तत्थ अञ्ञस्स वत्तसम्पन्नस्स पेसलस्स भिक्खुनो आगमनं न इच्छति, आगतस्सापि खिप्पं गमनञ्ञेव इच्छति, इदं आवासमच्छरियं नाम. भण्डनकारकादीनं पन तत्थ वासं अनिच्छतो आवासमच्छरियं नाम न होति.

अत्तनो पन उपट्ठाककुले वा ञातिकुले वा अञ्ञस्स पेसलस्स उपसङ्कमनं अनिच्छतो कुलमच्छरियं होति, पापपुग्गलस्स अनिच्छतो पन न होति. सो हि तेसं पसादभेदाय पटिपज्जतीति.

अत्तना लभनट्ठाने चतुपच्चयं लभन्ते सीलवन्ते दिस्वा ‘‘मा लभन्तू’’ति चिन्तेन्तस्स लाभमच्छरियं होति. यो पन सद्धादेय्यं विनिपातेति, पूतिभावम्पि गच्छन्तं अञ्ञस्स न देति, तं लभन्तं दिस्वा ‘‘सचे इमं अञ्ञो सीलवा लभेय्य, परिभोगं गच्छेय्या’’ति चिन्तेन्तस्स मच्छरियं नाम नत्थि.

वण्णो नाम अत्तना सदिसो सरीरवण्णोपि गुणवण्णोपि. तत्थ ‘‘रूपवा पासादिको’’ति परस्स सरीरवण्णं, ‘‘सीलवा, धुतवा’’तिआदिना गुणवण्णञ्च अत्तनो वण्णभणनट्ठाने वुच्चमानं असहन्तस्स दुविधं वण्णमच्छरियं नाम होति, अपेसलं पन विपन्नं पसंसित्वा परिसासु उपत्थम्भेन्तं दिस्वा पापगरहिताय असहन्तस्स न होति.

धम्मोति परियत्तियेव, न पटिवेधो अरियानं तत्थ मच्छरियाभावा. परियत्तिं पन गुळ्हगन्थं अञ्ञेसं अकथेतुकामस्स धम्ममच्छरियं नाम होति, धम्मानुग्गहेन पन लोलस्स, कालेन समणो, कालेन निगण्ठादि च हुत्वा विचरन्तस्स पवेणिआगतं तन्तिं ‘‘सण्हसुखुमं धम्मन्तरं भिन्दित्वा आलुळिस्सति, अम्हाकं समयं भिन्दिस्सती’’ति च न देन्तस्स, पुग्गलानुग्गहेन वा पकतिया सठस्स मायाविनो ‘‘सण्हसुखुमधम्मं उग्गण्हित्वा अञ्ञं ब्याकरित्वा नस्सिस्सती’’ति न देन्तस्स च धम्ममच्छरियं न होति. यथा च भिक्खूनं, एवं गहट्ठानम्पि पञ्चविधं मच्छरियं यथानुरूपं ञातब्बं. सङ्खेपतो पन गहट्ठपब्बजितानं अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणं मच्छरियं नामाति गहेतब्बं.

इमेसु च संयोजनेसु दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासइस्सामच्छरियानि सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, पटिघो अनागामिमग्गेन, कामरागो चतूहिपीति वत्तब्बं, ‘‘ततियेना’’ति पन वुत्तं. मानभवरागअविज्जा अरहत्तमग्गेन. तत्थ च अयाथावमानो पठममग्गेन पहीयतीति दट्ठब्बो, इमेसं कामरागभवरागानं लोभसभावत्ता दिट्ठिसीलब्बतपरामासानं मिच्छादिट्ठिसभावत्ता सभावतो अट्ठेव धम्मा दस संयोजना नाम जाता. इमे दस ठपेत्वा सेसा लोकियलोकुत्तरधम्मा नो संयोजना नाम. सेसं आसवदुकसदिसं. संयोजनदुकं पठमं.

आरम्मणभावं उपगन्त्वा संयोजनसंवड्ढनेन संयोजनानं हिताति संयोजनिया, सासवधम्मा एव. तथा नीवरणियाति एत्थापि. न संयोजनिया असंयोजनिया, अनासवा. सेसं सासवदुकसदिसमेव. दुतियं.

ततियादयोपि आसवगोच्छके ततियादिसदिसा एव, विसेसमत्तमेवेत्थ वक्खाम. तत्थ हि द्वादसाकुसलचित्तानि संयोजनसम्पयुत्ता नाम, उद्धच्चसहगतो मोहो, सेसचित्तरूपनिब्बानानि संयोजनविप्पयुत्ता नाम. सेसं सममेव. ततियं.

दस संयोजनानि संयोजना चेव संयोजनिया च नाम. तदवसेसलोकियधम्मा संयोजनिया चेव नो च संयोजना नाम. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. चतुत्थं.

ये पन उद्धच्चविरहितेसु एकादससु अकुसलचित्तेसु विचिकिच्छामोहा दोसमोहा दोसइस्सामोहा दोसमच्छरियमोहा लोभमानमोहा लोभदिट्ठिमोहा चाति द्वे तयो एकतो उप्पज्जन्ति, ते संयोजना चेव संयोजनसम्पयुत्ता च नाम. द्वादसाकुसलचित्तानि चेव संयोजनवज्जिततंसम्पयुत्ता च संयोजनसम्पयुत्ता चेव नो च संयोजना नाम. सेसमिध अनन्तरदुकञ्च आसवगोच्छके पञ्चमछट्ठदुकसदिसमेव. केवलं आसवपदट्ठाने संयोजनपदमेव विसेसो. पञ्चमछट्ठदुकानि.

संयोजनगोच्छकं निट्ठितं.

गन्थगोच्छके यस्स संविज्जन्ति, तं चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टस्मिं गन्थेन्ति घटेन्तीति गन्था. ततो अञ्ञे नो गन्था.

तत्थ अभिज्झाकायगन्थो, ब्यापादो, सीलब्बतपरामासो, इदंसच्चाभिनिवेसो कायगन्थोति इमे चत्तारो धम्मा गन्था नाम. तत्थ अभिज्झा एव नामकायं वुत्तनयेन गन्थेतीति अभिज्झाकायगन्थो. एवं सेसेसुपि. सब्बञ्ञुभासितम्पि पटिक्खिपित्वा ‘‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति इमिना आकारेन अभिनिविसनतो सीलब्बतपरामासविरहिता सब्बापि दिट्ठि इदंसच्चाभिनिवेसो नाम. सेसा वुत्तत्थाव. इमेसु च पच्छिमा द्वे गन्था पठमेन मग्गेन पहीयन्ति, ब्यापादो ततियेन, अभिज्झा चतूहिपि. इमे च सभावतो तयो धम्मा चत्तारो गन्था नाम जाता. इमे पन ठपेत्वा सेसा सब्बे धम्मा नो गन्था नाम. गन्थदुकं पठमं.

आरम्मणकरणवसेन गन्थेहि गन्थितब्बाति गन्थनिया. न गन्थनिया अगन्थनिया. सेसं सासवदुकसदिसमेव. दुतियं.

मोहमूलवज्जितानि दस अकुसलचित्तानि, दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेसु लोभं, दोसमूलेसु च दोसं ठपेत्वा तंसम्पयुत्ता च गन्थसम्पयुत्ता नाम. यथावुत्तो लोभो, दोसो, मोहमूलानि, कुसलाब्याकतानि चित्तानि, रूपनिब्बानानि च गन्थविप्पयुत्ता नाम. चेतसिकेसु पन दिट्ठिमानइस्सामच्छरियकुक्कुच्चथिनमिद्धानि गन्थसम्पयुत्ता एव. दोसविचिकिच्छा, कुसलाब्याकता च गन्थविप्पयुत्ता एव, सेसा द्विधापि होन्ति. ततियं.

चत्तारो गन्था गन्था चेव गन्थनिया च नाम. तदवसेसा लोकिया गन्थनिया चेव नो च गन्था नाम. तथा चेतसिकेसु गन्थवज्जिता अकुसला, अप्पमञ्ञा च, सेसा चेतसिका पन तथा च न वत्तब्बा च, इध पन लोकुत्तरा न वत्तब्बा. चतुत्थं.

दिट्ठि गन्थाचेव गन्थसम्पयुत्ता च नाम. लोभो तथा च न वत्तब्बो च, गन्थसम्पयुत्तेसु गन्थे ठपेत्वा सेसा गन्थसम्पयुत्ता चेव नो च गन्था नाम. इध पन गन्थविप्पयुत्ता न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन मानइस्सामच्छरियकुक्कुच्चथिनमिद्धानि गन्थसम्पयुत्ता चेव नो च गन्था एव, मोहाहिरिकानोत्तप्पउद्धच्चानि तिजातिका च सिया, तथा नवत्तब्बा च, सेसा न वत्तब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. पञ्चमं.

लोकुत्तरवज्जिता गन्थविप्पयुत्ता गन्थनिया नाम. लोकुत्तरा पन गन्थविप्पयुत्ता अगन्थनिया नाम. इध पन गन्थसम्पयुत्ता न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन दोसो विचिकिच्छा करुणा मुदिता गन्थविप्पयुत्ता गन्थनिया एव, मोहाहिरिकानोत्तप्पउद्धच्चलोभा तथा न वत्तब्बा च, सेसा कुसलाब्याकता द्विधापि होन्ति, तिजातिका पन द्विधापि न वत्तब्बा च, सेसा अकुसलापि न वत्तब्बा च. छट्ठं.

गन्थगोच्छकं निट्ठितं.

ओघयोगगोच्छकानि सब्बथा आसवगोच्छकसदिसानि. पदत्थमत्तमेव, हेत्थ नाममत्तञ्च विसेसो. तत्थ यस्स संविज्जन्ति, तं वट्टस्मिं ओहनन्ति ओसीदापेन्तीति ओघा. आरम्मणं कत्वा अतिक्कमनीयतो ओघेहि अतिक्कमितब्बाति ओघनिया. तथा योगनियाति एत्थापि. वट्टस्मिं योजेन्तीति योगा. सेसं तादिसमेव.

ओघयोगगोच्छकानि निट्ठितानि.

नीवरणगोच्छके चित्तं नीवरन्ति परियोनन्धन्तीति नीवरणा. तत्थ कामच्छन्दनीवरणं ब्यापादनीवरणं थिनमिद्धनीवरणं उद्धच्चकुक्कुच्चनीवरणं विचिकिच्छानीवरणं अविज्जानीवरणन्ति इमे छ नीवरणा नाम. तत्थ थिनन्ति सप्पिपिण्डो विय अविप्फारिकताय चित्तस्स घनभावो, थद्धताति अत्थो. मेधतीति मिद्धं, अकम्मञ्ञभावो, पचलायिकभावकरोति अत्थो. इदञ्च सेखपुथुज्जनानं निद्दाय पुब्बभागे, अपरभागे च पचलायनहेतुकं उप्पज्जति, न निद्दोक्कमनकाले. खीणासवानम्पि हि करजकायस्स दुब्बलभावेन असम्मिस्सभवङ्गसन्ततिवसेन निद्दोक्कमनं होति, तं पन तेसं थिनमिद्धहेतुकं न होति, इतरेसमेव होति.

केचि पन रूपमेव ‘‘मिद्ध’’न्ति वदन्ति, तं न युत्तं, ‘‘थिनमिद्धनीवरणं अविज्जानीवरणेन नीवरणञ्चेव नीवरणसम्पयुत्तञ्चा’’ति अरूपधम्मेहि सम्पयोगवचनतो अरूपमेव. अकुसलञ्च ‘‘थिनमिद्धनीवरणस्स पहीनत्ता’’तिआदिपहानवचनतो. अकुसला एव हि पहातब्बा, तस्मा आरुप्पेपि चेतं उप्पज्जति. ‘‘नीवरणं धम्मं पटिच्च नीवरणो धम्मो उप्पज्जति न पुरेजातपच्चया’’ति (पट्ठा. ३.८.८) एतस्स विभङ्गे ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धउद्धच्चअविज्जानीवरण’’न्ति (पट्ठा. ३.८.८) सब्बं वित्थारेतब्बं. ‘‘सोप्पं पचलायिका’’ति (ध. स. ११६३) पदभाजनीये पनस्स फलूपचारेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. थिनं मिद्धञ्चाति इदं द्वयं नीवरणट्ठाने एकनीवरणं वुत्तं, तथा उद्धच्चकुक्कुच्चञ्चाति इदं द्वयं. तत्थ कुक्कुच्चन्ति ‘‘अकतं वत मे कल्याणं, कतं पाप’’न्तिआदिना उप्पज्जमानो विप्पटिसारो. तेनेवस्स पदभाजनीये ‘‘चेतसो विप्पटिसारो मनोविलेखो’’ति च वुत्तं. ‘‘अकप्पिये कप्पियसञ्ञिता’’तिआदि पन कुक्कुच्चमूलदस्सनत्थं. एवंसञ्ञिताय हि कते वीतिक्कमे पच्छा ‘‘दुट्ठु मया कत’’न्ति सुदिन्नादीनं विय विप्पटिसारो उप्पज्जति. यं पन विनये ‘‘अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो…पे… कुक्कुच्चायन्तो न पटिग्गहेसी’’ति (पाचि. २०४) कुक्कुच्चं आगतं, तं नीवरणकुक्कुच्चं. न हि अरहतो नीवरणं अत्थि, नीवरणवतिरूपकं पन ‘‘कप्पति, न कप्पती’’ति वीमंसनसङ्खातं विनयकुक्कुच्चं नामेतन्ति वेदितब्बं. सेसनीवरणानि वुत्तत्थानि एव. इमेसु च कुक्कुच्चविचिकिच्छा पठमेन मग्गेन पहीयन्ति, ब्यापादो ततियेन, थिनमिद्धुद्धच्चाविज्जा चतुत्थेन, कामच्छन्दो चतूहिपीति वत्तब्बं, ‘‘ततियेना’’ति पन वुत्तं. इमे च सभावतो अट्ठ धम्मा छ नीवरणा नाम जाता, इमे पन ठपेत्वा सेसा नो नीवरणा नाम. नीवरणदुकं पठमं.

दुतियं सासवदुकसदिसमेव. द्वादस अकुसलचित्तानि नीवरणसम्पयुत्ता नाम. सेसचित्तरूपनिब्बानानि नीवरणविप्पयुत्ता नाम. चेतसिकेसु अकुसला नीवरणसम्पयुत्ताव, कुसलाब्याकता नीवरणविप्पयुत्ताव, सेसा द्विधापि होन्ति. ततियं.

छ नीवरणा नीवरणा चेव नीवरणिया च नाम. सेसा लोकिया नीवरणिया चेव नो च नीवरणा नाम. लोकुत्तरा न वत्तब्बा. सेसं आसवगोच्छके चतुत्थसदिसमेव. चतुत्थं.

छ नीवरणा नीवरणा चेव नीवरणसम्पयुत्ता च नाम. तदञ्ञे नीवरणसम्पयुत्ता पन नीवरणसम्पयुत्ता चेव नो च नीवरणा नाम. तथा चेतसिकेसु नीवरणविरहिता अकुसला, तिजातिका पन तथा च न वत्तब्बा च, कुसलाब्याकता न वत्तब्बाव. इध पन नीवरणविप्पयुत्ता सब्बे न वत्तब्बा. पञ्चमं.

लोकुत्तरवज्जिता नीवरणविप्पयुत्ता नीवरणिया नाम. लोकुत्तरा नीवरणविप्पयुत्ता अनीवरणिया नाम. इध पन नीवरणसम्पयुत्ता न वत्तब्बा. चेतसिकेसु पन करुणामुदिता नीवरणविप्पयुत्ता नीवरणियाव, कुसलाब्याकता द्विधापि होन्ति, तिजातिका तथा च न वत्तब्बा च, अकुसला पन न वत्तब्बाव. छट्ठं.

नीवरणगोच्छकं निट्ठितं.

परामासगोच्छके धम्मानं यथाभूतं अनिच्चादिआकारं अतिक्कमित्वा ‘‘निच्च’’न्तिआदिवसेन पवत्तमाना परतो आमसन्तीति परामासा. मिच्छादिट्ठि. बहुवचननिद्देसे कारणं वुत्तमेव. तदञ्ञे सब्बे धम्मा नो परामासा नाम. परामासदुकं पठमं.

परामासेहि आरम्मणकरणवसेन परामट्ठत्ता परामट्ठा. सेसं आसवदुकसदिसमेव. दुतियं.

दिट्ठिसम्पयुत्तचित्तेसु दिट्ठिविरहिता धम्मा परामाससम्पयुत्ता नाम. सेसचित्तरूपनिब्बानानि परामासविप्पयुत्ता नाम. इध पन दिट्ठि न वत्तब्बा, सेसचेतसिकेसु पन मानदोसइस्सामच्छरियकुक्कुच्चविचिकिच्छा, कुसलाब्याकता च परामासविप्पयुत्ता एव, सेसा द्विधापि होन्ति. ततियं.

दिट्ठि एव परामासा चेव परामट्ठा च नाम. सेसलोकिया परामट्ठा चेव नो च परामासा नाम. इध पन लोकुत्तरा न वत्तब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. चतुत्थं.

इमस्मिं पन गोच्छके ‘‘परामासा चेव धम्मा परामाससम्पयुत्ता चा’’ति अयं दुको न लब्भति. न हि दिट्ठि दिट्ठिया सम्पयुज्जति. पच्छिमदुके लोकुत्तरवज्जिता परामासविप्पयुत्ता परामट्ठा नाम. लोकुत्तरा परामासविप्पयुत्ता अपरामट्ठा नाम. इध पन परामासो, तंसम्पयुत्ता च न वत्तब्बा. सेसं वुत्तनयमेव.

परामासगोच्छकं निट्ठितं.

महन्तरदुकेसु आरम्मणं अग्गहेत्वा अप्पवत्तितो सह आरम्मणेनाति सारम्मणा, चित्तचेतसिका. नत्थि आरम्मणमेतेसन्ति अनारम्मणा, रूपनिब्बानानि. सारम्मणदुकं.

चिन्तनट्ठेन चित्तं, चित्तताय वा चित्तं. तं हि वत्थुद्वारारम्मणकिच्चादिभेदतो, अतीतादिभेदतो च अत्तनो विचित्तताय चित्तन्ति वुच्चति चित्तकरणताय वा. लोकस्मिं हि चित्तकम्मतो उत्तरितरं चित्तं नाम नत्थि, तस्मिम्पि चरणं नाम चित्तं अतिचित्तं होति. यं वा पनञ्ञम्पि लोके सिप्पजातं, सब्बं तं चित्तेनेव करीयति. एवं तस्स तस्स चित्तस्स निप्फादकं चित्तम्पि तथेव चित्तं होति. यथा चिन्तितस्स वा अनवसेसस्स अनिप्फज्जनतो ततोपि चित्तमेव चित्ततरं, तथा यदेतं देवमनुस्सनिरयतिरच्छानभेदासु गतीसु कुसलाकुसलकम्मनानत्तं, तेन तासु गतीसु अपदद्विपदादिउच्चत्तनीचत्तादिनानत्तं, तस्मिं तस्मिं अत्तभावे दीघरस्सथूलाथूलसुवण्णदुब्बण्णादिलाभालाभादि चाति एवमादि अज्झत्तं चित्तं, बहिद्धा च पथवीपब्बततिणरुक्खलतादिदेवब्रह्मविमानकप्परुक्खादिभूतं कम्मपच्चयं चित्तं, तम्पि चित्तेनेव कतं, ततो चित्तमेव चित्ततरं चिन्तितनियामेन सब्बाकारस्स असम्भवतो. एवं चिन्तनट्ठेन, चित्तविचित्तट्ठेन, चित्तकरणट्ठेन च ‘‘चित्त’’न्ति विञ्ञाणं वेदितब्बं, तदेव विञ्ञाणं चित्तं नाम. चेतसिकरूपनिब्बानानि नो चित्ता नाम. चित्तदुकं.

अविप्पयोगवसेन चेतसि नियुत्ता चेतसिका, फस्सादयो द्विपञ्ञास धम्मा. चित्तरूपनिब्बानानि अचेतसिका नाम. चेतसिकदुकं.

चेतसिका एव चित्तसम्पयुत्ता नाम. रूपनिब्बानानि चित्तविप्पयुत्ता नाम, इध पन चित्तं न वत्तब्बं. चित्तसम्पयुत्तदुकं.

निरन्तरभावूपगमनताय उप्पादतो याव भङ्गाचित्तेन संसट्ठाति चित्तसंसट्ठा. एकतो वत्तमानापि निरन्तरभावं अनुपगमनताय चित्तेन विसंसट्ठाति चित्तविसंसट्ठा. सेसं अनन्तरदुकसदिसमेव. चित्तसंसट्ठदुकं.

समुट्ठहन्ति एतेनाति समुट्ठानं, चित्तं समुट्ठानं एतेसन्ति चित्तसमुट्ठाना, चेतसिकानि चेव चित्तजरूपकलापा च. चित्तं, पन अचित्तजरूपकलापा, निब्बानञ्च नो चित्तसमुट्ठाना नाम. चित्तसमुट्ठानदुकं.

सह भवन्तीति सहभुनो, चित्तेन सहभुनो चित्तसहभुनो, चेतसिकानि चेव कायवचीविञ्ञत्तियो च. चित्तं, पन विञ्ञत्तिवज्जितरूपनिब्बानानि च नो चित्तसहभुनो नाम. चित्तसहभुदुकं.

अनुपरिवत्तन्तीति अनुपरिवत्तिनो, किं अनुपरिवत्तन्ति? चित्तं, चित्तस्स अनुपरिवत्तिनो चित्तानुपरिवत्तिनो. सेसं अनन्तरदुकसदिसमेव. चित्तानुपरिवत्तिदुकं.

इतो परे पन तयो दुका चेतसिकदुकसदिसाव, केवलं पदत्थमत्तमेव विसेसो. तत्थ चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना एव चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठाना. चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना च चित्तसहभुनो एव चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठानसहभुनो, चित्तसंसट्ठा च ते चित्तसमुट्ठाना च चित्तानुपरिवत्तिनो एव चाति चित्तसंसट्ठसमुट्ठानानुपरिवत्तिनो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

तदनन्तरे पन अज्झत्तिकदुके अज्झत्तज्झत्तं अज्झत्तत्तिके वुत्तवसेन अज्झत्ताव अज्झत्तिका. पसादरूपचित्तसङ्खातानि छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. ततो बहिभूता बाहिरा. सेसरूपचेतसिकनिब्बानपञ्ञत्तिसङ्खातानि छ बाहिरायतनानि, इध पन पञ्ञत्तियोपि लब्भन्ति. अज्झत्तिकदुकं.

उपादियन्तेव भूतानि, न भूता विय उपादियन्तीति उपादा, चतुवीसति उपादारूपानि एव. न उपादियन्तीति नो उपादा, चतुमहाभूतचित्तचेतसिकनिब्बानानि. उपादादुकं.

द्वत्तिंस लोकियविपाकचित्तानि, कम्मजरूपञ्च उपादिन्ना नाम. सेसलोकियलोकुत्तरानि, निब्बानञ्च अनुपादिन्ना नाम. सेसं उपादिन्नुपादानियत्तिके वुत्तानुसारेन ञातब्बं. उपादिन्नदुकं.

महन्तरदुका निट्ठिता.

उपादानगोच्छकेभुसं आदियन्तीति उपादाना, दळ्हग्गाहं गण्हन्तीति अत्थो. दळ्हत्थो हि एत्थ उप-सद्दो ‘‘उपायासो’’तिआदीसु विय. ततो अञ्ञे नो उपादाना. तत्थ कामुपादानं दिट्ठुपादानं सीलब्बतुपादानं अत्तवादुपादानन्ति इमे उपादाना नाम. तत्थ वत्थुकामेसु उप्पन्नो किलेसकामोव वुत्तनयेन उपादानन्ति कामुपादानं. एवं सेसेसुपि. तत्थ वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि अत्तवादुपादानं नाम. सेसानि पुब्बे वुत्तानेव. पच्छिमानि पनेत्थ तीणि उपादानानि तथापवत्तदिट्ठि एव. तानि च पठमेन मग्गेन पहीयन्ति, कामुपादानं चतूहिपि. इमे च सभावतो द्वे धम्मा विभागतो चतुरुपादाना नाम जाता. इमे पन ठपेत्वा सेसा सब्बे धम्मा नो उपादाना नाम. उपादानदुकं पठमं.

उपादानियदुको संयोजनियदुकसदिसोव. दुतियं.

अट्ठलोभसहगतचित्तानि, तंसम्पयुत्तेसु दिट्ठिविप्पयुत्तलोभं ठपेत्वा सेसा च उपादानसम्पयुत्ता नाम. दिट्ठिविप्पयुत्तलोभदोसमोहमूलानि, कुसलाब्याकतानि च चित्तानि, रूपनिब्बानानि च उपादानविप्पयुत्ता नाम. चेतसिकेसु पन दिट्ठिमाना उपादानसम्पयुत्ताव, दोसइस्सामच्छरियकुक्कुच्चविचिकिच्छा, कुसलाब्याकता च उपादानविप्पयुत्ता एव. सेसा दुविधापि होन्ति. ततियं.

चत्तारि उपादानानि उपादाना चेव उपादानिया च नाम. तदवसेसा लोकिया उपादानिया चेव नोच उपादाना नाम. इध पन लोकुत्तरा न वत्तब्बा. सेसं वुत्तनयमेव. चतुत्थं.

पञ्चमछट्ठदुका पाठतो गन्थगोच्छके पञ्चमछट्ठदुकसदिसाव, केवलं पञ्चमदुके ‘‘चेतसिकेसु मानो उपादानसम्पयुत्तो चेव नो च उपादानो एव, मोहाहिरिकानोत्तप्पउद्धच्चथिनमिद्धानि तिजातिकानि तथा च न वत्तब्बा चा’’ति इदञ्च, छट्ठदुके ‘‘चेतसिकेसु दोसइस्सामच्छरियकुक्कुच्चविचिकिच्छा अप्पमञ्ञा उपादानविप्पयुत्ता उपादानिया एव, मोहाहिरिकानोत्तप्पउद्धच्चलोभथिनमिद्धानि तथा च न वत्तब्बानि चा’’ति एत्तकमेव पाठतो विसेसो, अत्थतो पन नाममत्तकोव विसेसो. सेसो सुविञ्ञेय्योव. पञ्चमछट्ठानि.

उपादानगोच्छकं निट्ठितं.

किलेसगोच्छके संकिलिट्ठत्तिके वुत्तनयेन पदत्थो वेदितब्बो. लोभो दोसो मोहो मानो दिट्ठि विचिकिच्छा थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे दस धम्मा किलेसा नाम. इमे च वुत्तत्था एव, इध पन लोभो, हेतुगन्थनीवरणउपादानगोच्छकेसु लोभो च निप्पदेसतो चतुमग्गवज्झोपि एकेनेव कोट्ठासेन ठितो, सेसगोच्छकेसु सो सब्बोपि लोभो ‘‘कामासवो भवासवो’’तिआदिना द्वे द्वे कोट्ठासा हुत्वा ठितो, इमिना पन अट्ठकथावचनेनापि भवासवादिब्यतिरित्तो सब्बो चतुमग्गवज्झोपि रागो कामासवादीसु सङ्गहितो. कामच्छन्दनीवरणं पन भवरागोपि न पञ्चकामगुणिकरागमत्तोवाति पञ्ञायति, ‘‘आरुप्पे कामच्छन्दनीवरणं पटिच्च थिनमिद्धनीवरण’’न्तिआदिपाळितो (पट्ठा. ३.८.८) चेतं दट्ठब्बं पञ्चकामगुणिकरागस्स रूपारूपभूमीसु अनुप्पज्जनतो. इमेसु च किलेसेसु दिट्ठिविचिकिच्छा पठमेन मग्गेन पहीयन्ति, दोसो ततियेन, लोभादयो चतूहिपि. इमे पन दस धम्मे ठपेत्वा सेसा नो किलेसा नाम. किलेसदुकं पठमं.

संकिलेसिकदुको सासवदुकसदिसोव. दुतियं.

संकिलिट्ठदुको, किलेससम्पयुत्तदुको चाति द्वेपि समानत्थाव. ते च नीवरणगोच्छके ततियदुकसदिसाव. ततियचतुत्थानि.

दस किलेसा किलेसा चेव संकिलेसिका च नाम. सेसा लोकियधम्मा संकिलेसिका चेव नो च किलेसा नाम. इध पन लोकुत्तरा न वत्तब्बा. सेसं नीवरणगोच्छके चतुत्थदुकसदिसमेव. पञ्चमं.

छट्ठसत्तमदुकानिपि अञ्ञमञ्ञं समानत्थानेव. तानि छट्ठसत्तमानि नीवरणगोच्छके यथाक्कमं पाठतो पञ्चमछट्ठदुकसदिसानि, अत्थतो पन नाममत्तकोव विसेसो. सेसो सुविञ्ञेय्यो. छट्ठसत्तमअट्ठमानि.

किलेसगोच्छकं निट्ठितं.

पिट्ठिदुकेसु आदितो चत्तारो दुका दस्सनेनपहातब्बत्तिके, दस्सनेनपहातब्बहेतुके च वुत्तनयेन वेदितब्बा. केवलं पन तत्थ पठमत्तिके वुत्तेसु दस्सनेनपहातब्बे धम्मे ठपेत्वा सेसा इध पठमदुकस्स दुतियपदे दस्सनेनपहातब्बेसु पविसन्ति, भावनायपहातब्बे ठपेत्वा सेसा इध दुतियदुके नभावनायपहातब्बेसु पविसन्ति. तत्थ च दुतियत्तिके वुत्तेसु दस्सनेनपहातब्बहेतुके ठपेत्वा सेसा इध ततियदुके नदस्सनेनपहातब्बहेतुके, भावनायपहातब्बहेतुके च ठपेत्वा सेसा इध चतुत्थदुके नभावनायपहातब्बहेतुकेसु पविसन्ति.

पदत्थो च दस्सनेन पहातब्बो हेतु एतेसं अत्थीति दस्सनेनपहातब्बहेतुका. एवं भावनायपहातब्बहेतुकाति एत्थापि अत्थो वेदितब्बो. एवं हि सति अहेतुकानं अग्गहणं सियाति एत्तकमेव विसेसो. तिकद्वयमेव हि भगवा देसनाविलासेन चत्तारो दुके कत्वा देसेसि. सेसं तादिसमेव. चत्तारो दुका निट्ठिता.

पञ्चपञ्ञाससवितक्कचित्तेसु वितक्कविरहिता चित्तचेतसिका धम्मा सवितक्का नाम. वितक्को, पन सेसचित्तरूपनिब्बानानि च अवितक्का नाम. पञ्चमं.

छसट्ठिया सविचारचित्तेसु विचारविरहिता धम्मा सविचारा नाम. विचारो, पन सेसचित्तरूपनिब्बानानि च अविचारा नाम. सेसं इध, अनन्तरे वुत्तदुके च वितक्कत्तिके वुत्तानुसारेन ञातब्बं. छट्ठं.

इतो परेसु सप्पीतिकदुको, पीतिसहगतदुको च समानत्थाव, ते च सुखसहगतउपेक्खासहगतदुका चाति चत्तारोपि दुका पीतित्तिके वुत्तनयाव. केवलं पनेतेसं दुकानं पठमं पदं तत्थ पविसति, पीतित्तिके इतरीतरपदद्वयसङ्गहिता, असङ्गहिता च सब्बे अत्था हेट्ठा वुत्तनयेनेत्थ दुकानं दुतियपदेसु अत्थतो सङ्गहिता, इमे च निप्पदेसदुकाति अयमेव विसेसो. सत्तमअट्ठमनवमदसमा.

तदनन्तरेसु कामावचराति एत्थ ‘‘हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्ती देवे अन्तो करित्वा यं तस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना’’ति एवं (ध. स. १२८७) पाळियं परिच्छिन्नानं चतुन्नं अपायानं, मनुस्सानं, छन्नं देवलोकानञ्च वसेन ओकासतो एकादसविधो कामभवो ‘‘कामो’’ति वुच्चति उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘रूपूपपत्तिया’’तिआदीसु रूपभवो ‘‘रूप’’न्ति. तस्मिं कामे अवचरन्ति पवत्तन्तीति कामावचरा. येभुय्यतो चेतं वुत्तं रूपारूपेसु चेतेसञ्च इध पवत्तितो ‘‘थलचरा’’तिआदीसु विय. कामभवसङ्खाते वा कामे पटिसन्धिं अवचारेन्तीतिपि कामावचरा, कुसलाकुसलानि. उद्धच्चसहगतचित्तं पन अब्याकतचित्तसदिसं. तदायत्तताय, आरम्मणकरणवसेन वा किलेसकामो एत्थ अवचरतीतिपि कामावचरं. कामञ्चेस रूपारूपावचरधम्मेसुपि अवचरति, रुळ्हितो पन ‘‘वदतीति वच्छो’’तिआदीसु विय इमे एव ‘‘कामावचरा’’ति वुच्चन्ति. अपिच कामतण्हा रूपतण्हा अरूपतण्हाति एत्थ वुत्तकामतण्हासङ्खातो कामो एत्थ अवचरतीतिपि कामावचरा. एवं ब्रह्मानं विमानाभरणादीसु छन्दरागस्सापि कामतण्हाभावो सिद्धो, रूपतण्हाविसयानम्पि च ब्रह्मानं कम्मजरूपादीनं कामतण्हायपि विसयताय कामावचरता सिद्धा होति. न रूपारूपावचरानं तदभावतो तदञ्ञे न कामावचरा. इमिना नयेन रूपावचरादिदुकानम्पि पदत्थो यथारहं ञातब्बो. तत्थ चतुपञ्ञास कामावचरचित्तानि, सब्बञ्च रूपं कामावचरा नाम. सेसचित्तनिब्बानानि न कामावचरा नाम. चेतसिकेसु वत्तब्बं परियापन्नदुके एव आवि भविस्सति. एकादसमं.

पन्नरस रूपावचरचित्तानि रूपावचरा नाम. सेसचित्तरूपनिब्बानानि न रूपावचरा नाम. द्वादसमं.

द्वादस अरूपावचरचित्तानि अरूपावचरा नाम. सेसचित्तरूपनिब्बानानि न अरूपावचरा नाम. तेरसमं.

तेभूमकवट्टे परियापन्ना अन्तोगधाति परियापन्ना, लोकियधम्माव. तत्थ न परियापन्नाति अपरियापन्ना, लोकुत्तरा. चेतसिकेसु पन कामावचरादिदुकानं चतुन्नम्पि साधारणो विनिच्छयो एवं वेदितब्बो – अकुसलचेतसिका कामावचराव, अप्पमञ्ञा कामरूपावचरा, विरतियो पन कामावचरपरियापन्ना, वितक्कविचारपीतियो पन कामरूपावचरपरियापन्ना, सेसा चतुभूमकाति. चुद्दसमं.

वट्टमूलं छिन्दन्ता निब्बानं आरम्मणं कत्वा वट्टतो नीयन्तीति निय्यानिका, चत्तारि लोकुत्तरमग्गचित्तानि. इमिना लक्खणेन न निय्यन्तीति अनिय्यानिका, सेसचित्तरूपनिब्बानानि. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव. पञ्चदसमं.

चुतिया वा अत्तनो वा पवत्तिया अनन्तरं फलदाने नियतत्ता नियता, मिच्छत्तनियता, सम्मत्तनियता च. तथा अनियतत्ता अनियता, सेसधम्मा. सेसं वुत्तनयमेव. सोळसमं.

अञ्ञे धम्मे उत्तरन्ति अतिक्कमन्तीति उत्तरा, अत्तानं उत्तरितुं समत्थेहि सह उत्तरेहीति सउत्तरा, लोकियाव. नत्थि एतेसं उत्तराति अनुत्तरा, लोकुत्तरा. सत्तरसमं.

रणन्ति कन्दन्ति एतेहीति रणा, येहि अभिभूता सत्ता नानप्पकारतो परिदेवन्ति, तेसं अकुसलमूलानं एतं अधिवचनं, तेहि सम्पयोगवसेन, पहानेकट्ठतावसेन च सह रणेहीति सरणा. एतेनाकारेन नत्थि एतेसं रणाति अरणा.

तत्थ द्वादस अकुसलचित्तानि सरणा नाम. सरणधम्मेसु चेत्थ लोभदोसमोहा रणा चेव सरणा च, तेसु लोभदोसा मोहेनेव सम्पयोगतो सरणा, तथा विचिकिच्छुद्धच्चसहगतचित्तं, तंसम्पयुत्ता च. मोहो पन तेसु सम्पयोगतो सरणो, दिट्ठिसम्पयुत्तरागेन, पन भवरागेन च रणभूतेन पहानेकट्ठतावसेनेव सरणो. लोभदोसमोहमूलसम्पयुत्तेसु पन मोहो लोभेन चेव दोसेन च, सेसा लोभमोहेन चेव दोसमोहेन च सम्पयोगतो सरणाति वेदितब्बा. सब्बानि कुसलाब्याकतचित्तानि, रूपनिब्बानानि च अरणा नाम. चेतसिकेसु पन अकुसला सरणाव, कुसलाब्याकता अरणाव, तिजातिका पन द्विधापि होन्तीति. अट्ठारसमं.

पिट्ठिदुका निट्ठिता.

अभिधम्मदुकमातिकत्थवण्णना निट्ठिता.