५. परिनिब्बानसुत्तं
१८६. एकं समयं भगवा कुसिनारायं विहरति उपवत्तने मल्लानं सालवने अन्तरेन यमकसालानं परिनिब्बानसमये. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘हन्द दानि, भिक्खवे, आमन्तयामि वो – ‘वयधम्मा सङ्खारा, अप्पमादेन सम्पादेथा’ति. अयं तथागतस्स पच्छिमा वाचा’’.
अथ खो भगवा पठमं झानं [पठमज्झानं (स्या. कं.) एवं दुतियं झानं इच्चादीसुपि] समापज्जि. पठमा झाना [पठमज्झाना (स्या. कं.) एवं दुतिया झाना इच्चादीसुपि] वुट्ठहित्वा दुतियं झानं समापज्जि. दुतिया झाना वुट्ठहित्वा ततियं झानं समापज्जि. ततिया झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जि. चतुत्था झाना वुट्ठहित्वा आकासानञ्चायतनं समापज्जि. आकासानञ्चायतना वुट्ठहित्वा विञ्ञाणञ्चायतनं समापज्जि. विञ्ञाणञ्चायतना वुट्ठहित्वा आकिञ्चञ्ञायतनं समापज्जि. आकिञ्चञ्ञायतना वुट्ठहित्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जि. नेवसञ्ञानासञ्ञायतना वुट्ठहित्वा सञ्ञावेदयितनिरोधं समापज्जि.
सञ्ञावेदयितनिरोधा वुट्ठहित्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जि. नेवसञ्ञानासञ्ञायतना वुट्ठहित्वा आकिञ्चञ्ञायतनं समापज्जि. आकिञ्चञ्ञायतना वुट्ठहित्वा विञ्ञाणञ्चायतनं समापज्जि. विञ्ञाणञ्चायतना वुट्ठहित्वा आकासानञ्चायतनं समापज्जि. आकासानञ्चायतना वुट्ठहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जि. चतुत्था झाना वुट्ठहित्वा ततियं झानं समापज्जि. ततिया झाना वुट्ठहित्वा दुतियं झानं समापज्जि. दुतिया झाना वुट्ठहित्वा पठमं झानं समापज्जि. पठमा झाना वुट्ठहित्वा दुतियं झानं समापज्जि. दुतिया झाना वुट्ठहित्वा ततियं झानं समापज्जि. ततिया झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जि. चतुत्था झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरं भगवा परिनिब्बायि. परिनिब्बुते भगवति सह परिनिब्बाना ब्रह्मा सहम्पति इमं गाथं अभासि –
‘‘सब्बेव निक्खिपिस्सन्ति, भूता लोके समुस्सयं;
यत्थ एतादिसो सत्था, लोके अप्पटिपुग्गलो;
तथागतो बलप्पत्तो, सम्बुद्धो परिनिब्बुतो’’ति.
परिनिब्बुते भगवति सह परिनिब्बाना सक्को देवानमिन्दो इमं गाथं अभासि –
‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो;
उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो’’ति.
परिनिब्बुते भगवति सह परिनिब्बाना आयस्मा आनन्दो इमं गाथं अभासि –
‘‘तदासि यं भिंसनकं, तदासि लोमहंसनं;
सब्बाकारवरूपेते, सम्बुद्धे परिनिब्बुते’’ति.
परिनिब्बुते भगवति सह परिनिब्बाना आयस्मा अनुरुद्धो इमा गाथायो अभासि –
‘‘नाहु अस्सासपस्सासो, ठितचित्तस्स तादिनो;
अनेजो सन्तिमारब्भ, चक्खुमा परिनिब्बुतो [यं कालमकरी मुनि (महापरिनिब्बानसुत्ते)].
‘‘असल्लीनेन चित्तेन, वेदनं अज्झवासयि;
पज्जोतस्सेव निब्बानं, विमोक्खो चेतसो अहू’’ति.
दुतियो वग्गो.
तस्सुद्दानं –
ब्रह्मासनं देवदत्तो, अन्धकविन्दो अरुणवती;
परिनिब्बानेन च देसितं, इदं ब्रह्मपञ्चकन्ति.
ब्रह्मसंयुत्तं समत्तं. [इतो परं मरम्मपोत्थकेसु एवम्पि दिस्सति –§ब्रह्मायाचनं अगारवञ्च, ब्रह्मदेवो बको च ब्रह्मा.§अञ्ञतरो च ब्रह्माकोकालिकञ्च, तिस्सकञ्च तुरू च.§ब्रह्मा कोकालिकभिक्खु, सनङ्कुमारेन देवदत्तं.§अन्धकविन्दं अरुणवति, परिनिब्बानेन पन्नरसाति.]