५. पब्बतूपमसुत्तं

१३६. सावत्थिनिदानं. एकमन्तं निसिन्नं खो राजानं पसेनदिं कोसलं भगवा एतदवोच – ‘‘हन्द, कुतो नु त्वं, महाराज, आगच्छसि दिवा दिवस्सा’’ति? ‘‘यानि तानि, भन्ते, रञ्ञं खत्तियानं मुद्धावसित्तानं इस्सरियमदमत्तानं कामगेधपरियुट्ठितानं जनपदत्थावरियप्पत्तानं महन्तं पथविमण्डलं अभिविजिय अज्झावसन्तानं राजकरणीयानि भवन्ति, तेसु ख्वाहं, एतरहि उस्सुक्कमापन्नो’’ति.

‘‘तं किं मञ्ञसि, महाराज, इध ते पुरिसो आगच्छेय्य पुरत्थिमाय दिसाय सद्धायिको पच्चयिको. सो तं उपसङ्कमित्वा एवं वदेय्य – ‘यग्घे, महाराज, जानेय्यासि, अहं आगच्छामि पुरत्थिमाय दिसाय. तत्थद्दसं महन्तं पब्बतं अब्भसमं सब्बे पाणे निप्पोथेन्तो आगच्छति. यं ते, महाराज, करणीयं, तं करोही’ति. अथ दुतियो पुरिसो आगच्छेय्य पच्छिमाय दिसाय…पे… अथ ततियो पुरिसो आगच्छेय्य उत्तराय दिसाय…पे… अथ चतुत्थो पुरिसो आगच्छेय्य दक्खिणाय दिसाय सद्धायिको पच्चयिको. सो तं उपसङ्कमित्वा एवं वदेय्य – ‘यग्घे महाराज, जानेय्यासि, अहं आगच्छामि दक्खिणाय दिसाय. तत्थद्दसं महन्तं पब्बतं अब्भसमं सब्बे पाणे निप्पोथेन्तो आगच्छति. यं ते, महाराज, करणीयं तं करोही’ति. एवरूपे ते, महाराज, महति महब्भये समुप्पन्ने दारुणे मनुस्सक्खये [मनुस्सकाये (क.)] दुल्लभे मनुस्सत्ते किमस्स करणीय’’न्ति?

‘‘एवरूपे मे, भन्ते, महति महब्भये समुप्पन्ने दारुणे मनुस्सक्खये दुल्लभे मनुस्सत्ते किमस्स करणीयं अञ्ञत्र धम्मचरियाय अञ्ञत्र समचरियाय अञ्ञत्र कुसलकिरियाय अञ्ञत्र पुञ्ञकिरियाया’’ति?

‘‘आरोचेमि खो ते, महाराज, पटिवेदेमि खो ते, महाराज, अधिवत्तति खो तं, महाराज, जरामरणं. अधिवत्तमाने चे ते, महाराज, जरामरणे किमस्स करणीय’’न्ति? ‘‘अधिवत्तमाने च मे, भन्ते, जरामरणे किमस्स करणीयं अञ्ञत्र धम्मचरियाय समचरियाय कुसलकिरियाय पुञ्ञकिरियाय? यानि तानि, भन्ते, रञ्ञं खत्तियानं मुद्धावसित्तानं इस्सरियमदमत्तानं कामगेधपरियुट्ठितानं जनपदत्थावरियप्पत्तानं महन्तं पथविमण्डलं अभिविजिय अज्झावसन्तानं हत्थियुद्धानि भवन्ति; तेसम्पि, भन्ते, हत्थियुद्धानं नत्थि गति नत्थि विसयो अधिवत्तमाने जरामरणे. यानिपि तानि, भन्ते, रञ्ञं खत्तियानं मुद्धावसित्तानं…पे… अज्झावसन्तानं अस्सयुद्धानि भवन्ति…पे… रथयुद्धानि भवन्ति …पे… पत्तियुद्धानि भवन्ति; तेसम्पि, भन्ते, पत्तियुद्धानं नत्थि गति नत्थि विसयो अधिवत्तमाने जरामरणे. सन्ति खो पन, भन्ते, इमस्मिं राजकुले मन्तिनो महामत्ता, ये पहोन्ति [येसं होन्ति (क.)] आगते पच्चत्थिके मन्तेहि भेदयितुं. तेसम्पि, भन्ते, मन्तयुद्धानं नत्थि गति नत्थि विसयो अधिवत्तमाने जरामरणे. संविज्जति खो पन, भन्ते, इमस्मिं राजकुले पहूतं हिरञ्ञसुवण्णं भूमिगतञ्चेव वेहासट्ठञ्च, येन मयं पहोम आगते पच्चत्थिके धनेन उपलापेतुं. तेसम्पि, भन्ते, धनयुद्धानं नत्थि गति नत्थि विसयो अधिवत्तमाने जरामरणे. अधिवत्तमाने च मे, भन्ते, जरामरणे किमस्स करणीयं अञ्ञत्र धम्मचरियाय समचरियाय कुसलकिरियाय पुञ्ञकिरियाया’’ति?

‘‘एवमेतं, महाराज, एवमेतं, महाराज! अधिवत्तमाने जरामरणे किमस्स करणीयं अञ्ञत्र धम्मचरियाय समचरियाय कुसलकिरियाय पुञ्ञकिरियाया’’ति? इदमवोच भगवा…पे… सत्था –

‘‘यथापि सेला विपुला, नभं आहच्च पब्बता;

समन्तानुपरियायेय्युं, निप्पोथेन्तो चतुद्दिसा.

‘‘एवं जरा च मच्चु च, अधिवत्तन्ति पाणिने [पाणिनो (सी. स्या. कं. पी.)];

खत्तिये ब्राह्मणे वेस्से, सुद्दे चण्डालपुक्कुसे;

न किञ्चि [न कञ्चि (?)] परिवज्जेति, सब्बमेवाभिमद्दति.

‘‘न तत्थ हत्थीनं भूमि, न रथानं न पत्तिया;

न चापि मन्तयुद्धेन, सक्का जेतुं धनेन वा.

‘‘तस्मा हि पण्डितो पोसो, सम्पस्सं अत्थमत्तनो;

बुद्धे धम्मे च सङ्घे च, धीरो सद्धं निवेसये.

‘‘यो धम्मं चरि [धम्मचारी (सी. स्या. कं. पी.)] कायेन, वाचाय उद चेतसा;

इधेव नं पसंसन्ति, पेच्च सग्गे पमोदती’’ति.

ततियो वग्गो.

तस्सुद्दानं –

पुग्गलो अय्यिका लोको, इस्सत्तं [इस्सत्थं (सी. स्या. कं.)] पब्बतूपमा;

देसितं बुद्धसेट्ठेन, इमं कोसलपञ्चकन्ति.

कोसलसंयुत्तं समत्तं.