१. पुग्गलसुत्तं

१३२. सावत्थिनिदानं. अथ खो राजा पसेनदि कोसलो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. एकमन्तं निसिन्नं खो राजानं पसेनदिं कोसलं भगवा एतदवोच – ‘‘चत्तारोमे, महाराज, पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे चत्तारो? तमोतमपरायनो, तमोजोतिपरायनो, जोतितमपरायनो, जोतिजोतिपरायनो’’.

‘‘कथञ्च, महाराज पुग्गलो तमोतमपरायनो होति? इध, महाराज, एकच्चो पुग्गलो नीचे कुले पच्चाजातो होति, चण्डालकुले वा वेनकुले [वेणकुले (सी. स्या. कं. पी.)] वा नेसादकुले वा रथकारकुले वा पुक्कुसकुले वा दलिद्दे अप्पन्नपानभोजने कसिरवुत्तिके, यत्थ कसिरेन घासच्छादो लब्भति. सो च होति दुब्बण्णो दुद्दसिको ओकोटिमको बव्हाबाधो [बह्वाबाधो (क.)] काणो वा कुणी वा खञ्जो वा पक्खहतो वा, न लाभी अन्नस्स पानस्स वत्थस्स यानस्स मालागन्धविलेपनस्स सेय्यावसथपदीपेय्यस्स. सो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन दुच्चरितं चरित्वा वाचाय दुच्चरितं चरित्वा मनसा दुच्चरितं चरित्वा, कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति.

‘‘सेय्यथापि, महाराज, पुरिसो अन्धकारा वा अन्धकारं गच्छेय्य, तमा वा तमं गच्छेय्य, लोहितमला वा लोहितमलं गच्छेय्य. तथूपमाहं, महाराज, इमं पुग्गलं वदामि. एवं खो, महाराज, पुग्गलो तमोतमपरायनो होति.

‘‘कथञ्च, महाराज, पुग्गलो तमोजोतिपरायनो होति? इध, महाराज, एकच्चो पुग्गलो नीचे कुले पच्चाजातो होति, चण्डालकुले वा वेनकुले वा नेसादकुले वा रथकारकुले वा पुक्कुसकुले वा दलिद्दे अप्पन्नपानभोजने कसिरवुत्तिके, यत्थ कसिरेन घासच्छादो लब्भति. सो च खो होति दुब्बण्णो दुद्दसिको ओकोटिमको बव्हाबाधो, काणो वा कुणी वा खञ्जो वा पक्खहतो वा, न लाभी अन्नस्स पानस्स वत्थस्स यानस्स मालागन्धविलेपनस्स सेय्यावसथपदीपेय्यस्स. सो कायेन सुचरितं चरति, वाचाय सुचरितं चरति, मनसा सुचरितं चरति. सो कायेन सुचरितं चरित्वा वाचाय सुचरितं चरित्वा मनसा सुचरितं चरित्वा, कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति.

‘‘सेय्यथापि, महाराज, पुरिसो पथविया वा पल्लङ्कं आरोहेय्य, पल्लङ्का वा अस्सपिट्ठिं आरोहेय्य, अस्सपिट्ठिया वा हत्थिक्खन्धं आरोहेय्य, हत्थिक्खन्धा वा पासादं आरोहेय्य. तथूपमाहं, महाराज, इमं पुग्गलं वदामि. एवं खो, महाराज, पुग्गलो तमोजोतिपरायनो होति.

‘‘कथञ्च, महाराज, पुग्गलो जोतितमपरायनो होति? इध, महाराज, एकच्चो पुग्गलो उच्चे कुले पच्चाजातो होति, खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा, अड्ढे महद्धने महाभोगे पहूतजातरूपरजते पहूतवित्तूपकरणे पहूतधनधञ्ञे. सो च होति अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको, परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो, लाभी अन्नस्स पानस्स वत्थस्स यानस्स मालागन्धविलेपनस्स सेय्यावसथपदीपेय्यस्स. सो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन दुच्चरितं चरित्वा वाचाय दुच्चरितं चरित्वा मनसा दुच्चरितं चरित्वा, कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जति.

‘‘सेय्यथापि, महाराज, पुरिसो पासादा वा हत्थिक्खन्धं ओरोहेय्य, हत्थिक्खन्धा वा अस्सपिट्ठिं ओरोहेय्य, अस्सपिट्ठिया वा पल्लङ्कं ओरोहेय्य, पल्लङ्का वा पथविं ओरोहेय्य, पथविया वा अन्धकारं पविसेय्य. तथूपमाहं, महाराज, इमं पुग्गलं वदामि. एवं खो, महाराज, पुग्गलो जोतितमपरायनो होति.

‘‘कथञ्च, महाराज, पुग्गलो जोतिजोतिपरायनो होति? इध, महाराज, एकच्चो पुग्गलो उच्चे कुले पच्चाजातो होति, खत्तियमहासालकुले वा ब्राह्मणमहासालकुले वा गहपतिमहासालकुले वा, अड्ढे महद्धने महाभोगे पहूतजातरूपरजते पहूतवित्तूपकरणे पहूतधनधञ्ञे. सो च होति अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको, परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो, लाभी अन्नस्स पानस्स वत्थस्स यानस्स मालागन्धविलेपनस्स सेय्यावसथपदीपेय्यस्स. सो कायेन सुचरितं चरति, वाचाय सुचरितं चरति, मनसा सुचरितं चरति. सो कायेन सुचरितं चरित्वा वाचाय सुचरितं चरित्वा मनसा सुचरितं चरित्वा, कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति.

‘‘सेय्यथापि, महाराज, पुरिसो पल्लङ्का वा पल्लङ्कं सङ्कमेय्य, अस्सपिट्ठिया वा अस्सपिट्ठिं सङ्कमेय्य, हत्थिक्खन्धा वा हत्थिक्खन्धं सङ्कमेय्य, पासादा वा पासादं सङ्कमेय्य. तथूपमाहं, महाराज, इमं पुग्गलं वदामि. एवं खो, महाराज, पुग्गलो जोतिजोतिपरायनो होति. इमे खो, महाराज, चत्तारो पुग्गला सन्तो संविज्जमाना लोकस्मि’’न्ति. इदमवोच…पे…

‘‘दलिद्दो पुरिसो राज, अस्सद्धो होति मच्छरी;

कदरियो पापसङ्कप्पो, मिच्छादिट्ठि अनादरो.

‘‘समणे ब्राह्मणे वापि, अञ्ञे वापि वनिब्बके;

अक्कोसति परिभासति, नत्थिको होति रोसको.

‘‘ददमानं निवारेति, याचमानान भोजनं;

तादिसो पुरिसो राज, मीयमानो जनाधिप;

उपेति निरयं घोरं, तमोतमपरायनो.

‘‘दलिद्दो पुरिसो राज, सद्धो होति अमच्छरी;

ददाति सेट्ठसङ्कप्पो, अब्यग्गमनसो नरो.

‘‘समणे ब्राह्मणे वापि, अञ्ञे वापि वनिब्बके;

उट्ठाय अभिवादेति, समचरियाय सिक्खति.

‘‘ददमानं न वारेति [न निवारेति (सी.)], याचमानान भोजनं;

तादिसो पुरिसो राज, मीयमानो जनाधिप;

उपेति तिदिवं ठानं, तमोजोतिपरायनो.

‘‘अड्ढो चे [अड्ढो वे (पी. क.)] पुरिसो राज, अस्सद्धो होति मच्छरी;

कदरियो पापसङ्कप्पो, मिच्छादिट्ठि अनादरो.

‘‘समणे ब्राह्मणे वापि, अञ्ञे वापि वनिब्बके;

अक्कोसति परिभासति, नत्थिको होति रोसको.

‘‘ददमानं निवारेति, याचमानान भोजनं;

तादिसो पुरिसो राज, मीयमानो जनाधिप;

उपेति निरयं घोरं, जोतितमपरायनो.

‘‘अड्ढो चे पुरिसो राज, सद्धो होति अमच्छरी;

ददाति सेट्ठसङ्कप्पो, अब्यग्गमनसो नरो.

‘‘समणे ब्राह्मणे वापि, अञ्ञे वापि वनिब्बके;

उट्ठाय अभिवादेति, समचरियाय सिक्खति.

‘‘ददमानं न वारेति, याचमानान भोजनं;

तादिसो पुरिसो राज, मीयमानो जनाधिप;

उपेति तिदिवं ठानं, जोतिजोतिपरायनो’’ति.